প্রশ্নোপনিষদ্

तन् ह स ऋषिरुवच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति

ঋষি বললেন, 'তোমরা এক বছর ধরে তপস্যা, ব্রহ্মচর্য এবং বিশ্বাস সহকারে এখানে বাস করো। তারপর ইচ্ছেমতো প্রশ্ন করবে। আমরা যদি জানি, সবকিছু তোমাদের বলব।'

अथ कबन्धी कत्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगवन् कुते ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति

এরপর কাবন্ধী কাত্যায়ন ভগবানের কাছে গিয়ে জিজ্ঞেস করল, 'ভগবান, এই সমস্ত প্রাণীরা কোথা থেকে জন্ম নেয়?'

तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्रणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति

তিনি উত্তরে বললেন, 'সৃষ্টির ইচ্ছায় প্রজাপতি তপস্যা করলেন। তপস্যা শেষে তিনি এক যুগল সৃষ্টি করলেন—পদার্থ ও প্রাণ। ভাবলেন, এই দুইয়ের মাধ্যমে নানা রূপে আমি প্রাণীদের সৃষ্টি করব।'

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत् सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः

সূর্যই প্রাণ, চাঁদ পদার্থ। যা কিছু দৃশ্যমান ও অদৃশ্য—সবই পদার্থ; তাই যা আকারযুক্ত, তাকেই পদার্থ বলে।

अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते । यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते

সূর্য যখন পূর্বদিকে উদিত হয়, তখন সে পূর্ব দিকের সমস্ত প্রাণকে নিজের কিরণে আহরণ করে। দক্ষিণ, পশ্চিম, উত্তর, নিচে, ওপরে ও মধ্যবর্তী দিকেও—যা কিছু সে আলোকিত করে, সব প্রাণকেই সে নিজের কিরণে আহরণ করে।

स एष वैश्वानरो विश्वरुपः प्राणोऽग्निरुदयते । तदेतदृचाऽभ्युक्तम्

এই সর্বব্যাপী অগ্নি, বহুরূপী প্রাণ, উদিত হয়। এই কথাই ঋকে বলা হয়েছে—

विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः

যিনি নানা রূপে, স্বর্ণবর্ণ, সমস্ত জন্মের জ্ঞানী, চরম গন্তব্য, একমাত্র দীপ্তিমান, হাজারো কিরণযুক্ত, শত পথে চলমান—তিনি প্রাণরূপে সূর্য হয়ে উদিত হন।

संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः

বছরই প্রজাপতি; তার দুই পথ—দক্ষিণায়ন ও উত্তরায়ন। যারা যজ্ঞ ও সৎকর্ম সম্পন্ন হয়েছে মনে করে, তারা চন্দ্রলোক লাভ করে; পরে আবার ফিরে আসে। তাই ঋষিরা, যারা সন্তান কামনা করেন, তারা দক্ষিণ পথ নেন। এটাই পদার্থ, পিতৃলোকের পথ।

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते । एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः

কিন্তু যারা উত্তর পথে তপস্যা, ব্রহ্মচর্য, বিশ্বাস ও জ্ঞানের দ্বারা আত্মার সন্ধান করেন, তারা সূর্যলোক লাভ করেন। এটাই প্রাণের আশ্রয়, অমৃত, নির্ভয়, চরম গন্তব্য। এখান থেকে আর ফিরে আসতে হয় না। এটাই নিয়ম। এ বিষয়ে একটি শ্লোক আছে—

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति

তাঁকে পিতা বলে, যাঁর পাঁচটি পা ও বারোটি রূপ আছে, এবং তিনি উপরের অর্ধেকে নগরে অবস্থান করেন। অন্য জ্ঞানীরা বলেন, তিনি সাত চাকা ও ছয় অক্ষবিশিষ্ট রথে স্থাপিত।

मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन्

মাসই প্রজাপতি; তার কৃষ্ণপক্ষ পদার্থ, শুক্লপক্ষ প্রাণ। তাই ঋষিরা শুক্লপক্ষে যজ্ঞ করেন, অপর পক্ষ নয়।

अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते

দিন-রাতই প্রজাপতি; দিনের অংশ প্রাণ, রাতের অংশ পদার্থ। যারা দিনে মিলিত হন, তারা প্রাণ নষ্ট করেন; আর যারা রাতে মিলিত হন, তা ব্রহ্মচর্য।

अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति

অন্নই প্রজাপতি; অন্ন থেকে বীজ, আর সেই বীজ থেকেই এই সমস্ত প্রাণীর জন্ম।

तद्ये ह वै तत् प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते । तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्टितम्

যারা প্রজাপতির ব্রত পালন করেন, তারা যুগল সৃষ্টি করেন। যাঁদের মধ্যে তপস্যা, ব্রহ্মচর্য ও সত্য প্রতিষ্ঠিত, তাঁদের জন্যই ব্রহ্মলোক।

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति

যাঁদের মধ্যে কোনো কুটিলতা, মিথ্যা বা প্রতারণা নেই, তাঁদের জন্যই সেই নির্মল ব্রহ্মলোক।

इति प्रश्नोपनिषदि प्रथमः प्रश्नः ॥ अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन् कत्येव देवाः प्रचां दिधारयन्ते कतर एतत् प्रकशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति

এইভাবে প্রশ্নোপনিষদের প্রথম প্রশ্ন শেষ হল। এরপর ভাগর্গ বৈদর্ভী জিজ্ঞেস করলেন, 'ভগবান, কত দেবতা এই সৃষ্টি ধারণ করেন? তাদের মধ্যে কারা এটি প্রকাশ করেন? আবার, তাদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ কে?'

तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः

তিনি বললেন, 'আকাশ, বায়ু, অগ্নি, জল, পৃথিবী, বাক্, মন, চোখ ও কান—এই দেবতারা নিজেদের শক্তি প্রকাশ করে বলেন, আমরা এই দেহকে শক্তি দিয়ে ধারণ করি।'

तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः

তখন প্রধান প্রাণ বলল, 'তোমরা বিভ্রান্ত হয়ো না। আমিই একাই নিজেকে পাঁচ ভাগে ভাগ করে এই দেহটিকে ধরে রাখি ও স্থির রাখি।' কিন্তু তারা ওর কথা বিশ্বাস করল না।

सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मि/श्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्व एवोत्क्रमन्ते तस्मि/ष्च प्रत्ष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्टन्त एवम् वाङ्मनष्चक्षुः श्रोत्रं च ते प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति

প্রাণ অহংকারে উপরে উঠতে লাগল; তখন ওর সঙ্গে সঙ্গে বাকিরাও সবাই উঠল। আবার প্রাণ যখন স্থির থাকল, তখন সবাই স্থির হয়ে রইল। যেমন মৌমাছিরা তাদের রাজামৌমাছিকে অনুসরণ করে ওঠে আর বসে, তেমনি বাক, মন, চোখ আর কান আনন্দে প্রাণকে প্রশংসা করতে লাগল।

एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः एष पृथिवी रयिर्देवः सदसच्चामृतं च यत्

যিনি জ্বলে ওঠেন, তিনি অগ্নি; তিনিই সূর্য; তিনিই বৃষ্টি-দাতা পার্জন্য; তিনিই বায়ু; তিনিই পৃথিবী, ধনাধিপতি; তিনিই সত্য-মিথ্যা ও অমৃত।

अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूँषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च

যেমন চাকার আঁটিতে সব দণ্ড গাঁথা থাকে, তেমনি প্রাণে সবকিছু স্থিত আছে—ঋগ্বেদ, যজুর্বেদ, সামবেদ, যজ্ঞ, রাজত্ব আর ব্রাহ্মণ্য।

प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्रणैः प्रतितिष्ठसि

তুমি, প্রাণ, গর্ভে প্রজাপতি হয়ে বিচরণ করো; আবার তুমিই জন্মাও। তোমার জন্যই এই সব প্রাণীরা বলি দেয়, কারণ তুমি প্রাণে প্রতিষ্ঠিত।

देवानामसि वह्नितमः पितृणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि

দেবতাদের মধ্যে তুমি সবচেয়ে উজ্জ্বল; পিতৃদের মধ্যে প্রথম স্বাধা; ঋষিদের মধ্যে সত্যাচার; তুমিই অত্রর্বা ও অঙ্গিরস।

इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः

তুমি, প্রাণ, তোমার জ্যোতিতে ইন্দ্র; তুমি রুদ্র, রক্ষাকর্তা; তুমি অন্তরীক্ষে বিচরণ করো; তুমি সূর্য, আলোদের অধিপতি।

यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः । आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति

যখন তুমি, প্রাণ, বর্ষণ করো, তখন এই সব প্রাণী আনন্দে ভরে ওঠে, ভাবে, 'আমরা যেমন চাই, তেমনই অন্ন আসবে।'

व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः । वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः

তুমি, প্রাণ, সর্বত্র ঘুরে বেড়াও, একমাত্র রথচালক, সমস্ত সত্তার অধিপতি। আমরা প্রথম ভাগের দাতা; তুমি আমাদের পিতা, হে মাতরিশ্বান।

या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरू मोत्क्रमीः

তোমার যে রূপ বাক্যে, শ্রবণে, চক্ষুতে প্রতিষ্ঠিত, আর যে রূপ মনে ছড়িয়ে আছে—তুমি সেটাকে আমাদের জন্য মঙ্গলময় করো; আমাদের ছেড়ে যেয়ো না।

प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत् प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न इति

তিনটি লোকের যা কিছু আছে, সবই প্রাণের অধীনে। মা যেমন সন্তানদের রক্ষা করে, তেমনি আমাদের রক্ষা করো; আমাদের ঐশ্বর্য আর জ্ঞান দাও।

इति प्रश्नोपनिषदि द्वितीयः प्रश्नः ॥ अथ हैनं कौशल्यष्चाश्वलायनः पप्रच्छ । भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति

এইভাবে প্রশ্নোপনিষদের দ্বিতীয় প্রশ্ন শেষ হল। তারপর কৌশল্য, অশ্বলায়নের পুত্র, জিজ্ঞাসা করল, 'ভগবান, এই প্রাণ কোথা থেকে জন্মায়? কীভাবে দেহে প্রবেশ করে? কীভাবে নিজেকে ভাগ করে প্রতিষ্ঠিত হয়? কী দিয়ে বেরিয়ে যায়? কীভাবে বাহির আর অন্তরে স্থিতি দেয়?'