सर्वस्य जगतः आदिस्रोतस् तस्मात् परमात्मनः एव समुद्राः, पर्वतानि, विविधरूपाः नद्यः, ओषधयः च तेषां रसानि च प्रवहन्ति। स एव आत्मा सर्वेषु भूतेषु अन्तः स्थित्वा तिष्ठति। सः पुरुषः एवेदं विश्वं—कर्म, तपः, ब्रह्म, परं अमृतं च। यः एतद् गुहायाम् निहितं वेत्ति, स बन्धनं अविद्यायाः छिनत्ति, सौम्य। सः आत्मा साक्षात् दृश्यते, अस्मिन्नेव गुहायां स्थितः, महदायतनरूपेण। सः चरति, श्वसिति, निमेषति च—एषः सत् च असत् च, सर्वेषां ज्ञानानां परमं ज्ञेयं। यद् ज्योतिः, अणोः अणीयान्, यस्मिन् लोकाः प्राणिनः च स्थिताः, तदेव अक्षरं ब्रह्म, तदेव प्राणः, वाक्, मनः; सत्यम्, अमृतं, तदेव ज्ञेयं, सौम्य। उपनिषदं महाधनुः कृत्वा, ध्यानमयम् तीक्ष्णबाणं तस्य उपरि स्थापयेत्; तदक्षरं लक्ष्यं कृत्वा, मनसा संयम्य, तद् एव विद्यात्, सौम्य। ओंकारः धनुः, आत्मा बाणः, ब्रह्म लक्ष्यं उच्यते; तद् अविचलितबुद्ध्या वेधनीयम्, लक्ष्यार्थं बाणवत् तदेकत्वं प्राप्तव्यम्। यस्मिन् स्वर्गः, पृथिवी, अन्तरिक्षं, मनः, प्राणाः च सर्वे प्रोताः, तमेकं आत्मानं विद्यात्; अन्यानि सर्वाणि वचनानि त्यक्त्वा, एषः एव अमृतस्य सेतुर्भवति। यथा चक्रनाभौ अराः संगच्छन्ति, एवं सर्वे नाड्यः तस्मिन्नेवैकस्मिन् संनिहिताः। सः अन्तर्यामि, नानारूपेण प्रकाशते। आत्मानं ओंकाररूपेण ध्यात्वा, तमः पारं गच्छेत्, श्रेयांसि प्राप्नुयात्। सर्वज्ञः, सर्ववित्, यस्य यशः पृथिव्याम् प्रकाशितः, स आत्मा ब्रह्मपुर्यां दिव्ये व्योम्नि प्रतिष्ठितः। स मनोमयः, प्राणनायकः, अन्ने प्रतिष्ठितः, हृदयगुहायां निवसति। तं ज्ञात्वा, धीराः आनन्दरूपं, अमृतं तेजस्विनं पश्यन्ति। यदा तं परमम्, उभयतोऽपि अधिकं, पश्यति, हृदयग्रन्थिः विमुच्यते, सर्वसंशयाः छिद्यन्ते, कर्माणि नश्यन्ति। परमे हिरण्मये कोशे ब्रह्म नित्यम्, शुद्धम्, निष्कलम्, अकल्मषम्, तेजोमयं प्रकाशते, तद् आत्मविदः पश्यन्ति। तत्र न सूर्यः भाति, न चन्द्रतारकाः, न विद्युतः, नापि अग्निः। सः एव प्रकाशमानः सर्वं प्रकाशयति; तस्य तेजसा सर्वं इदं भासते। ब्रह्मैवेदं अमृतं पूर्वम्, ब्रह्म पश्चिमे, ब्रह्म दक्षिणे, उत्तरस्यां च; ऊर्ध्वम् अधः च ब्रह्मैव व्याप्तम्—इदं विश्वं परं ब्रह्मैव। द्वौ सुपर्णौ सयुजौ सखायौ वृक्षे तिष्ठतः; तयोः एकः मधुरं फलम् अश्नाति, अपरः तु केवलं पश्यति, न अश्नाति। तस्मिन्नेव वृक्षे जीवः मोहात् शोकं अनुभूय, मोहयमानः तिष्ठति; यदा तं अन्यं ईश्वरं महिमानं पश्यति, तदा दुःखात् विमुच्यते। यदा दृष्टा सुवर्णवर्णः कर्ता, ईश्वरः, पुरुषः, ब्रह्मयोनिः, तदा सः पण्डितः पुण्यपापे विहाय, निर्मलः, समत्वं प्राप्नोति। सः प्राणः, सर्वेषु भूतेषु प्रकाशितः। एतद् ज्ञात्वा, पण्डितः न विवादं करोति; आत्मनि रमते, आत्मनि मोदते, कर्म करोति—सः ब्रह्मविदां श्रेष्ठः। एषः आत्मा सत्यम्, तपसा, सम्यग्ज्ञानात्, ब्रह्मचर्येण च नित्यं प्राप्यते। यस्य दोषाः क्षीणाः, तं मुनयः शुद्धे ज्योतिष्मति शरीरे पश्यन्ति। सत्यमेव जयते नानृतम्; सत्येन पन्थाः देवयानः, येन ऋषयः कामम् आप्ताः, यत्र तत् सत्यस्य परमं निधनं गच्छन्ति। तद् विशालम्, दिव्यम्, अचिन्त्यरूपम्, अणोः अणीयान्, तेजस्वि; तद् दूरात् दूरम्, इह च समीपम्; हृदयगुहायाम् निहितम् दृश्यते। न तद् चक्षुषा गृह्यते, न वाचा, न अन्यैः देवैः, न तपसा, न कर्मणा; शुद्धेन मनसा, ज्ञानग्रेसात्, ध्यानयोगेन अव्यक्तं पश्यति। एषः सूक्ष्मः आत्मा मनसा ज्ञेयः, यस्मिन् प्राणः पञ्चधा प्रविष्टः। अस्मिन्नेव सर्वेषां प्राणिनां मनः प्रोतं; शुद्धे आत्मनि, सः आत्मा प्रकाशते। यस्य मनः शुद्धं, यं यं लोकं कामयते, तं तं लोकं, ताञ्च कामान् प्राप्नोति। तस्मात्, यः कामयेत्, स आत्मविदं उपासेत। सः वेद ब्रह्मणः परमं स्थानं, यत्र विश्वं प्रतिष्ठितम्, प्रकाशितं, शुद्धम्। ये पण्डिताः, निःस्पृहाः, पुरुषं उपासते, ते एतं विशुद्धं लोकं अतिक्रान्ताः। यः कर्ता इति मन्यते, कामान् इच्छति, सः पुनः पुनः तैः कामैः जन्मानि प्राप्नोति; यः तु निःस्पृहः, आत्मन्येव स्थितः, तस्य सर्वे कामाः ईहैव लीयन्ते। नायमात्मा प्रवचनेन, न मेधया, न बहुना श्रुतेन लभ्यः; यं एव एषः वृणुते, तेन लभ्यः, तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्। नायमात्मा बलहीनेन, न प्रमादात्, न अशुद्धेन तपसा लभ्यः; येन तु यथावत् यत्नः कृतः, ज्ञानसंपन्नः, तस्य आत्मा ब्रह्मधाम प्रविशति। एतत् प्राप्य, मुनयः ज्ञनतृप्ताः, आत्मन्येव संयताः, विरक्ताः, शान्ताः, सर्वगतं ब्रह्म सम्प्राप्ताः, सर्वेषु एकत्वेन प्रविशन्ति। ये सन्यासयोगेन, शुद्धसत्त्वाः, वेदान्तविद्या निष्ठिताः, ब्रह्मलोकान् अन्ते सर्वे विमुक्ताः, अमृताः भवन्ति। यदा पञ्चदश प्राणाः, देवाः, तेषां अधिपतयः च, एकत्र लीयन्ते, तदा सर्वाणि कर्माणि, विज्ञानमयं च आत्मा, परे अव्यये एकीकृताः भवन्ति। यथा नद्यः समुद्रं प्रविशन्ति, नामरूपे विहाय, तथा विद्वान् नामरूपात् विमुक्तः, परं पुरुषं प्राप्नोति। यः एतद् परं ब्रह्म साक्षात् वेत्ति, स ब्रह्मैव भवति; तस्य वंशे ब्रह्मविद् एव जायते, न अब्रह्मविद्। सः शोकं तरति, पापं तरति, हृदयग्रन्थिभिः विमुक्तः, अमृतत्वं प्राप्नोति। एषा हि उपनिषद्—ये कर्मिणः, वेदविदः, ब्रह्मनिष्ठाः, श्रद्धया एकाग्रचित्ताः, तेषां एव एषा ब्रह्मविद्या शिक्षणीया, येषां शिरोव्रतम् अनुष्ठितम्। एषा सत्यम्; एतत् प्राचीनैः आङ्गिरसः ऋषिः अवदत्; न अकर्तृव्रतेन अधीतव्या। नमो ब्रह्मवेदिभ्यः, नमो ब्रह्मवेदिभ्यः।