પ્રશ્નોપનિષદ્

ઓમ. ભગવાનોને પ્રાર્થના કરતાં, અમે શુભ સાંભળવા, શુભ જોવાના અને શક્તિશાળી શરીર અને અંગો સાથે તમારી પૂજા કરવા માંગીએ છીએ, જેથી અમે આપેલા જીવનને જીવીએ. શાંતિ, શાંતિ, શાંતિ. અત્રે, સુકેશ, ભારદ્વાજનો પુત્ર; સત્યકામ, શિબીનો પુત્ર; ગાર્ઘ્ય, સૌર્યાયણીનો પુત્ર; કૌશલ્ય, અશ્વલાયણનો પુત્ર; ભાર્ગવ, વૈદર્ભીનો પુત્ર; અને કાબંધિ, કાટ્યાયનનો પુત્ર — આ બધા બ્રહ્મમાં નિષ્ઠાવાન અને બ્રહ્મના ઉચ્ચતમ પદને મેળવવા માટે પિપ્પલાદના આશ્રમમાં ગયા. તેઓ વિચારે છે કે, 'આપણે આ બધું સમજવા માટે તેમને પૂછશું.' તેઓ યજ્ઞ માટેની wood સાથે પિપ્પલાદની નજીક પહોંચ્યા. જ્ઞાનદાતા ઋષિ પિપ્પલાદે તેમને કહ્યું, "અહીં એક વર્ષ તપસ્યા, બ્રહ્મચર્ય અને શ્રદ્ધા સાથે રહેવું. પછી તમારા પ્રશ્નો પૂછો, અમે જાણતા હોઈએ તો બધું કહીએ." ત્યારે કાબંધિ કાટ્યાયન આગળ આવ્યો અને પુછ્યું, "વૃદ્ધ મહાશય, આ જીવ આકાશમાં કયા સ્થળેથી જન્મે છે?" પિપ્પલાદે જવાબ આપ્યો, "પર્જાપતિએ સંતાનોની ઇચ્છાએ તપસ્યા કરી. તપસ્યા કર્યા પછી, તેમણે પદાર્થ અને પ્રાણવાયુનું સર્જન કર્યું, વિચારીને કે, 'આ બે દ્વારા, અનેક સ્વરૂપોમાં, હું જીવોને ઉત્પન્ન કરીશ.'" સૂર્ય ખરેખર પ્રાણવાયુ છે; ચંદ્ર પદાર્થ છે. આ બધું, સ્વરૂપ ધરાવતું અને સ્વરૂપ વિહોણું, પદાર્થ છે; તેથી, જે સ્વરૂપ ધરાવે છે તે પદાર્થ કહેવાય છે. જ્યારે સૂર્ય ઉગે છે અને પૂર્વ તરફ પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તે પૂર્વના પ્રાણવાયુઓને પોતાના કિરણોમાં એકત્રિત કરે છે. જે કંઈ દક્ષિણ, પશ્ચિમ, ઉત્તર, નીચે, ઉપર અને વચ્ચે છે—જેને તે પ્રકાશિત કરે છે—તે બધું તે પોતાના કિરણોમાં સમાવે છે. આ સર્વવ્યાપી અગ્નિ, સર્વ સ્વરૂપો ધરાવતું પ્રાણવાયુ ઉદ્ભવે છે. આ એક શ્લોકમાં કહેવામાં આવ્યું છે: "અનેક સ્વરૂપો ધરાવતો, સોનાનો, સર્વ જન્મોનો જાણકાર, સર્વોચ્ચ ઉદ્દેશ, એક જ પ્રકાશ જે હજાર કિરણો સાથે, સો માર્ગોમાં ચાલે છે, તે જીવોના પ્રાણવાયુ તરીકે ઉદ્ભવે છે." એક વર્ષ પર્જાપતિ છે; તેના દક્ષિણ અને ઉત્તર માર્ગો છે. જે લોકો યજ્ઞ અને શ્રેષ્ઠ કાર્ય કરે છે, તેઓ ચંદ્રલોકમાં પહોંચે છે; તેઓ પાછા ફરતા રહે છે. તેથી, સંતાનોની ઇચ્છા ધરાવતાં દ્રષ્ટાઓ દક્ષિણ માર્ગે જાય છે. આ પદાર્થ છે, પૂર્વજોની માર્ગ. પરંતુ ઉત્તર માર્ગ દ્વારા—તપસ્યા, બ્રહ્મચર્ય, શ્રદ્ધા અને જ્ઞાન દ્વારા—આત્માને શોધતા, તેઓ સૂર્યને પ્રાપ્ત કરે છે. આ પ્રાણવાયુઓનું નિવાસ છે, આ અમર છે, નિભય છે, અને અંતિમ ઉદ્દેશ છે. ત્યાંથી તેઓ પાછા ફરતા નથી. આ જ નિયંત્રણ છે. આ અંગે એક શ્લોક છે. તેઓ કહે છે કે પિતા પાંચ પગ અને બાર સ્વરૂપ ધરાવે છે, અને તે ઉપરના અર્ધમાં શહેરમાં રહે છે. અન્ય, જ્ઞાનીઓ કહે છે કે તે સાત ચક્કા અને છ સ્પોક્સવાળા રથમાં સ્થિત છે. મહિના પર્જાપતિ છે; તેમાં અંધકારની પખવાડો પદાર્થ છે, અને પ્રકાશની પખવાડો પ્રાણવાયુ છે. તેથી, દ્રષ્ટાઓ પ્રકાશના અર્ધમાં યજ્ઞ કરે છે, અન્યમાં નહીં. દિવસ અને રાત પર્જાપતિ છે; તેમાં દિવસ પ્રાણવાયુ છે, અને રાત પદાર્થ છે. જે લોકો દિવસ દરમિયાન સંસર્ગમાં જોડાય છે, તેઓ પ્રાણવાયુને બગાડે છે; પરંતુ જો તેઓ રાત દરમિયાન જોડાય છે, તો તે બ્રહ્મચર્ય છે. ખોરાક ખરેખર પર્જાપતિ છે; તેમાંથી સેમેન આવે છે; તેથી, સેમેનથી આ જીવ જન્મે છે. જે લોકો પર્જાપતિનો વ્રત રાખે છે, તેઓ સંતાનો ઉત્પન્ન કરે છે. ફક્ત તેમના માટે જ બ્રહ્મનો વિશ્વ છે—જેમાં તપસ્યા, બ્રહ્મચર્ય અને સત્ય સ્થાપિત છે. તેમ માટે એ શુદ્ધ, દાગમુક્ત બ્રહ્મનો વિશ્વ છે, જેમાં કોઈ વળાંક, ખોટ અથવા ઠગાઈ નથી. આ રીતે પ્રશ્ન ઉપનિષદનો પ્રથમ પ્રશ્ન પૂરો થાય છે. ત્યારબાદ ભાર્ગવ, વૈદર્ભીનો પુત્ર, પુછે છે, "વૃદ્ધ મહાશય, સર્જનને કયા સંજ્ઞાઓ જાળવે છે? તેમાંથી કયા પ્રકાશિત કરે છે? અને તેમાં કયો મહાન છે?" પિપ્પલાદે જવાબ આપ્યો, "આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ, ધરતી, વાણી, મન, આંખ અને કાન—આ સંજ્ઞાઓ, તેમની શક્તિઓ પ્રગટ કરતાં, કહે છે: 'અમે આ શરીરને જાળવી રાખીએ છીએ, અમારી શક્તિથી સમર્થન કરીએ છીએ.'" ત્યારે પ્રમુખ પ્રાણે તેમને કહ્યું, "ભ્રમમાં ન પડશો. હું જ એકલો છું, જે પોતાને પાંચ ભાગમાં વહેંચીને આ શરીરને જાળવી રાખું છું." પરંતુ તેમણે તેને વિશ્વાસ કર્યો નથી. અહંકારથી, તે ઊંચા ઉઠવા લાગ્યો; અને જ્યારે તે ઊંચા ઉઠે છે, ત્યારે બધા અન્ય પણ ઊંચા ઉઠે છે. જ્યારે તે રહે છે, ત્યારે બધા અન્ય રહે છે. જેમ મીઠી મકાંથી તેમના રાજાને અનુસરે છે, તેમ જ વાણી, મન, દ્રષ્ટિ અને સાંભળવું, આનંદિત થઈને પ્રાણની પ્રશંસા કરે છે. તમે અગ્નિ છો જે બળે છે; તમે સૂર્ય છો; તમે પાર્જન્ય, વરસાદ આપનાર છો; તમે વાયુ છો; તમે ધરતી છો, ધનના સ્વામી, સત્ય અને અસત્ય, અને જે અમર છે. જેમ સ્પોક્સ ચક્કાના હબમાં સ્થિત હોય છે, તેમ બધું પ્રાણમાં સ્થાપિત છે: ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, અને સામવેદ, યજ્ઞ, રાજશીપ અને પૂજારીપદ. તમે, પ્રાણ, પર્જાપતિની જેમ ગર્ભમાં ચાલતા છો; તમે જ ફરીથી જન્મો છો. પ્રાણ, તમે જ આ જીવોને અર્પણ કરો છો, કારણ કે તમે પ્રાણોમાં સ્થાપિત છો. દેવતાઓમાં, તમે સૌથી તેજસ્વી છો; પૂર્વજોમાં, તમે પ્રથમ અર્પણ છો; દ્રષ્ટાઓમાં, તમે તેમના વર્તનનું સત્ય છો; તમે અથર્વન અને અંગિરસ છો. પ્રાણ, તમે ઈન્દ્ર છો તમારી તેજસ્વિતા વડે; તમે રુદ્ર છો, રક્ષક; તમે મધ્ય પ્રદેશમાં ચાલતા છો; તમે પ્રકાશોના સ્વામી સૂર્ય છો. જ્યારે તમે વરસાદ વરસાવો છો, પ્રાણ, ત્યારે આ જીવ આનંદમાં ખુશી અનુભવે છે, વિચારીને, 'ખોરાક જેવું જોઈએ તે આવશે.' પ્રાણ, તમે ભ્રમણકર્તા છો, એક જ રથચાલક, સર્વસ્વનું સ્વામી. અમે પ્રથમ ભાગના દાતા છીએ; તમે અમારા પિતા છો, ઓ માતરીશ્વન. તે સ્વરૂપ જે વાણીમાં, સાંભળવામાં, દ્રષ્ટિમાં સ્થાપિત છે, અને જે મનમાં ફેલાયેલું છે—તેને અમને શુભ બનાવો; ન જાઓ. આ બધું, જે ત્રિ-લોકોમાં સ્થાપિત છે, તે પ્રાણના નિયંત્રણમાં છે. અમને માતા જેમ રક્ષણ કરો; અમને સમૃદ્ધિ અને જ્ઞાન આપો. આ રીતે પ્રશ્ન ઉપનિષદનો બીજો પ્રશ્ન પૂરો થાય છે. ત્યારબાદ કૌશલ્ય, અશ્વલાયણનો પુત્ર, પુછે છે, "વૃદ્ધ મહાશય, આ પ્રાણ ક્યાંથી જન્મે છે? તે આ શરીરમાં કેવી રીતે પ્રવેશ કરે છે? તે કેવી રીતે પોતાને વહેંચે છે અને સ્થાપિત કરે છે? તે કેવી રીતેdepart થાય છે? તે બહાર અને અંદર શું સમર્થન કરે છે?" પિપ્પલાદે જવાબ આપ્યો, "તમે સામાન્યથી પરે પ્રશ્નો પૂછો છો, અને તમે બ્રહ્મને સમર્પિત છો. તેથી, હું તમને કહું છું." આ આત્માથી, આ પ્રાણ જન્મે છે. જેમ એક વ્યક્તિની છાયાની જેમ, તેમ આ તેમાં ફેલાય છે. મનના કાર્ય દ્વારા, તે આ શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે. જેમ રાજાએ અધિકારીઓને નિયુક્ત કર્યા, 'આ ગામો પર શાસન કરો,' તેમ પ્રાણ દરેક પ્રાણને અન્ય પ્રાણોનું કાર્ય સોંપે છે, તેમને અલગ-અલગ ગોઠવે છે. અપાન આક્ષય અને જનનના અંગોમાં છે; પ્રાણ જાતે આંખો, કાન, મોં અને નાકમાં છે; સમાન મધ્યમાં છે. તે અર્પણ કરેલા ખોરાકને સમાન રીતે વહેંચે છે. તેથી, આ સાત જ્વાળાઓ છે. આ આત્મા ખરેખર હૃદયમાં છે. ત્યાં, સો અને એક નાડી(branches) ફેલાય છે; દરેકમાં સો શાખાઓ છે, અને દરેક શાખામાં બાસઠ હજાર ઉપશાખાઓ છે. આમાં વ્યાણા ચળવળ કરે છે. એક દ્વારા, ઉદાણ ઊંચા ઉઠે છે; ગુણ દ્વારા, તે સદગुणની દુનિયામાં લઈ જાય છે; પાપ દ્વારા, પાપી દુનિયામાં; અને બંને દ્વારા, માનવ દુનિયામાં. સૂર્ય ખરેખર બાહ્ય પ્રાણ છે; તે ઉગે છે અને આંખો સાથે સંબંધિત પ્રાણને સમર્થન આપે છે. પૃથ્વી પરનો દેવ વ્યક્તિમાં અપાનને સમર્થન આપે છે. વચ્ચેની જગ્યા સમાન છે; વાયુ વ્યાણા છે. ખરેખર, ઊંચા ચળવળ કરતું ઊજળું છે; તેથી, જ્યારે ઊજળું શાંત થાય છે, ત્યારે સંવેદનાઓ, મનમાં વિલિન થાય છે, ફરીથી પુનર્જન્મ માટે પાછા ફરતા હોય છે. જે મન સાથે કોઈdepart થાય છે, તે તે જ જીવનવાયુમાં જાય છે; જીવનવાયુ, જે તેજસ્વિતા ધરાવે છે અને આત્મા સાથે છે, તેને તેના ઇચ્છાના આધારે રચાયેલ વિશ્વમાં લઈ જાય છે. જે કોઈ આ રીતે જીવનવાયુને જાણે છે—તેના સંતાનો નાશ પામતા નથી; તે અમર બને છે. આ એક શ્લોક છે. જે વ્યક્તિ જીવનવાયુની ઉત્પત્તિ, પ્રવેશ, સ્થાન, વ્યાપકતા અને પાંચfold સ્વભાવને પોતાની અંદર જાણે છે, તે અમરતા પ્રાપ્ત કરે છે—જાણ્યા પછી, તે અમરતા પ્રાપ્ત કરે છે.