ముణ్డకోపనిషద్

తస్మై స విద్వానుపసన్నాయ సమ్యక్ ప్రశాన్తచిత్తాయ శమాన్వితాయ । యేనాక్షరం పురుషం వేద సత్యం ప్రోవాచ తాం తత్వతో బ్రహ్మవిద్యామ్

ఆ విధంగా సమీపించిన, ప్రశాంతమైన, నియమితమైన మనస్సున్నవానికి, ఆ జ్ఞానిగురు, అక్షరమైన, సత్యమైన పురుషుడిని తెలుసుకునే బ్రహ్మవిద్యను యథార్థంగా బోధిస్తాడు.

తదేతత్ సత్యం యథా సుదీప్తాత్ పావకాద్విస్ఫులిఙ్గాః సహస్రశః ప్రభవన్తే సరూపాః । తథాఽక్షరాద్వివిధాః సోమ్య భావాః ప్రజాయన్తే తత్ర చైవాపి యన్తి

ఇది నిజం: ఒక పెద్ద అగ్నిలోనుండి వేల కొద్ది చినుకులు ఎలా ఉద్భవిస్తాయో, అలాగే, ఓ మృదువైనవాడా, అక్షరమైనదానిలోనుండి అన్ని జీవులు పుట్టి, చివరికి దానిలోనే లీనమవుతాయి.

దివ్యో హ్యమూర్తః పురుషః స బాహ్యాభ్యన్తరో హ్యజః । అప్రాణో హ్యమనాః శుభ్రో హ్యక్షరాత్ పరతః పరః

దైవస్వరూపుడైన, రూపరహితుడైన ఆ పురుషుడు లోపల, బయట ఉండి, జన్మించని వాడు; శ్వాస, మనస్సు లేని వాడు; నిర్మలుడు, అక్షరమైనదానికంటే కూడా ఉన్నతుడు.

ఏతస్మాజ్జాయతే ప్రణో మనః సర్వేన్ద్రియాణి చ । ఖం వాయుర్జ్యోతిరాపః పృథివీ విశ్వస్య ధారిణీ

ఆయన నుండి ప్రాణం, మనస్సు, అన్ని ఇంద్రియాలు, ఆకాశం, వాయువు, తేజస్సు, నీరు, భూమి—ఈ విశ్వానికి ఆధారం—ఉద్భవించాయి.

అగ్నీర్మూర్ధా చక్షుషీ చన్ద్రసూర్యౌ దిశః శ్రోత్రే వాగ్ వివృతాశ్చ వేదాః । వాయుః ప్రణో హృదయం విశ్వమస్య పద్భ్యాం పృథివీ హ్యేష సర్వభూతాన్తరాత్మా

అగ్ని ఆయన తల, చంద్రుడు సూర్యుడు ఆయన కన్నులు, దిశలు ఆయన చెవులు, వాక్కు, వేదాలు ఆయన నోరు; వాయువు ఆయన ప్రాణం, విశ్వం ఆయన హృదయం, భూమి ఆయన పాదాలు—ఆయనే సమస్త భూతాలకు అంతర్యామి.

తస్మాదగ్నిః సమిధో యస్య సూర్యః సోమాత్ పర్జన్య ఓషధయః పృథివ్యామ్ । పుమాన్ రేతః సిఞ్చతి యోషితాయాం బహ్వీః ప్రజాః పురుషాత్ సంప్రసూతాః

ఆయన నుండి అగ్ని, దానికి ఇంధనంగా సూర్యుడు, చంద్రుని నుండి వర్షం, వర్షం నుండి భూమిలో ఔషధాలు పుడతాయి. పురుషుడు స్త్రీలో బీజాన్ని నింపగా, అనేక ప్రాణులు ఆ పురుషుని నుండే పుడతాయి.

తస్మాదృచః సామ యజూంషి దీక్షా యజ్ఞాశ్చ సర్వే క్రతవో దక్షిణాశ్చ । సంవత్సరశ్చ యజమానశ్చ లోకాః సోమో యత్ర పవతే యత్ర సూర్యః

ఆయన నుండే ఋగ్వేదం, సామవేదం, యజుర్వేదం, దీక్ష, అన్ని యజ్ఞాలు, క్రతువులు, దక్షిణలు, సంవత్సరము, యజమాని, లోకాలు—అందులోనే సోముడు పవిత్రమవుతాడు, సూర్యుడు ప్రకాశిస్తాడు.

తస్మాచ్చ దేవా బహుధా సంప్రసూతాః సాధ్యా మనుష్యాః పశవో వయాంసి । ప్రాణాపానౌ వ్రీహియవౌ తపశ్చ శ్రద్ధ సత్యం బ్రహ్మచర్యం విధిశ్చ

ఆయన నుండే దేవతలు అనేక రూపాల్లో, సాధ్యులు, మనుషులు, పశువులు, పక్షులు, ప్రాణాపానాలు, బియ్యం, యవలు, తపస్సు, విశ్వాసం, సత్యం, బ్రహ్మచర్యం, నియమం—all పుట్టాయి.

సప్త ప్రాణాః ప్రభవన్తి తస్మాత్ సప్తార్చిషః సమిధః సప్త హోమాః । సప్త ఇమే లోకా యేషు చరన్తి ప్రాణా గుహాశయా నిహితాః సప్త సప్త

ఆయన నుండే ఏడు ప్రాణాలు, ఏడు అగ్ని జ్వాలలు, ఏడు సమిధలు, ఏడు హోమాలు, ఏడు లోకాలు—వాటిలో ప్రాణాలు, గుహలో దాగి, ఏడు ఏడు చొప్పున విహరిస్తున్నాయి.

అతః సముద్రా గిరయశ్చ సర్వేఽస్మాత్ స్యన్దన్తే సిన్ధవః సర్వరూపాః । అతశ్చ సర్వా ఓషధయో రసశ్చ యేనైష భూతైస్తిష్ఠతే హ్యన్తరాత్మా

ఆయన నుండే సముద్రాలు, పర్వతాలు, అన్ని నదులు ప్రవహిస్తాయి. ఆయన నుండే అన్ని ఔషధాలు, వాటి రసాలు పుడతాయి. ఆయనే భూతాల్లో అంతర్యామిగా నిలిచివుంటాడు.

పురుష ఏవేదం విశ్వం కర్మ తపో బ్రహ్మ పరామృతమ్ । ఏతద్యో వేద నిహితం గుహాయాం సోఽవిద్యాగ్రన్థిం వికిరతీహ సోమ్య

ఈ విశ్వమంతా పురుషుడే—కర్మ, తపస్సు, బ్రహ్మ, పరమామృతం. ఇది గుహలో దాగి ఉన్నదని ఎవరైనా తెలుసుకుంటే, ఓ మృదువైనవాడా, అతడు అవిద్యా గంతిని తెంచేస్తాడు.

ఆవిః సంనిహితం గుహాచరం నామ మహత్పదమత్రైతత్ సమర్పితమ్ । ఏజత్ప్రాణన్నిమిషచ్చ యదేతజ్జానథ సదసద్వరేణ్యం పరం విజ్ఞానాద్యద్వరిష్ఠం ప్రజానామ్

ప్రత్యక్షంగా, సమీపంగా, గుహలో నివసించే ఆ మహత్తర స్థానం ఇక్కడ సమర్పించబడింది. అది కదులుతుంది, శ్వాస తీసుకుంటుంది, కన్ను మూస్తుంది—ఇది సత్, అసత్ రెండూ, ప్రాణులకు అత్యుత్తమమైన పరమ జ్ఞానం, దీన్ని తెలుసుకో.

యదర్చిమద్యదణుభ్యోఽణు చ యస్మిఁల్లోకా నిహితా లోకినశ్చ । తదేతదక్షరం బ్రహ్మ స ప్రాణస్తదు వాఙ్మనః తదేతత్సత్యం తదమృతం తద్వేద్ధవ్యం సోమ్య విద్ధి

ప్రకాశవంతమైనది, అణువుకంటే అణువైనది, లోకాలు, లోకవాసులు అందులోనే ఉన్నారు—అదే అక్షరమైన బ్రహ్మ, అదే ప్రాణం, వాక్కు, మనస్సు; అదే సత్యం, అమృతం, అదే తెలుసుకోవలసింది, ఓ మృదువైనవాడా, దీన్ని తెలుసుకో.

ధనుర్గృహీత్వౌపనిషదం మహాస్త్రం శరం హ్యుపాసా నిశితం సన్ధయీత । ఆయమ్య తద్భావగతేన చేతసా లక్ష్యం తదేవాక్షరం సోమ్య విద్ధి

ఉపనిషత్తును గొప్ప విల్లుగా తీసుకుని, ధ్యానం అనే పదును బాణాన్ని దానిపై పెట్టి, మనస్సు పూర్తిగా దానిలో లీనమయ్యేలా లాగి, లక్ష్యంగా అక్షరాన్ని తెలుసుకో, ఓ మృదువైనవాడా.

ప్రణవో ధనుః శారో హ్యాత్మా బ్రహ్మ తల్లక్ష్యముచ్యతే । అప్రమత్తేన వేద్ధవ్యం శరవత్ తన్మయో భవేత్

ఓంకారమే విల్లు, ఆత్మే బాణం, బ్రహ్మ లక్ష్యంగా చెప్పబడింది. అప్రమత్తంగా దాన్ని ఛేదించాలి; బాణంలా దానిలో ఏకమవాలి.

యస్మిన్ ద్యౌః పృథివీ చాన్తరిక్షమోతం మనః సహ ప్రాణైశ్చ సర్వైః । తమేవైకం జానథ ఆత్మానమన్యా వాచో విముఞ్చథామృతస్యైష సేతుః

ఆకాశం, భూమి, స్వర్గం, మనస్సు, ప్రాణాలు — ఇవన్నీ ఒకటే ఆత్మలో కలిసివున్నాయని తెలుసుకో. అదే ఆత్మను మాత్రమే తెలుసుకో, ఇతర మాటలను వదిలిపెట్టు. ఇదే అమృతానికి వంతెన.

అరా ఇవ రథనాభౌ సంహతా యత్ర నాడ్యః । స ఏషోఽన్తశ్చరతే బహుధా జాయమానః । ఓమిత్యేవం ధ్యాయథ ఆత్మానం స్వస్తి వః పారాయ తమసః పరస్తాత్

రథచక్రంలో నాభికి అరలు ఎలా కలిసివుంటాయో, అన్ని నాడులు కూడా ఆ ఒక్కటిలో కలిసివుంటాయి. ఆత్మ అనేక రూపాల్లో లోపల సంచరిస్తుంది. ఆత్మను ఓం అని ధ్యానించు. మీరు శుభంగా ఉండి, అంధకారాన్ని దాటి పోవాలని ఆశిస్తున్నాను.

యః సర్వజ్ఞః సర్వవిద్ యస్యైష మహిమా భువి । దివ్యే బ్రహ్మపురే హ్యేష వ్యోమ్న్యాత్మా ప్రతిష్ఠితః ॥ మనోమయః ప్రాణశరీరనేతా ప్రతిష్ఠితోఽన్నే హృదయం సన్నిధాయ । తద్ విజ్ఞానేన పరిపశ్యన్తి ధీరా ఆనన్దరూపమమృతం యద్ విభాతి

అన్నింటిని తెలిసినవాడు, అన్నీ తెలిసిన ఆ పరమాత్మయొక్క మహిమ భూమిపై ప్రకాశిస్తుంది. ఆ పరమాత్మ బ్రహ్మపురిలో, పరాకాశంలో స్థిరంగా ఉన్నాడు. ఆయన మనస్సుతో కూడినవాడు, ప్రాణాలకు నాయకుడు, అన్నంలో స్థితుడై, హృదయాన్ని నివాసంగా చేసుకున్నాడు. ఆత్మను తెలుసుకున్న జ్ఞానులు, ఆనందమయమైన, అమృత స్వరూపాన్ని దర్శిస్తారు.

భిద్యతే హృదయగ్రన్థిశ్ఛిద్యన్తే సర్వసంశయాః । క్షీయన్తే చాస్య కర్మాణి తస్మిన్ దృష్టే పరావరే

పరమాత్మను తెలుసుకున్నప్పుడు, హృదయంలోని ముడులు విడిపోతాయి, అన్ని సందేహాలు తొలగిపోతాయి, అతని కర్మలు అంతమవుతాయి.

హిరణ్మయే పరే కోశే విరజం బ్రహ్మ నిష్కలమ్ । తచ్ఛుభ్రం జ్యోతిషం జ్యోతిస్తద్ యదాత్మవిదో విదుః

అత్యున్నతమైన బంగారు పొరలో, కలుషరహితమైన, విభాగం లేని బ్రహ్మం ఉంది. ఆ ప్రకాశవంతమైన వెలుగును, ఆత్మను తెలిసినవారు దర్శిస్తారు.

న తత్ర సూర్యో భాతి న చన్ద్రతారకం నేమా విద్యుతో భాన్తి కుతోఽయమగ్నిః । తమేవ భాన్తమనుభాతి సర్వం తస్య భాసా సర్వమిదం విభాతి

అక్కడ సూర్యుడు వెలిగడు, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు కూడా వెలిగవు. మెరుపులు కూడా అక్కడ వెలిగవు, అగ్ని గురించి చెప్పనక్కర్లేదు. ఆ పరమాత్మ వెలిగే వెలుగుతోనే అన్నీ వెలుగుతాయి. ఆయన వెలుగుతోనే ఈ లోకం ప్రకాశిస్తుంది.

బ్రహ్మైవేదమమృతం పురస్తాద్ బ్రహ్మ పశ్చాద్ బ్రహ్మ దక్షిణతశ్చోత్తరేణ । అధశ్చోర్ధ్వం చ ప్రసృతం బ్రహ్మైవేదం విశ్వమిదం వరిష్ఠమ్

ముందు బ్రహ్మం, వెనుక బ్రహ్మం, కుడిపక్క బ్రహ్మం, ఎడమపక్క బ్రహ్మం, పైకీ క్రిందకీ బ్రహ్మమే వ్యాపించింది. ఈ విశ్వమంతా బ్రహ్మమే, ఇదే అత్యున్నతమైనది.

ద్వా సుపర్ణా సయుజా సఖాయా సమానం వృక్షం పరిషస్వజాతే । తయోరన్యః పిప్పలం స్వాద్వత్త్యనశ్నన్నన్యో అభిచాకశీతి

రెండు పక్షులు, స్నేహితులుగా, ఒకే చెట్టుపై కూర్చున్నాయి. వాటిలో ఒకటి తీపి పండును తింటుంది, మరొకటి తినకుండా చూస్తూ ఉంటుంది.

సమానే వృక్షే పురుషో నిమగ్నోఽ నీశయా శోచతి ముహ్యమానః । జుష్టం యదా పశ్యత్యన్యమీశమస్య మహిమానమితి వీతశోకః

అదే చెట్టుపై, ఒక జీవాత్మ అజ్ఞానంలో మునిగి, దుఃఖంతో మునిగిపోతుంది. కానీ, మరొకటి అయిన పరమాత్మను, ఆయన మహిమను చూసినప్పుడు, ఆ జీవాత్మ దుఃఖం నుండి విముక్తి పొందుతుంది.

యదా పశ్యః పశ్యతే రుక్మవర్ణం కర్తారమీశం పురుషం బ్రహ్మయోనిమ్ । తదా విద్వాన్ పుణ్యపాపే విధూయ నిరఞ్జనః పరమం సామ్యముపైతి

ఎప్పుడు దర్శించేవాడు ఆ బంగారు వర్ణమైన సృష్టికర్తను, ప్రభువును, బ్రహ్మ మూలాన్ని చూస్తాడో, అప్పుడే జ్ఞాని పుణ్యపాపాలను వదిలి, కలుషరహితుడై, పరమ సమత్వాన్ని పొందుతాడు.

ప్రణో హ్యేష యః సర్వభూతైర్విభాతి విజానన్ విద్వాన్ భవతే నాతివాదీ । ఆత్మక్రీడ ఆత్మరతిః క్రియావా- నేష బ్రహ్మవిదాం వరిష్ఠః

అతడే అన్ని జీవుల్లో ప్రకాశించే ప్రాణశక్తి. దీనిని తెలుసుకున్నవాడు వాదంలో మునిగిపోడు. అతడు ఆత్మలో ఆనందిస్తాడు, ఆత్మలో రమిస్తాడు, కార్యశీలుడవుతాడు. అతడే బ్రహ్మజ్ఞానుల్లో ఉత్తముడు.

సత్యేన లభ్యస్తపసా హ్యేష ఆత్మా సమ్యగ్జ్ఞానేన బ్రహ్మచర్యేణ నిత్యమ్ । అన్తఃశరీరే జ్యోతిర్మయో హి శుభ్రో యం పశ్యన్తి యతయః క్షీణదోషాః

ఈ ఆత్మను సత్యంతో, తపస్సుతో, సమగ్ర జ్ఞానంతో, ఎప్పుడూ బ్రహ్మచర్యంతో పొందవచ్చు. శరీరంలో వెలుగుతో నిండిన, పవిత్రమైన ఆత్మను, దోషాలు లేని యతులు దర్శిస్తారు.

సత్యమేవ జయతే నానృతం సత్యేన పన్థా వితతో దేవయానః । యేనాఽఽక్రమన్త్యృషయో హ్యాప్తకామా యత్ర తత్ సత్యస్య పరమం నిధానమ్

సత్యమే విజయం సాధిస్తుంది, అసత్యం కాదు. సత్యంతోనే దేవయానం అనే మార్గం విస్తరించబడింది. ఆ మార్గాన్ని, కోరికలు లేని ఋషులు చేరుకుంటారు. అక్కడే సత్యానికి పరమ నిధి ఉంది.

బృహచ్చ తద్ దివ్యమచిన్త్యరూపం సూక్ష్మాచ్చ తత్ సూక్ష్మతరం విభాతి । దూరాత్ సుదూరే తదిహాన్తికే చ పశ్యన్త్విహైవ నిహితం గుహాయామ్

ఆ పరమాత్మ విస్తృతమైనవాడు, దివ్యమైనవాడు, ఊహించలేని రూపం కలవాడు. అతడు సూక్ష్మమైనదానికన్నా సూక్ష్మంగా ప్రకాశిస్తాడు. దూరమైనదానికన్నా దూరంగా ఉన్నా, ఇక్కడే హృదయ గుహలో సమీపంగా ఉన్నాడు. జ్ఞానులు ఇక్కడే ఆయనను చూస్తారు.