પ્રશ્નોપનિષદ્

तन् ह स ऋषिरुवच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति

તેઓને ઋષિએ કહ્યું: 'એક વર્ષ સુધી તપ, બ્રહ્મચર્ય અને શ્રદ્ધા સાથે અહીં રહો. પછી મનગમતા પ્રશ્નો પૂછો. જો અમને ખબર હશે, તો બધું કહીશું.'

अथ कबन्धी कत्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगवन् कुते ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति

પછી કબંધી કાત્યાયન ભગવાન પાસે ગયો અને પૂછ્યું: 'ભગવાન, આ પ્રજાઓ ક્યાંથી જન્મે છે?'

तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्रणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति

તેણે કહ્યું: 'પોતાના સંતાનની ઈચ્છાથી પ્રજાપતિએ તપ કર્યું. તપ કર્યા પછી તેણે એક જોડી ઉત્પન્ન કરી: રયિ અને પ્રાણ. વિચાર્યું: "આ બે દ્વારા અનેક પ્રકારની પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કરીશ." '

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत् सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः

સૂર્ય એ પ્રાણ છે અને ચંદ્ર એ રયિ છે. જે કંઈ દૃશ્ય અને અદૃશ્ય છે, તે બધું રયિ છે; એટલે જ જે દૃશ્ય છે, તેને રયિ કહે છે.

अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते । यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते

જ્યારે સૂર્ય ઉગે છે અને પૂર્વ દિશામાં પ્રવેશે છે, ત્યારે તે પૂર્વ તરફના પ્રાણોને પોતાની કિરણોમાં સંકલી લે છે. દક્ષિણ, પશ્ચિમ, ઉત્તર, નીચે, ઉપર અને બધી દિશાઓમાં જે કંઈ છે—જેને તે પ્રકાશિત કરે છે—તે બધાં પ્રાણોને તે પોતાની કિરણોમાં સંકલી લે છે.

स एष वैश्वानरो विश्वरुपः प्राणोऽग्निरुदयते । तदेतदृचाऽभ्युक्तम्

આ સર્વરૂપ, વૈશ્વાનર અગ્નિરૂપ પ્રાણ જાગે છે. આ વિષયમાં ઋચામાં પણ કહ્યું છે:

विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः

જે અનેક રૂપ ધરાવે છે, સુવર્ણમય છે, સર્વજ્ઞ છે, સર્વોચ્ચ ધ્યેય છે, એક પ્રકાશરૂપ છે અને તેજસ્વી છે—એ સૂર્ય, હજારો કિરણો ધરાવે છે, અનેક માર્ગે સંચરે છે, પ્રાણરૂપ છે અને સર્વ પ્રજાઓ માટે ઉગે છે.

संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः

વર્ષ એ પ્રજાપતિ છે; તેમાં દક્ષિણ અને ઉત્તર એમ બે માર્ગ છે. જે લોકો યજ્ઞ અને પુણ્યકર્મો કરીને 'આ બધું પૂરું થયું' એવું માને છે, તેઓ ચંદ્રલોક સુધી પહોંચે છે અને પછી પાછા ફરે છે. તેથી જે ઋષિઓ સંતાનની ઈચ્છા રાખે છે, તેઓ દક્ષિણ માર્ગે જાય છે. આ રયિ છે, પિતૃયાણ છે.

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते । एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः

પણ ઉત્તર માર્ગે તપ, બ્રહ્મચર્ય, શ્રદ્ધા અને જ્ઞાન દ્વારા આત્માને શોધીને, તેઓ સૂર્યલોક સુધી પહોંચે છે. આ પ્રાણોનું નિવાસસ્થાન છે, અમર, નિર્ભય અને પરમ ધ્યેય છે. ત્યાંથી પાછા આવવું પડતું નથી. આ જ નિયંત્રણ છે. આ વિષયમાં એક શ્લોક છે:

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति

કહે છે કે પિતા પાંચ પગ ધરાવે છે અને બાર રૂપ ધરાવે છે; ઉપરના ભાગમાં તે શહેરમાં વસે છે. બીજા જ્ઞાની લોકો કહે છે કે તે સાત ચક્રીય અને છ આડા ધરાવતી ગાડીમાં સ્થિત છે.

मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन्

માસ એ પ્રજાપતિ છે; તેમાં કૃષ્ણપક્ષ રયિ છે અને શુક્લપક્ષ પ્રાણ છે. તેથી ઋષિઓ શુક્લપક્ષમાં યજ્ઞ કરે છે, બીજામાં નહીં.

अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते

દિવસ-રાત એ પ્રજાપતિ છે; તેમાં દિવસ પ્રાણ છે અને રાત રયિ છે. જે લોકો દિવસે મિલન કરે છે, તેઓ પ્રાણ ગુમાવે છે; પણ જે રાત્રે મિલન કરે છે, તે બ્રહ્મચર્ય છે.

अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति

અન્ન એ પ્રજાપતિ છે; અન્નમાંથી રેતઃ (વીર્ય) થાય છે; તેથી આ પ્રજાઓ વીર્યમાંથી જન્મે છે.

तद्ये ह वै तत् प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते । तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्टितम्

જે લોકો પ્રજાપતિનું વર્તન કરે છે, તેઓ જોડી ઉત્પન્ન કરે છે. જેમના જીવનમાં તપ, બ્રહ્મચર્ય અને સત્ય સ્થિર છે, એમને જ બ્રહ્મલોક મળે છે.

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति

જેમના અંતરમાં વાંક, અસત્ય કે છેતરપિંડી નથી, એમને જ એ નિર્મળ બ્રહ્મલોક મળે છે.

इति प्रश्नोपनिषदि प्रथमः प्रश्नः ॥ अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन् कत्येव देवाः प्रचां दिधारयन्ते कतर एतत् प्रकशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति

આ રીતે પ્રશ્નોપનિષદમાં પ્રથમ પ્રશ્ન પૂર્ણ થાય છે. પછી ભાર્ગવ વૈદર્ભીએ પૂછ્યું: 'ભગવાન, કેટલાં દેવતાઓ જગતને ધારણ કરે છે? એમાંથી કયા પ્રકાશ આપે છે? અને એમાં શ્રેષ્ઠ કોણ છે?'

तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः

તેણે કહ્યું: 'આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, પાણી, પૃથ્વી, વાણી, મન, આંખ અને કાન—આ બધા દેવતાઓ પોતાની શક્તિ દર્શાવીને કહે છે: "અમે આ શરીરને ધારણ કરીએ છીએ, અમારી શક્તિથી તેને ટકાવી રાખીએ છીએ." '

तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः

ત્યારે શ્રેષ્ઠ પ્રાણે કહ્યું: 'તમને ભ્રમ ન થાય. હું એકલો જ עצמי પાંચ ભાગે વહેંચીને આ શરીરને સંભાળી રાખું છું.' છતાંયે તેઓએ તેની વાત માન્ય ન કરી.

सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मि/श्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्व एवोत्क्रमन्ते तस्मि/ष्च प्रत्ष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्टन्त एवम् वाङ्मनष्चक्षुः श्रोत्रं च ते प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति

પછી પ્રાણે અભિમાનથી ઉપર જવા લાગ્યો. એ જતાં બીજા બધા પણ જવા લાગ્યા. એ સ્થિર રહ્યો ત્યારે બધા સ્થિર રહ્યા. જેમ મધમાખીઓ પોતાનાં રાજાને અનુસરે છે, તેમ વાણી, મન, આંખ અને કાન—all પ્રાણથી પ્રસન્ન થઈને તેની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः एष पृथिवी रयिर्देवः सदसच्चामृतं च यत्

જે અગ્નિ રૂપે દહે છે, એ પ્રાણ છે; જે સૂર્ય છે, એ પણ પ્રાણ છે; જે મેઘ છે, વાયુ છે, પૃથ્વી છે, ધનની દેવતા છે, સત્ય-અસત્ય અને અમૃત—આ બધું પ્રાણ જ છે.

अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूँषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च

જેમ રથના નાભીમાં આરા સ્થિર હોય છે, તેમ બધું પ્રાણમાં સ્થિર છે—ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, યજ્ઞ, રાજશક્તિ અને બ્રાહ્મણત્વ.

प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्रणैः प्रतितिष्ठसि

પ્રાણ, તું ગર્ભમાં પ્રજાપતિ તરીકે ફરે છે અને તું જ ફરીથી જન્મે છે. આ બધાં જીવ તારી પૂજા કરે છે, કારણ કે તું પ્રાણોમાં સ્થિર છે.

देवानामसि वह्नितमः पितृणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि

દેવોમાં તું સૌથી તેજસ્વી છે; પિતૃઓમાં તું પ્રથમ સ્વધા છે; ઋષિઓમાં તું તેમના સત્ય આચરણ છે; તું અથર્વન અને અંગિરસ છે.

इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः

પ્રાણ, તું તેજથી ઇન્દ્ર છે; તું રુદ્ર છે, રક્ષક છે; તું આકાશમાં ફરે છે; તું સૂર્ય છે, પ્રકાશનો સ્વામી છે.

यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः । आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति

પ્રાણ, જ્યારે તું વરસે છે ત્યારે આ પ્રજાઓ આનંદથી ભરાઈ જાય છે અને વિચારે છે કે હવે આપણને ઇચ્છિત અનાજ મળશે.

व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः । वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः

પ્રાણ, તું વિહરતો યાત્રિક છે, એકમાત્ર રથચાલક છે, સર્વનો સ્વામી છે. અમે તને પ્રથમ ભાગ અર્પણ કરીએ છીએ; તું અમારો પિતા છે, માતરિશ્વાન છે.

या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरू मोत्क्रमीः

પ્રાણ, તારી જે શક્તિ વાણીમાં, શ્રવણમાં, દૃષ્ટિમાં અને મનમાં વ્યાપી છે, એ અમારે માટે શુભ રહે—તુ અમને છોડી ને જતો નહિ.

प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत् प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न इति

ત્રણે લોકમાં જે કંઈ છે, તે બધું પ્રાણના વશમાં છે. માતા જેવું સંતાનને રક્ષે છે તેમ તું અમને રક્ષા કર અને અમને સમૃદ્ધિ તથા બુદ્ધિ આપ.

इति प्रश्नोपनिषदि द्वितीयः प्रश्नः ॥ अथ हैनं कौशल्यष्चाश्वलायनः पप्रच्छ । भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति

આ રીતે પ્રશ્નોપનિષદનો બીજો પ્રશ્ન પૂર્ણ થયો. ત્યારબાદ ઔશ્વલાયનપુત્ર કૌશલ્યએ પૂછ્યું: 'ભગવાન, આ પ્રાણ ક્યાંથી જન્મે છે? એ શરીરમાં કેમ આવે છે? પોતાને કેવી રીતે વહેંચે છે અને સ્થિર થાય છે? કઈ રીતે બહાર જાય છે? અને અંદર-બહાર બંનેને કેવી રીતે સંભાળે છે?'