ਮੁਣ੍ਡਕੋਪਨਿषਦ੍

ਅਥਰ੍ਵਣੇ ਯਾਂ ਪ੍ਰਵਦੇਤ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾऽਥਰ੍ਵਾ ਤਂ ਪੁਰੋਵਾਚਾਙ੍ਗਿਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਮ੍ । ਸ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਾਯ ਸਤ੍ਯਵਾਹਾਯ ਪ੍ਰਾਹ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜੋऽਙ੍ਗਿਰਸੇ ਪਰਾਵਰਾਮ੍

ਅਥਰਵਣ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਅੰਗਿਰਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਗਿਰਾ ਨੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਾਹ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਸਿਖਾਈ। ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ ਅੰਗਿਰਸ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਤੇ ਨੀਵੀਂ ਵਿਦਿਆ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।

ਸ਼ੌਨਕੋ ਹ ਵੈ ਮਹਾਸ਼ਾਲੋऽਙ੍ਗਿਰਸਂ ਵਿਧਿਵਦੁਪਸਨ੍ਨਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ । ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁ ਭਗਵੋ ਵਿਜ੍ਞਾਤੇ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਭਵਤੀਤਿ

ਸ਼ੌਨਕ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਗ੍ਰਹਸਥ ਸੀ, ਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਕੋਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਭਗਵਨ, ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?'

ਤਸ੍ਮੈ ਸ ਹੋਵਾਚ । ਦ੍ਵੇ ਵਿਦ੍ਯੇ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯੇ ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮ ਯਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦੋ ਵਦਨ੍ਤਿ ਪਰਾ ਚੈਵਾਪਰਾ ਚ

ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਗਿਰਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: 'ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਉੱਚੀ, ਇੱਕ ਨੀਵੀਂ।'

ਤਤ੍ਰਾਪਰਾ ऋਗ੍ਵੇਦੋ ਯਜੁਰ੍ਵੇਦਃ ਸਾਮਵੇਦੋऽਥਰ੍ਵਵੇਦਃ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾ ਕਲ੍ਪੋ ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਨਿਰੁਕ੍ਤਂ ਛਨ੍ਦੋ ਜ੍ਯੋਤਿषਮਿਤਿ । ਅਥ ਪਰਾ ਯਯਾ ਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮਧਿਗਮ੍ਯਤੇ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਵੀਂ ਵਿਦਿਆ: ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ, ਉਚਾਰਣ, ਕਰਮ-ਵਿਧੀ, ਵਿਆਕਰਨ, ਸ਼ਬਦ-ਮੂਲ, ਛੰਦ, ਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਹਨ। ਉੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਟੱਲ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਤ੍ਤਦਦ੍ਰੇਸ਼੍ਯਮਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮਗੋਤ੍ਰਮਵਰ੍ਣ- ਮਚਕ੍ਸ਼ੁਃਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤਦਪਾਣਿਪਾਦਮ੍ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਵਿਭੁਂ ਸਰ੍ਵਗਤਂ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਤਦਵ੍ਯਯਂ ਯਦ੍ਭੂਤਯੋਨਿਂ ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਧੀਰਾਃ

ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਪਹੁੰਚ, ਕੋਈ ਵੰਸ਼ ਜਾਂ ਰੰਗ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਅੱਖਾਂ, ਨਾ ਕੰਨ, ਨਾ ਹੱਥ, ਨਾ ਪੈਰ; ਜੋ ਸਦਾ, ਸਭ ਥਾਂ, ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ, ਨਾਸ-ਰਹਿਤ, ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਯਥੋਰ੍ਣਨਾਭਿਃ ਸृਜਤੇ ਗृਹ੍ਣਤੇ ਚ ਯਥਾ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਮੋषਧਯਃ ਸਂਭਵਨ੍ਤਿ । ਯਥਾ ਸਤਃ ਪੁਰੁषਾਤ੍ ਕੇਸ਼ਲੋਮਾਨਿ ਤਥਾऽਕ੍ਸ਼ਰਾਤ੍ ਸਂਭਵਤੀਹ ਵਿਸ਼੍ਵਮ੍

ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣਾ ਜਾਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਤੇ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪੌਦੇ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਤ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਵਾਲ ਤੇ ਨਖ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਜਨਮ ਅਟੱਲ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤਪਸਾ ਚੀਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤੋऽਨ੍ਨਮਭਿਜਾਯਤੇ । ਅਨ੍ਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣੋ ਮਨਃ ਸਤ੍ਯਂ ਲੋਕਾਃ ਕਰ੍ਮਸੁ ਚਾਮृਤਮ੍

ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਅਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ, ਸੱਚ, ਲੋਕ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਯਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਵਿਦ੍ਯਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਮਯਂ ਤਾਪਃ । ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਾਮ ਰੂਪਮਨ੍ਨਂ ਚ ਜਾਯਾਤੇ

ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਪ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮ, ਨਾਮ, ਰੂਪ ਤੇ ਅਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤਦੇਤਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕਵਯੋ ਯਾਨ੍ਯਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤਾਨਿ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਬਹੁਧਾ ਸਂਤਤਾਨਿ । ਤਾਨ੍ਯਾਚਰਥ ਨਿਯਤਂ ਸਤ੍ਯਕਾਮਾ ਏष ਵਃ ਪਨ੍ਥਾਃ ਸੁਕृਤਸ੍ਯ ਲੋਕੇ

ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ: ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਰਮ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਏ। ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਸੱਚ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰੋ; ਇਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਹੈ।

ਯਦਾ ਲੇਲਾਯਤੇ ਹ੍ਯਰ੍ਚਿਃ ਸਮਿਦ੍ਧੇ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨੇ । ਤਦਾऽऽਜ੍ਯਭਾਗਾਵਨ੍ਤਰੇਣਾऽऽਹੁਤੀਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯੇਤ੍

ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸ਼ੋਲਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ, ਘੀ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਝਟਪਟ ਹੋਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਮਦਰ੍ਸ਼ਮਪੌਰ੍ਣਮਾਸ- ਮਚਾਤੁਰ੍ਮਾਸ੍ਯਮਨਾਗ੍ਰਯਣਮਤਿਥਿਵਰ੍ਜਿਤਂ ਚ । ਅਹੁਤਮਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵਮਵਿਧਿਨਾ ਹੁਤ- ਮਾਸਪ੍ਤਮਾਂਸ੍ਤਸ੍ਯ ਲੋਕਾਨ੍ ਹਿਨਸ੍ਤਿ

ਜਿਸ ਦਾ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਪਹਿਲੀ ਫਸਲ ਦੀ ਭੇਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਤੇ ਅਤਿਥੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਭੇਟ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਵਿਧੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਲੋਕ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਾਲੀ ਕਰਾਲੀ ਚ ਮਨੋਜਵਾ ਚ ਸੁਲੋਹਿਤਾ ਯਾ ਚ ਸੁਧੂਮ੍ਰਵਰ੍ਣਾ । ਸ੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਿਨੀ ਵਿਸ਼੍ਵਰੁਚੀ ਚ ਦੇਵੀ ਲੇਲਾਯਮਾਨਾ ਇਤਿ ਸਪ੍ਤ ਜਿਹ੍ਵਾਃ

ਕਾਲੀ, ਕਰਾਲੀ, ਮਨੋਜਵਾ, ਸੁਲੋਹਿਤਾ, ਸੁਧੂਮਰਵਰਨਾ, ਸਫੁਲਿੰਗਿਨੀ, ਵਿਸ਼ਵਰੁਚੀ—ਇਹ ਅੱਗ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੀਆਂ ਲਪਕਦੀਆਂ ਸੱਤ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਹਨ।

ਏਤੇषੁ ਯਸ਼੍ਚਰਤੇ ਭ੍ਰਾਜਮਾਨੇषੁ ਯਥਾਕਾਲਂ ਚਾਹੁਤਯੋ ਹ੍ਯਾਦਦਾਯਨ੍ । ਤਂ ਨਯਨ੍ਤ੍ਯੇਤਾਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਰਸ਼੍ਮਯੋ ਯਤ੍ਰ ਦੇਵਾਨਾਂ ਪਤਿਰੇਕੋऽਧਿਵਾਸਃ

ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਲਪਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਇਕੱਲਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਏਹ੍ਯੇਹੀਤਿ ਤਮਾਹੁਤਯਃ ਸੁਵਰ੍ਚਸਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਰ੍ਯਜਮਾਨਂ ਵਹਨ੍ਤਿ । ਪ੍ਰਿਯਾਂ ਵਾਚਮਭਿਵਦਨ੍ਤ੍ਯੋऽਰ੍ਚਯਨ੍ਤ੍ਯ ਏष ਵਃ ਪੁਣ੍ਯਃ ਸੁਕृਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਃ

ਆਓ, ਆਓ!—ਚਮਕਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਬੁਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੀਆਂ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ, ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਚੰਗਾ, ਕਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮ-ਲੋਕ ਹੈ।

ਪ੍ਲਵਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਅਦृਢਾ ਯਜ੍ਞਰੂਪਾ ਅष੍ਟਾਦਸ਼ੋਕ੍ਤਮਵਰਂ ਯੇषੁ ਕਰ੍ਮ । ਏਤਚ੍ਛ੍ਰੇਯੋ ਯੇऽਭਿਨਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਮੂਢਾ ਜਰਾਮृਤ੍ਯੁਂ ਤੇ ਪੁਨਰੇਵਾਪਿ ਯਨ੍ਤਿ

ਇਹ ਯਜਨ-ਰੂਪ ਕਰਮ, ਅਠਾਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨੀਵੀਂ ਕਰਮ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੱਚੇ ਜਹਾਜ਼ ਹਨ। ਜੋ ਮੂਰਖ ਇਹਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੁਢੇਪਾ ਤੇ ਮੌਤ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਮਨ੍ਤਰੇ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਃ ਸ੍ਵਯਂ ਧੀਰਾਃ ਪਣ੍ਡਿਤਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨਾਃ । ਜਙ੍ਘਨ੍ਯਮਾਨਾਃ ਪਰਿਯਨ੍ਤਿ ਮੂਢਾ ਅਨ੍ਧੇਨੈਵ ਨੀਯਮਾਨਾ ਯਥਾਨ੍ਧਾਃ

ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਪੰਡਿਤ ਮੰਨਦੇ, ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਝਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਂ ਬਹੁਧਾ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾ ਵਯਂ ਕृਤਾਰ੍ਥਾ ਇਤ੍ਯਭਿਮਨ੍ਯਨ੍ਤਿ ਬਾਲਾਃ । ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮਿਣੋ ਨ ਪ੍ਰਵੇਦਯਨ੍ਤਿ ਰਾਗਾਤ੍ ਤੇਨਾਤੁਰਾਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਲੋਕਾਸ਼੍ਚ੍ਯਵਨ੍ਤੇ

ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਫਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਇष੍ਟਾਪੂਰ੍ਤਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨਾ ਵਰਿष੍ਠਂ ਨਾਨ੍ਯਚ੍ਛ੍ਰੇਯੋ ਵੇਦਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਮੂਢਾਃ । ਨਾਕਸ੍ਯ ਪृष੍ਠੇ ਤੇ ਸੁਕृਤੇऽਨੁਭੂਤ੍ਵੇਮਂ ਲੋਕਂ ਹੀਨਤਰਂ ਵਾ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ

ਜੋ ਲੋਕ ਯਜਨਾ ਤੇ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਟਕ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਭੋਗ ਕੇ, ਮੁੜ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨੀਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਪਃਸ਼੍ਰਦ੍ਧੇ ਯੇ ਹ੍ਯੁਪਵਸਨ੍ਤ੍ਯਰਣ੍ਯੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਵਿਦ੍ਵਾਂਸੋ ਭੈਕ੍ਸ਼੍ਯਚਰ੍ਯਾਂ ਚਰਨ੍ਤਃ । ਸੂਰ੍ਯਦ੍ਵਾਰੇਣ ਤੇ ਵਿਰਜਾਃ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰਾਮृਤਃ ਸ ਪੁਰੁषੋ ਹ੍ਯਵ੍ਯਯਾਤ੍ਮਾ

ਜੋ ਲੋਕ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤਪਸਿਆ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਭਿਖਿਆ ਮੰਗ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਅਮਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਆਤਮਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।

ਪਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਲੋਕਾਨ੍ ਕਰ੍ਮਚਿਤਾਨ੍ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਨਿਰ੍ਵੇਦਮਾਯਾਨ੍ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਕृਤਃ ਕृਤੇਨ । ਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਸ ਗੁਰੁਮੇਵਾਭਿਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਸਮਿਤ੍ਪਾਣਿਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿष੍ਠਮ੍

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਅਜਨਮਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਲਈ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਅਗਿਆਰ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮੈ ਸ ਵਿਦ੍ਵਾਨੁਪਸਨ੍ਨਾਯ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਾਯ ਸ਼ਮਾਨ੍ਵਿਤਾਯ । ਯੇਨਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪੁਰੁषਂ ਵੇਦ ਸਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਤਾਂ ਤਤ੍ਵਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਮ੍

ਜਦ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੰਯਮਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਟੱਲ ਤੇ ਸੱਚਾ ਪੁਰਖ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਦੇਤਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਯਥਾ ਸੁਦੀਪ੍ਤਾਤ੍ ਪਾਵਕਾਦ੍ਵਿਸ੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾਃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤੇ ਸਰੂਪਾਃ । ਤਥਾऽਕ੍ਸ਼ਰਾਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਸੋਮ੍ਯ ਭਾਵਾਃ ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਚੈਵਾਪਿ ਯਨ੍ਤਿ

ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦੇ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਅਟੱਲ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦਿਵ੍ਯੋ ਹ੍ਯਮੂਰ੍ਤਃ ਪੁਰੁषਃ ਸ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੋ ਹ੍ਯਜਃ । ਅਪ੍ਰਾਣੋ ਹ੍ਯਮਨਾਃ ਸ਼ੁਭ੍ਰੋ ਹ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਤ੍ ਪਰਤਃ ਪਰਃ

ਉਹ ਦਿਵਿਆ ਤੇ ਆਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਪੁਰਖ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਨਮ-ਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਵਿਚ ਨਾ ਸਾਸ ਹੈ, ਨਾ ਮਨ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਅਟੱਲ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।

ਏਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਪ੍ਰਣੋ ਮਨਃ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਖਂ ਵਾਯੁਰ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰਾਪਃ ਪृਥਿਵੀ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਧਾਰਿਣੀ

ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ, ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੇ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ—ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨੀਰ੍ਮੂਰ੍ਧਾ ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯੌ ਦਿਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਵਾਗ੍ ਵਿਵृਤਾਸ਼੍ਚ ਵੇਦਾਃ । ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਣੋ ਹृਦਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮਸ੍ਯ ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਂ ਪृਥਿਵੀ ਹ੍ਯੇष ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ

ਅੱਗ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਹੈ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਹਨ, ਬੋਲੀ ਤੇ ਵੇਦ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹਨ; ਹਵਾ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦਗ੍ਨਿਃ ਸਮਿਧੋ ਯਸ੍ਯ ਸੂਰ੍ਯਃ ਸੋਮਾਤ੍ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯ ਓषਧਯਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਮ੍ । ਪੁਮਾਨ੍ ਰੇਤਃ ਸਿਞ੍ਚਤਿ ਯੋषਿਤਾਯਾਂ ਬਹ੍ਵੀਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪੁਰੁषਾਤ੍ ਸਂਪ੍ਰਸੂਤਾਃ

ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਇੰਨਦਨ ਸੂਰਜ ਹੈ; ਚੰਦ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪੌਦੇ ਉਗਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਖ ਔਰਤ ਵਿਚ ਬੀਜ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਜੀਵ ਉਸ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਦृਚਃ ਸਾਮ ਯਜੂਂषਿ ਦੀਕ੍ਸ਼ਾ ਯਜ੍ਞਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਕ੍ਰਤਵੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਸ਼੍ਚ । ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼੍ਚ ਯਜਮਾਨਸ਼੍ਚ ਲੋਕਾਃ ਸੋਮੋ ਯਤ੍ਰ ਪਵਤੇ ਯਤ੍ਰ ਸੂਰ੍ਯਃ

ਉਸ ਤੋਂ ਰਿਗ, ਸਾਮ ਤੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦ, ਦীক্ষਾ, ਸਾਰੇ ਯਜਨ, ਕਰਮ, ਦਾਨ, ਸਾਲ, ਯਜਮਾਨ, ਲੋਕ—ਜਿੱਥੇ ਚੰਦ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਦੇਵਾ ਬਹੁਧਾ ਸਂਪ੍ਰਸੂਤਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਪਸ਼ਵੋ ਵਯਾਂਸਿ । ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਵ੍ਰੀਹਿਯਵੌ ਤਪਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧ ਸਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਵਿਧਿਸ਼੍ਚ

ਉਸ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਸਾਧਿਆ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ, ਚੌਲ ਤੇ ਜੌ, ਤਪ, ਭਰੋਸਾ, ਸੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਤੇ ਵਿਧੀ—ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਪ੍ਤ ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਾਰ੍ਚਿषਃ ਸਮਿਧਃ ਸਪ੍ਤ ਹੋਮਾਃ । ਸਪ੍ਤ ਇਮੇ ਲੋਕਾ ਯੇषੁ ਚਰਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾ ਗੁਹਾਸ਼ਯਾ ਨਿਹਿਤਾਃ ਸਪ੍ਤ ਸਪ੍ਤ

ਉਸ ਤੋਂ ਸੱਤ ਪ੍ਰਾਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸੱਤ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਉਆਂ, ਸੱਤ ਹੋਮ, ਸੱਤ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਲੁਕ ਕੇ, ਸੱਤ-ਸੱਤ।