ముణ్డకోపనిషద్

పురుష ఏవేదం విశ్వం కర్మ తపో బ్రహ్మ పరామృతమ్ । ఏతద్యో వేద నిహితం గుహాయాం సోఽవిద్యాగ్రన్థిం వికిరతీహ సోమ్య

ఈ విశ్వమంతా పురుషుడే—కర్మ, తపస్సు, బ్రహ్మ, పరమామృతం. ఇది గుహలో దాగి ఉన్నదని ఎవరైనా తెలుసుకుంటే, ఓ మృదువైనవాడా, అతడు అవిద్యా గంతిని తెంచేస్తాడు.

ఆవిః సంనిహితం గుహాచరం నామ మహత్పదమత్రైతత్ సమర్పితమ్ । ఏజత్ప్రాణన్నిమిషచ్చ యదేతజ్జానథ సదసద్వరేణ్యం పరం విజ్ఞానాద్యద్వరిష్ఠం ప్రజానామ్

ప్రత్యక్షంగా, సమీపంగా, గుహలో నివసించే ఆ మహత్తర స్థానం ఇక్కడ సమర్పించబడింది. అది కదులుతుంది, శ్వాస తీసుకుంటుంది, కన్ను మూస్తుంది—ఇది సత్, అసత్ రెండూ, ప్రాణులకు అత్యుత్తమమైన పరమ జ్ఞానం, దీన్ని తెలుసుకో.

యదర్చిమద్యదణుభ్యోఽణు చ యస్మిఁల్లోకా నిహితా లోకినశ్చ । తదేతదక్షరం బ్రహ్మ స ప్రాణస్తదు వాఙ్మనః తదేతత్సత్యం తదమృతం తద్వేద్ధవ్యం సోమ్య విద్ధి

ప్రకాశవంతమైనది, అణువుకంటే అణువైనది, లోకాలు, లోకవాసులు అందులోనే ఉన్నారు—అదే అక్షరమైన బ్రహ్మ, అదే ప్రాణం, వాక్కు, మనస్సు; అదే సత్యం, అమృతం, అదే తెలుసుకోవలసింది, ఓ మృదువైనవాడా, దీన్ని తెలుసుకో.

ధనుర్గృహీత్వౌపనిషదం మహాస్త్రం శరం హ్యుపాసా నిశితం సన్ధయీత । ఆయమ్య తద్భావగతేన చేతసా లక్ష్యం తదేవాక్షరం సోమ్య విద్ధి

ఉపనిషత్తును గొప్ప విల్లుగా తీసుకుని, ధ్యానం అనే పదును బాణాన్ని దానిపై పెట్టి, మనస్సు పూర్తిగా దానిలో లీనమయ్యేలా లాగి, లక్ష్యంగా అక్షరాన్ని తెలుసుకో, ఓ మృదువైనవాడా.

ప్రణవో ధనుః శారో హ్యాత్మా బ్రహ్మ తల్లక్ష్యముచ్యతే । అప్రమత్తేన వేద్ధవ్యం శరవత్ తన్మయో భవేత్

ఓంకారమే విల్లు, ఆత్మే బాణం, బ్రహ్మ లక్ష్యంగా చెప్పబడింది. అప్రమత్తంగా దాన్ని ఛేదించాలి; బాణంలా దానిలో ఏకమవాలి.

యస్మిన్ ద్యౌః పృథివీ చాన్తరిక్షమోతం మనః సహ ప్రాణైశ్చ సర్వైః । తమేవైకం జానథ ఆత్మానమన్యా వాచో విముఞ్చథామృతస్యైష సేతుః

ఆకాశం, భూమి, స్వర్గం, మనస్సు, ప్రాణాలు — ఇవన్నీ ఒకటే ఆత్మలో కలిసివున్నాయని తెలుసుకో. అదే ఆత్మను మాత్రమే తెలుసుకో, ఇతర మాటలను వదిలిపెట్టు. ఇదే అమృతానికి వంతెన.

అరా ఇవ రథనాభౌ సంహతా యత్ర నాడ్యః । స ఏషోఽన్తశ్చరతే బహుధా జాయమానః । ఓమిత్యేవం ధ్యాయథ ఆత్మానం స్వస్తి వః పారాయ తమసః పరస్తాత్

రథచక్రంలో నాభికి అరలు ఎలా కలిసివుంటాయో, అన్ని నాడులు కూడా ఆ ఒక్కటిలో కలిసివుంటాయి. ఆత్మ అనేక రూపాల్లో లోపల సంచరిస్తుంది. ఆత్మను ఓం అని ధ్యానించు. మీరు శుభంగా ఉండి, అంధకారాన్ని దాటి పోవాలని ఆశిస్తున్నాను.

యః సర్వజ్ఞః సర్వవిద్ యస్యైష మహిమా భువి । దివ్యే బ్రహ్మపురే హ్యేష వ్యోమ్న్యాత్మా ప్రతిష్ఠితః ॥ మనోమయః ప్రాణశరీరనేతా ప్రతిష్ఠితోఽన్నే హృదయం సన్నిధాయ । తద్ విజ్ఞానేన పరిపశ్యన్తి ధీరా ఆనన్దరూపమమృతం యద్ విభాతి

అన్నింటిని తెలిసినవాడు, అన్నీ తెలిసిన ఆ పరమాత్మయొక్క మహిమ భూమిపై ప్రకాశిస్తుంది. ఆ పరమాత్మ బ్రహ్మపురిలో, పరాకాశంలో స్థిరంగా ఉన్నాడు. ఆయన మనస్సుతో కూడినవాడు, ప్రాణాలకు నాయకుడు, అన్నంలో స్థితుడై, హృదయాన్ని నివాసంగా చేసుకున్నాడు. ఆత్మను తెలుసుకున్న జ్ఞానులు, ఆనందమయమైన, అమృత స్వరూపాన్ని దర్శిస్తారు.

భిద్యతే హృదయగ్రన్థిశ్ఛిద్యన్తే సర్వసంశయాః । క్షీయన్తే చాస్య కర్మాణి తస్మిన్ దృష్టే పరావరే

పరమాత్మను తెలుసుకున్నప్పుడు, హృదయంలోని ముడులు విడిపోతాయి, అన్ని సందేహాలు తొలగిపోతాయి, అతని కర్మలు అంతమవుతాయి.

హిరణ్మయే పరే కోశే విరజం బ్రహ్మ నిష్కలమ్ । తచ్ఛుభ్రం జ్యోతిషం జ్యోతిస్తద్ యదాత్మవిదో విదుః

అత్యున్నతమైన బంగారు పొరలో, కలుషరహితమైన, విభాగం లేని బ్రహ్మం ఉంది. ఆ ప్రకాశవంతమైన వెలుగును, ఆత్మను తెలిసినవారు దర్శిస్తారు.

న తత్ర సూర్యో భాతి న చన్ద్రతారకం నేమా విద్యుతో భాన్తి కుతోఽయమగ్నిః । తమేవ భాన్తమనుభాతి సర్వం తస్య భాసా సర్వమిదం విభాతి

అక్కడ సూర్యుడు వెలిగడు, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు కూడా వెలిగవు. మెరుపులు కూడా అక్కడ వెలిగవు, అగ్ని గురించి చెప్పనక్కర్లేదు. ఆ పరమాత్మ వెలిగే వెలుగుతోనే అన్నీ వెలుగుతాయి. ఆయన వెలుగుతోనే ఈ లోకం ప్రకాశిస్తుంది.

బ్రహ్మైవేదమమృతం పురస్తాద్ బ్రహ్మ పశ్చాద్ బ్రహ్మ దక్షిణతశ్చోత్తరేణ । అధశ్చోర్ధ్వం చ ప్రసృతం బ్రహ్మైవేదం విశ్వమిదం వరిష్ఠమ్

ముందు బ్రహ్మం, వెనుక బ్రహ్మం, కుడిపక్క బ్రహ్మం, ఎడమపక్క బ్రహ్మం, పైకీ క్రిందకీ బ్రహ్మమే వ్యాపించింది. ఈ విశ్వమంతా బ్రహ్మమే, ఇదే అత్యున్నతమైనది.

ద్వా సుపర్ణా సయుజా సఖాయా సమానం వృక్షం పరిషస్వజాతే । తయోరన్యః పిప్పలం స్వాద్వత్త్యనశ్నన్నన్యో అభిచాకశీతి

రెండు పక్షులు, స్నేహితులుగా, ఒకే చెట్టుపై కూర్చున్నాయి. వాటిలో ఒకటి తీపి పండును తింటుంది, మరొకటి తినకుండా చూస్తూ ఉంటుంది.

సమానే వృక్షే పురుషో నిమగ్నోఽ నీశయా శోచతి ముహ్యమానః । జుష్టం యదా పశ్యత్యన్యమీశమస్య మహిమానమితి వీతశోకః

అదే చెట్టుపై, ఒక జీవాత్మ అజ్ఞానంలో మునిగి, దుఃఖంతో మునిగిపోతుంది. కానీ, మరొకటి అయిన పరమాత్మను, ఆయన మహిమను చూసినప్పుడు, ఆ జీవాత్మ దుఃఖం నుండి విముక్తి పొందుతుంది.

యదా పశ్యః పశ్యతే రుక్మవర్ణం కర్తారమీశం పురుషం బ్రహ్మయోనిమ్ । తదా విద్వాన్ పుణ్యపాపే విధూయ నిరఞ్జనః పరమం సామ్యముపైతి

ఎప్పుడు దర్శించేవాడు ఆ బంగారు వర్ణమైన సృష్టికర్తను, ప్రభువును, బ్రహ్మ మూలాన్ని చూస్తాడో, అప్పుడే జ్ఞాని పుణ్యపాపాలను వదిలి, కలుషరహితుడై, పరమ సమత్వాన్ని పొందుతాడు.

ప్రణో హ్యేష యః సర్వభూతైర్విభాతి విజానన్ విద్వాన్ భవతే నాతివాదీ । ఆత్మక్రీడ ఆత్మరతిః క్రియావా- నేష బ్రహ్మవిదాం వరిష్ఠః

అతడే అన్ని జీవుల్లో ప్రకాశించే ప్రాణశక్తి. దీనిని తెలుసుకున్నవాడు వాదంలో మునిగిపోడు. అతడు ఆత్మలో ఆనందిస్తాడు, ఆత్మలో రమిస్తాడు, కార్యశీలుడవుతాడు. అతడే బ్రహ్మజ్ఞానుల్లో ఉత్తముడు.

సత్యేన లభ్యస్తపసా హ్యేష ఆత్మా సమ్యగ్జ్ఞానేన బ్రహ్మచర్యేణ నిత్యమ్ । అన్తఃశరీరే జ్యోతిర్మయో హి శుభ్రో యం పశ్యన్తి యతయః క్షీణదోషాః

ఈ ఆత్మను సత్యంతో, తపస్సుతో, సమగ్ర జ్ఞానంతో, ఎప్పుడూ బ్రహ్మచర్యంతో పొందవచ్చు. శరీరంలో వెలుగుతో నిండిన, పవిత్రమైన ఆత్మను, దోషాలు లేని యతులు దర్శిస్తారు.

సత్యమేవ జయతే నానృతం సత్యేన పన్థా వితతో దేవయానః । యేనాఽఽక్రమన్త్యృషయో హ్యాప్తకామా యత్ర తత్ సత్యస్య పరమం నిధానమ్

సత్యమే విజయం సాధిస్తుంది, అసత్యం కాదు. సత్యంతోనే దేవయానం అనే మార్గం విస్తరించబడింది. ఆ మార్గాన్ని, కోరికలు లేని ఋషులు చేరుకుంటారు. అక్కడే సత్యానికి పరమ నిధి ఉంది.

బృహచ్చ తద్ దివ్యమచిన్త్యరూపం సూక్ష్మాచ్చ తత్ సూక్ష్మతరం విభాతి । దూరాత్ సుదూరే తదిహాన్తికే చ పశ్యన్త్విహైవ నిహితం గుహాయామ్

ఆ పరమాత్మ విస్తృతమైనవాడు, దివ్యమైనవాడు, ఊహించలేని రూపం కలవాడు. అతడు సూక్ష్మమైనదానికన్నా సూక్ష్మంగా ప్రకాశిస్తాడు. దూరమైనదానికన్నా దూరంగా ఉన్నా, ఇక్కడే హృదయ గుహలో సమీపంగా ఉన్నాడు. జ్ఞానులు ఇక్కడే ఆయనను చూస్తారు.

న చక్షుషా గృహ్యతే నాపి వాచా నాన్యైర్దేవైస్తపసా కర్మణ వా । జ్ఞానప్రసాదేన విశుద్ధసత్త్వ- స్తతస్తు తం పశ్యతే నిష్కలం ధ్యాయమానః

ఆయనను కన్నుతో పట్టలేరు, మాటతో చెప్పలేరు, ఇతర దేవతలతో, తపస్సుతో, కర్మతో కూడా పొందలేరు. జ్ఞాన ప్రసాదంతో, మనస్సు పవిత్రమైనప్పుడు, ధ్యానంతో ఆ విభాగం లేని పరమాత్మను దర్శించవచ్చు.

ఏషోఽణురాత్మా చేతసా వేదితవ్యో యస్మిన్ ప్రాణః పఞ్చధా సంవివేశ । ప్రాణైశ్చిత్తం సర్వమోతం ప్రజానాం యస్మిన్ విశుద్ధే విభవత్యేష ఆత్మా

ఈ సూక్ష్మమైన ఆత్మను మనస్సుతో తెలుసుకోవాలి. ఇందులో ప్రాణం అయిదు భాగాలుగా ప్రవేశించింది. అన్ని జీవుల మనస్సులు ఇందులోనే కలిసివున్నాయి. ఇది పవిత్రమైనప్పుడు, ఆ ఆత్మ ప్రకాశిస్తుంది.

యం యం లోకం మనసా సంవిభాతి విశుద్ధసత్త్వః కామయతే యాంశ్చ కామాన్ । తం తం లోకం జయతే తాంశ్చ కామాం- స్తస్మాదాత్మజ్ఞం హ్యర్చయేత్ భూతికామః

యెవడు పవిత్రమైన మనస్సుతో ఏ లోకాన్ని ఆలోచిస్తాడో, ఏ కోరికలను కోరుకుంటాడో, ఆ లోకాన్ని, ఆ కోరికలను అతడు పొందుతాడు. అందుచేత, సంపద కోరేవాడు ఆత్మజ్ఞానిని పూజించాలి.

స వేదైతత్ పరమం బ్రహ్మ ధామ యత్ర విశ్వం నిహితం భాతి శుభ్రమ్ । ఉపాసతే పురుషం యే హ్యకామాస్తే శుక్రమేతదతివర్తన్తి ధీరాః

అతడు ఆ పరమ బ్రహ్మధామాన్ని తెలుసుకున్నాడు, అందులోనే ఈ విశ్వం స్థిరంగా, పవిత్రంగా ప్రకాశిస్తుంది. కోరికలు లేని జ్ఞానులు ఆ పురుషుడిని ఉపాసించేవారు, వారు ఈ పవిత్ర లోకాన్ని దాటి పోతారు.

కామాన్ యః కామయతే మన్యమానః స కామభిర్జాయతే తత్ర తత్ర । పర్యాప్తకామస్య కృతాత్మనస్తు ఇహైవ సర్వే ప్రవిలీయన్తి కామాః

యవడు తాను చేసే వాడినని భావించి, కోరికలు కోరుకుంటాడో, అతడు ఆ కోరికలతో మళ్ళీ మళ్ళీ జన్మిస్తాడు. కాని, యావన్ని కోరికలు తీరిపోయినవాడికి, మనస్సు స్థిరమైనవాడికి, ఇక్కడే అన్ని కోరికలు పూర్తిగా కలిసిపోతాయి.

నాయమాత్మా ప్రవచనేన లభ్యో న మేధయా న బహునా శ్రుతేన । యమేవైష వృణుతే తేన లభ్య- స్తస్యైష ఆత్మా వివృణుతే తనూం స్వామ్

ఈ ఆత్మను ఉపన్యాసంతో గానీ, బుద్ధితో గానీ, ఎక్కువగా విన్నద్వారా గానీ పొందలేరు. దాన్ని ఎవరిని ఆత్మ ఎంచుకుంటుందో, వాడికే అది లభిస్తుంది. ఆ వాడికి ఆత్మ తన స్వరూపాన్ని తానే చూపిస్తుంది.

నాయమాత్మా బలహీనేన లభ్యో న చ ప్రమాదాత్ తపసో వాప్యలిఙ్గాత్ । ఏతైరుపాయైర్యతతే యస్తు విద్వాం- స్తస్యైష ఆత్మా విశతే బ్రహ్మధామ

ఈ ఆత్మను బలహీనుడికి గానీ, అలసత్వంతో గానీ, తప్పుడు తపస్సుతో గానీ పొందలేరు. కానీ, ఈ మార్గాలతో జ్ఞానంతో ప్రయత్నించే వాడికి ఆత్మ బ్రహ్మనివాసంలో ప్రవేశిస్తుంది.

సంప్రాప్యైనమృషయో జ్ఞానతృప్తాః కృతాత్మానో వీతరాగాః ప్రశాన్తాః తే సర్వగం సర్వతః ప్రాప్య ధీరా యుక్తాత్మానః సర్వమేవావిశన్తి

ఈ ఆత్మను పొందిన ఋషులు, జ్ఞానంతో తృప్తిపొందినవారు, మనస్సు నియంత్రించుకున్నవారు, రాగద్వేషాలు లేని వారు, ప్రశాంతులు—వారు సర్వవ్యాప్తిని చేరుకొని, ఏకచిత్తంతో అన్నింటిలోనూ లీనమైపోతారు.

వేదాన్తవిజ్ఞానసునిశ్చితార్థాః సంన్యాసయోగాద్ యతయః శుద్ధసత్త్వాః । తే బ్రహ్మలోకేషు పరాన్తకాలే పరామృతాః పరిముచ్యన్తి సర్వే

వేదాంత జ్ఞానంలో స్థిరమైన, సంయాసయోగంతో పవిత్రమైన మనస్సు కలిగిన యతులు, బ్రహ్మలోకాలలో, తమ కాలాంతంలో, పరమమృతులను అవుతూ, సంపూర్ణంగా విముక్తి పొందుతారు.

గతాః కలాః పఞ్చదశ ప్రతిష్ఠా దేవాశ్చ సర్వే ప్రతిదేవతాసు । కర్మాణి విజ్ఞానమయశ్చ ఆత్మా పరేఽవ్యయే సర్వే ఏకీభవన్తి

పదహారు కలలు, అన్ని దేవతలు, వాటి అధిపతులతో కలసి లీనమైనప్పుడు, అన్ని క్రియలు, జ్ఞానమయమైన ఆత్మ కూడా పరమమైన, అక్షయమైనదానిలో ఒక్కటైపోతాయి.