मुण्डकोपनिषद्

ब्रह्मविद्या-मार्गे एकः ब्राह्मणः, कर्मैः सम्पादितान् लोकान् सम्यक् परीक्ष्य, तेषां क्षयित्वात् निरुत्तराणां च फलानां कारणेन, अशाश्वतत्वं तेषां विज्ञाय, निराशः जायते। सः चिन्तयति—कर्मभिः किञ्चित् अकर्तृकं न प्राप्यते। तदर्थं सः ब्रह्मविद्यां ज्ञातुम् इच्छन्, समिद्भारं गृहीत्वा, ब्रह्मनिष्ठं श्रोत्रियं आचार्यं समुपैति। यदा सः शिष्यः सम्यक् उपसन्नः, शान्तचित्तः, दमितेन्द्रियः च भवति, तदा सः प्राज्ञः आचार्यः तस्मै ब्रह्मविद्यां व्याचष्टे, यया नित्यं सत्यम् पुरुषं अवगच्छति। सः आचार्यः एवं ब्रूते—यथा महतो वह्नेः सहस्रशः ज्वलनस्पुलिङ्गाः स्वभावेन निर्गच्छन्ति, तथा अमृतात् ब्रह्मणः नानाविधानि भूतानि जायन्ते, तानि च पुनः तत्रैव प्रविशन्ति। सः ब्रह्म पुरुषः, निराकारः, अन्तर्यामी च बहिर्यामी च, अजातः, अनीश्वरः, अपाणिः, अमनाः, शुद्धः, अक्षरात् परः, परमात्परः च अस्ति। तस्मात् एव प्राणः, मनः, सर्वेन्द्रियाणि, आकाशः, वायुः, तेजः, आपः, पृथिवी च उत्पद्यन्ते—एष एव विश्वस्य आधारः। तस्य वह्निः शिरः, सूर्यचन्द्रमसौ नेत्रे, दिशः श्रोत्रे, वाक् च वेदाः तस्य वक्त्रम्, वायुः प्राणः, विश्वं हृदयम्, पृथिवी पादौ—सः सर्वभूतानाम् अन्तरात्मा। तस्मात् वह्निः सूर्यसमिधः उत्पद्यते, चन्द्रमसः वर्षम्, वर्षात् पृथिव्यां ओषधयः, ओषधिभ्यः बीजं पुरुषः स्त्रियाम् क्षिपति, ततो बहूनि भूतानि जायन्ते। ऋक्सामयजुर्वेदाः, दीक्षा, सर्वयज्ञाः, क्रियाः, दक्षिणाः, संवत्सरः, यजमानः, लोकाः—यत्र चन्द्रमाः शुद्ध्यति, सूर्यः च प्रकाशते—सर्वम् अस्मात् एव निष्पद्यते। तस्मात् देवाः, साध्याः, मनुष्याः, पशवः, पक्षिणः, प्राणः, अपानः, धान्यं, तपः, श्रद्धा, सत्यं, ब्रह्मचर्यम्, ऋतं च उत्पद्यन्ते। सप्त प्राणाः, सप्त ज्वलनाः, सप्त होमाः, सप्त लोकाः, येषु प्राणाः निलीयन्ते, गूढं गुहायां, सप्त सप्त च तस्मात् एव उत्पद्यन्ते। सर्वे सागराः, पर्वताः, नानारूपिण्यः नद्यः, सर्वा ओषधयः, रसान् च तस्मात् एव प्रवहन्ति, येन आत्मा सर्वेषु भूतेषु स्थितः अस्ति। एष एव पुरुषः सर्वं विश्वम्—कर्म, तपः, ब्रह्म, परम् अमृतं च। यः एषं गुहायाम् विदित्वा, अविद्यायाः ग्रन्थिं विदारयति। एषः ब्रह्मणः महदायतनं, प्रकटं, हृद्गुहायाम् स्थितम्, अत्र एव उपलभ्यते। सः चरति, श्वसिति, निमेषति—इदं सत् च असत् च, परमं विज्ञानं, सर्वेषां मध्ये श्रेष्ठम्। यद् ज्योतिः, अणोः अणीयान्, यस्मिन् लोकाः च प्राणिनः च स्थिताः, तद् एव अक्षरं ब्रह्म, तद् प्राणः, वाक्, मनः, सत्यम्, अमृतं, तद् एव ज्ञेयम्। उपनिषदं महत् धनुः कृत्वा, ध्यानरूपं तीक्ष्णबाणं उपस्थाप्य, मनसा तद् लक्ष्यम् आकृष्य, अक्षरं ब्रह्म लक्ष्यम् इति विद्धि। ओंकारः धनुः, आत्मा बाणः, ब्रह्म लक्ष्यम् उच्यते। अच्युतया चेतसा तद् वेध्यम्—बाणवत् तदेकतां गच्छ। यस्मिन् स्वर्गपृथिव्यन्तरिक्षाणि, मनः प्राणाः च सर्वे प्रविष्टाः—तं केवलम् आत्मानं विद्धि, सर्वान्यं शब्दान् परित्यज्य, एषः अमृतस्य सेतुर्भवति। यथा चक्रस्य नाभौ सर्वे अरा एकत्र संयुज्यन्ते, एवं सर्वे नाड्यः तस्मिन् आत्मनि संयुज्यन्ते। सः अन्तर् बहुधा चरन्, ओंकाररूपेण आत्मानं ध्यायस्व, मा अन्धं तमः अतिव्रज। सः सर्वज्ञः, सर्ववित्, यस्य तेजः पृथिव्याम् प्रकाशते, एषः आत्मा ब्रह्मपुर्यां दिव्ये व्योम्नि प्रतिष्ठितः, मनोमयः, प्राणेशः, अन्ने स्थितः, हृदये प्रतिष्ठितः। तम् एव ज्ञात्वा, धीराः, आनन्दरूपं, अमृतं, प्रकाशमानं पश्यन्ति। यदा तद् परं चापरं च पश्यति, हृदयग्रन्थिः छिद्यते, सर्वसंशयाः विनश्यन्ति, तस्य कर्माणि नश्यन्ति। तस्मिन् हिरण्मये कोशे ब्रह्म नित्यम् शुद्धम्, निष्कलङ्कम्, अद्वैतम् अस्ति—तद् एव परमं ज्योतिः, आत्मविदः पश्यन्ति। तत्र न सूर्यः प्रकाशते, न चन्द्रतारकाः, न विद्युतः, न अग्निः। सः प्रकाशमानः सर्वं प्रकाशयति, तस्य तेजसा इदं सर्वं प्रकाशते। ब्रह्मैव अमृतम् पूर्वं, ब्रह्म पृष्ठतः, ब्रह्म दक्षिणतः, ब्रह्म उत्तरतः, अधस्तात्, उपरिष्टात् च—एषः सर्वं ब्रह्मैव। द्वौ सुपर्णौ, मित्रौ, एकस्मिन वृक्षे उपविष्टौ। तयोः एकः मधुरं फलम् अश्नाति, अपरः तु केवलं पश्यन्, न अश्नाति। तस्मिन् एव वृक्षे जीवः मोहात् शोकं अनुभवति; परं तु ईश्वरं, तस्य महिमानं दृष्ट्वा, शोकारहितः भवति। यदा सः दृष्टा हिरण्मयम् ब्रह्मणः कर्तारं, ईश्वरं, पुरुषं, ब्रह्मयोनिं पश्यति, तदा सः पण्डितः, पुण्यपापे विहाय, निर्मलः, समत्वं प्राप्नोति। सः एव प्राणः सर्वेषु भूतेषु प्रकाशते। एतद् ज्ञात्वा, पण्डितः न विवादम् अतिक्रामति, आत्मनि एव रमते, आत्मनि एव मोदते, क्रियावान् च भवति—सः ब्रह्मविदां श्रेष्ठः। सत्येन एव आत्मा प्राप्यते, तपसा, सम्यग्ज्ञानात्, नित्यब्रह्मचर्येण च। शरीरे, शुद्धे, प्रकाशमाने, ये तपस्विनः दोषक्षयेण, तम् आत्मानं पश्यन्ति। सत्यमेव जयते, न अनृतम्। सत्येन एव देवयानः पन्थाः निर्मितः, येन कामयमानाः ऋषयः परमं सत्यं पदं यान्ति। तद् विशालम्, दिव्यम्, अकल्प्यरूपम्, अणोः अपि अणीयान्, तेजस्वि, दूरात् अपि दूरतरम्, अत्रैव समीपस्थम्, हृद्गुहायां निहितम्। न तद् चक्षुषा गृह्यते, न वाचा, न अन्यैः देवैः, न तपसा, न कर्मणा। प्रज्ञानप्रसादेन, शुद्धचित्तः सन्, ध्यानयोगेन तद् अवेक्षते। एषः सूक्ष्मः आत्मा, मनसा एव ज्ञेयः, येषु प्राणः पञ्चधा प्रविष्टः। एषु आत्मनि सर्वेषां मनः प्रविष्टम् अस्ति, शुद्धे सति, आत्मा प्रकाशते। यं यं लोकं मनसा संकल्पयति, यं यं च कामं कामयते, सः तं तं लोकं तांश्च कामान् प्राप्नोति। तस्मात्, आत्मविदं पूजयेत्। सः परमं ब्रह्मणः स्थानं वेत्ति, यत्र विश्वं प्रतिष्ठितम् अस्ति, दीप्तं, विशुद्धं च। ये कामरूपं पुरुषं उपासते, ते इमं विशुद्धं लोकं अतिवर्तन्ते। यः आत्मानं कर्तारं मन्यते, कामान् इच्छन्, सः तैः कामैः पुनः पुनः जायते; यस्य तु सर्वे कामाः नश्यन्ति, आत्मन्येव प्रतिष्ठितः, अत्रैव सर्वे कामाः लीयन्ते। नायमात्मा प्रवचनेन, न बुद्ध्या, न बहुश्रुत्येन लभ्यः। यं एव एषः वृणुते तेन लभ्यः—तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्। नायमात्मा बलहीनेन, न प्रमादेन, न अप्राप्तेन तपसा लभ्यः; येन तु यथोक्तेन यतते, तस्य आत्मा ब्रह्मधाम प्रविशति। एतत् प्राप्य, मुनयः, विज्ञानतृप्ताः, आत्मन्येव स्थिताः, विरजाः, शान्ताः, ब्रह्मणि एव सर्वे सम्यक् लीयन्ते। ये तपस्विनः, शुद्धसत्त्वाः, वेदान्तविज्ञाननिष्ठाः, ब्रह्मचर्येण नित्यम्, ते कालान्ते ब्रह्मलोकान् प्राप्य, सर्वे विमुक्ताः अमृताः भवन्ति। यदा पञ्चदश प्राणाः, सर्वे देवाः, तेषां अधिपतयः च, एकीभवन्ति, तदा सर्वाणि कर्माणि, विज्ञानमयं च आत्मा, परमक्षरे एकीभवति।