मुण्डकोपनिषद्

सर्वे भवन्तः शृण्वन्तु! मुण्डकोपनिषदि परमात्मविद्यायाः गम्भीरं रहस्यं विवृणोमि। यदा सुसंस्कृतं वह्निं प्रदीप्तं पश्यामः, तदा तस्य ज्वालायाः कम्पनेन सह यथाकालं घृतभागयोः मध्ये हविः सम्यग् आहवनीये समर्पयेत्। किन्तु यस्याग्निहोत्रे अमावास्यायाः पौर्णमास्याश्च कर्म नास्ति, चातुर्मास्यं वा प्रथमश्राद्धं वा न कृतम्, अतिथिपूजनं च विहितं नास्ति, न च वैश्वदेवाय हविः समर्प्यते, अथवा यथाविधि न क्रियते—तस्य सप्त लोकाः नश्यन्ति। अत्रैव अग्नेश्च सप्त जिह्वाः वर्ण्यन्ते—काली, कराली, मनोजवा, सुलोहिता, सुधूम्रवर्णा, स्फुलिङ्गिनी, विश्वरुचीति। एतेषु दीप्तिषु यः विधिना हविः समर्पयति, तं सूर्यरश्मयः देवेशस्यैकान्तिकं स्थानं नयन्ति। ते दीप्ताः हवयः आह्वयन्ति—“आगच्छ, आगच्छ!” इति; सूर्यरश्मयः यजमानं वहन्ति। मधुरवचनैः स्तुवन्त्यः वदन्ति—“एष ब्रह्मलोकः तव पुण्येन प्राप्तः” इति। किन्तु एते यज्ञरूपाः अष्टादशकर्मरूपाः दुर्बलाः प्लवाः इति निर्दिष्टाः। ये एषु एव परमं श्रेयः मन्यन्ते, ते मोहिता पुनः पुनः जरामरणे पतन्ति। अविद्यायां तिष्ठन्तः स्वयम् पण्डिता इति मन्यन्ते; ते अन्धेभ्यः अन्धा इव भ्रमन्ति। अनेकविधया अविद्यया बालाः आत्मानं सिद्धं मन्यन्ते। ये रागेण कर्माणि कुर्वन्ति, ते तेन एव बाध्यन्ते; तेषां लोकाः नश्यन्ति च पतन्ति। ये यज्ञदानादिकानि कर्माणि एव परं श्रेयः इति मन्यन्ते, ते मोहिता अन्यत् श्रेयः न जानन्ति। स्वकृतस्य पुण्यस्य फलं दिवि उपभुञ्जानाः, ततः इह वा हीनं लोके जायन्ते। ये तु वनवासिनः शमदमयुक्ताः शान्ताः विद्वांसः भिक्षया जीवन्ति, तपसा श्रद्धया च शुद्धाः, सूर्यपथेन ते अमृतस्य अक्षरस्य स्थानं यान्ति। कर्मैः प्राप्तान् लोकान् निरीक्ष्य, ब्राह्मणः निराशः भवति—कर्मणा अकर्तृ प्राप्तिः नास्ति। तद्विज्ञानाय गुरुम् उपसन्नः भवेत्, समिधं च गृहीत्वा; यो ब्रह्मवित्तमः स्यात्, तस्मै। यः सम्यगुपसन्नः, शान्तचित्तः, दमितेन्द्रियः, तस्मै गुरुर्ब्रह्मविद्यां प्रकटयति, येन अक्षरं पुरुषं वेद। इदं सत्यम्—यथा महाज्वलनात् सहस्रशः स्फुलिङ्गाः समरूपाः निष्पतन्ति, तथा अक्षरात् विविधानि भूतानि सम्पद्यन्ते, तत्रैव च पुनः लीयन्ते। स देवः निराकारः अन्तर्यामी च बहिर्यापि, अजातः, निरास्वासः, निरामनाः, शुद्धः, अक्षरात् परः, परात्परः च। तस्मात् प्राणः, मनः, सर्वेन्द्रियाणि, आकाशः, वायुः, तेजः, आपः, पृथिवी च उत्पद्यन्ते। अग्निः तस्य शिरः, सूर्यचन्द्रमसौ नेत्रे, दिशः श्रोत्रे, वाक् वेदाश्च मुखम्, वायुः प्राणः, विश्वं हृदयम्, पृथिवी पादौ—स एव सर्वभूतानामन्तरात्मा। तस्मात् अग्निः, सूर्यसम्भूतः, सोमात् वर्षम्, वर्षात् औषध्यः, ताभ्यः प्रजाः सम्भवन्ति। तस्मात् ऋक्सामयजुांसि, दीक्षा, यज्ञाः, क्रियाः, दक्षिणाः, संवत्सरः, यजमानः, लोकाः, यत्र सोमः शुद्ध्यति, सूर्यः च दीप्तिमान्। तस्माद् देवाः, साध्याः, मनुष्याः, पशवः, पक्षिणः, प्राणाः, अपानः, शाल्यन्नं, तपः, श्रद्धा, सत्यम्, ब्रह्मचर्यम्, धर्मः सर्वे सम्पद्यन्ते। तस्मात् सप्त प्राणाः, सप्त ज्वालाः, सप्त समिधः, सप्त लोकाः, गुहायां निहिताः सप्त सप्त च। तस्मात् सर्वे सागराः, पर्वताः, सरितः, ओषधयः, रसवत्यः, येन अन्तरात्मा भूतान्तर्यामि भवति। एष एव पुरुषः सर्वं विश्वम्—कर्म, तपः, ब्रह्म, परमामृतम्। यः एतद् गुहायां निहितं वेद, स मोहग्रन्थिं विकिरति। एष आत्मा साक्षात् प्रकटः, गुहायां स्थितः, महदायतनम्। एष चलति, जीवति, निमेषति—सः सत् असच्च भवति, एष उत्तमं विज्ञानम्। यः तेजस्वी, अणोः अणीयान्, यत्र विश्वं निहितम्, स एव अक्षरं ब्रह्म, प्राणः, वाक्, मनः, सत्यम्, अमृतम्—एतद् विज्ञेयम्। उपनिषदं महद्धनुः कृत्वा, ध्यानबाणं समर्प्य, तद्बुद्ध्या लक्ष्यम् अक्षरं विद्धि। ओंकारः धनुः, आत्मा बाणः, ब्रह्म लक्ष्यम्; एकाग्रचित्तः तद्भवेत्। यस्मिन् सर्वं प्रोतं, मनः प्राणाः च, तमेवात्मानं विदित्वा, सर्वाणि शब्दान् त्यजेत्—एष अमृतस्य सेतुः। यथा चक्रनाभौ सर्वे अरणयः संयुज्यन्ते, एवं सर्वे नाड्यः आत्मनि संयुज्यन्ते। स अन्तर्यामि, बहुधा विक्रियते। आत्मानं ओमित्येव ध्यानं कुर्यात्—ततः भवतु शुभं, तमः परं याहि। यो वेद सर्वं, सर्वज्ञः, यस्य तेजः पृथिव्याम् प्रकाशितम्—स आत्मा ब्रह्मपुर्यां दिव्ये व्योम्नि प्रतिष्ठितः। स मनोमयः, प्राणनेता, अन्नरूपः, हृदि स्थितः—तं ज्ञात्वा मुनयः अमृतस्वरूपं पश्यन्ति। यदा तद् परमं, परं चापरं च, पश्यति, हृदयग्रन्थिः छिद्यते, सर्वसंशयाः व्यपोह्यन्ते, कर्माणि विनश्यन्ति। तस्मिन् हिरण्मये कोशे ब्रह्म स्थितम्—शुद्धम्, निष्कलंकम्, अखण्डितम्; तद् ज्योतिः ज्योतिषां वेदितृभिः दृश्यते। त्रिषु लोकेषु सूर्यः न प्रकाशते, न चन्द्रतारकाः, न विद्युत्, नाग्निः। सः एव प्रकाशमानः सर्वं प्रकाशितुम् अर्हति; तस्य तेजसा सर्वं इदं प्रकाशते। ब्रह्मैव अमृतम् पुरस्तात्, पृष्ठतः, दक्षिणे, वामे, ऊर्ध्वम्, अधः च—सर्वत्र ब्रह्मैव व्याप्यास्ति। द्वे खगाविव, एकस्मिन वृक्षे, सखायौ समन्यौ, तिष्ठतः। तयोः एकः मधुरं फलं अश्नाति, अपरः केवलं पश्यति। स एव आत्मा तस्मिन वृक्षे, अज्ञानात् शोकमग्नः, मोहितः। यदा सः अन्यं ईश्वरं महिमानं पश्यति, तदा शोकात् विमुच्यते। यदा दृष्ट्वा हिरण्यरूपं स्रष्टारं परमेश्वरं ब्रह्मयोनिं, सः पण्डितः पुण्यपापे विहाय निर्मलः सम्यग् समत्वं प्राप्नोति। स एव प्राणः सर्वभूतेषु दीप्तिमान्; तं ज्ञात्वा पण्डितः न विवादं कुर्यात्। आत्मनि एव रमते, आत्मनि एव मोदते, सक्रियः सः ब्रह्मविदां श्रेष्ठः। एष आत्मा सत्यम् तपसा, समाधिना, सम्यग्ज्ञानं ब्रह्मचर्येण च लभ्यते। शरीरे शुद्धे, प्रकाशमय आत्मनि, तपस्विनः पापक्षयात् तं पश्यन्ति। सत्यमेव जयते नानृतम्; सत्येन देवयानः मार्गः प्रसूतः, येषां कामाः अपगताः, ते ऋषयः तत्र सत्यस्य निधिं यान्ति। सः परमः, दिव्यः, अचिन्त्यरूपः, अणोः अणीयान्, दीप्तिमान्। सः दूरे अपि, अत्र समीपे अपि; हृदयगुहायां निहितः दृश्यते। इति मुन्डकोपनिषदि ब्रह्मविद्यायाः रहस्यं, कर्मस्य सीमां, आत्मविद्यायाश्च गौरवं, एकात्मभावस्य च महत्त्वं सम्यग् प्रतिपादितम्।