ਮੁਣ੍ਡਕੋਪਨਿषਦ੍

अथर्वणे यां प्रवदेत ब्रह्माऽथर्वा तं पुरोवाचाङ्गिरे ब्रह्मविद्याम् । स भारद्वाजाय सत्यवाहाय प्राह भारद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम्

ਅਥਰਵਣ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਅੰਗਿਰਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਗਿਰਾ ਨੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਾਹ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਸਿਖਾਈ। ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ ਅੰਗਿਰਸ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਤੇ ਨੀਵੀਂ ਵਿਦਿਆ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।

शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ । कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति

ਸ਼ੌਨਕ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਗ੍ਰਹਸਥ ਸੀ, ਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਕੋਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਭਗਵਨ, ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?'

तस्मै स होवाच । द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च

ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਗਿਰਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: 'ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਉੱਚੀ, ਇੱਕ ਨੀਵੀਂ।'

तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਵੀਂ ਵਿਦਿਆ: ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ, ਉਚਾਰਣ, ਕਰਮ-ਵਿਧੀ, ਵਿਆਕਰਨ, ਸ਼ਬਦ-ਮੂਲ, ਛੰਦ, ਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਹਨ। ਉੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਟੱਲ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्ण- मचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः

ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਪਹੁੰਚ, ਕੋਈ ਵੰਸ਼ ਜਾਂ ਰੰਗ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਅੱਖਾਂ, ਨਾ ਕੰਨ, ਨਾ ਹੱਥ, ਨਾ ਪੈਰ; ਜੋ ਸਦਾ, ਸਭ ਥਾਂ, ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ, ਨਾਸ-ਰਹਿਤ, ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाऽक्षरात् संभवतीह विश्वम्

ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣਾ ਜਾਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਤੇ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪੌਦੇ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਤ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਵਾਲ ਤੇ ਨਖ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਜਨਮ ਅਟੱਲ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते । अन्नात् प्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम्

ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਅਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ, ਸੱਚ, ਲੋਕ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तापः । तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायाते

ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਪ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮ, ਨਾਮ, ਰੂਪ ਤੇ ਅਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

तदेतत् सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यंस्तानि त्रेतायां बहुधा संततानि । तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एष वः पन्थाः सुकृतस्य लोके

ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ: ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਰਮ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਏ। ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਸੱਚ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰੋ; ਇਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਹੈ।

यदा लेलायते ह्यर्चिः समिद्धे हव्यवाहने । तदाऽऽज्यभागावन्तरेणाऽऽहुतीः प्रतिपादयेत्

ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸ਼ੋਲਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ, ਘੀ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਝਟਪਟ ਹੋਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमास- मचातुर्मास्यमनाग्रयणमतिथिवर्जितं च । अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुत- मासप्तमांस्तस्य लोकान् हिनस्ति

ਜਿਸ ਦਾ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਪਹਿਲੀ ਫਸਲ ਦੀ ਭੇਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਤੇ ਅਤਿਥੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਭੇਟ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਵਿਧੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਲੋਕ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः

ਕਾਲੀ, ਕਰਾਲੀ, ਮਨੋਜਵਾ, ਸੁਲੋਹਿਤਾ, ਸੁਧੂਮਰਵਰਨਾ, ਸਫੁਲਿੰਗਿਨੀ, ਵਿਸ਼ਵਰੁਚੀ—ਇਹ ਅੱਗ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੀਆਂ ਲਪਕਦੀਆਂ ਸੱਤ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਹਨ।

एतेषु यश्चरते भ्राजमानेषु यथाकालं चाहुतयो ह्याददायन् । तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः

ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਲਪਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਇਕੱਲਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति । प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्य एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः

ਆਓ, ਆਓ!—ਚਮਕਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਬੁਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੀਆਂ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ, ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਚੰਗਾ, ਕਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮ-ਲੋਕ ਹੈ।

प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति

ਇਹ ਯਜਨ-ਰੂਪ ਕਰਮ, ਅਠਾਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨੀਵੀਂ ਕਰਮ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੱਚੇ ਜਹਾਜ਼ ਹਨ। ਜੋ ਮੂਰਖ ਇਹਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੁਢੇਪਾ ਤੇ ਮੌਤ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । जङ्घन्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः

ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਪੰਡਿਤ ਮੰਨਦੇ, ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਝਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः । यत् कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात् तेनातुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते

ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਫਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति

ਜੋ ਲੋਕ ਯਜਨਾ ਤੇ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਟਕ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਭੋਗ ਕੇ, ਮੁੜ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨੀਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्यां चरन्तः । सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा

ਜੋ ਲੋਕ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤਪਸਿਆ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਭਿਖਿਆ ਮੰਗ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਅਮਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਆਤਮਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।

परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਅਜਨਮਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਲਈ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਅਗਿਆਰ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्वतो ब्रह्मविद्याम्

ਜਦ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੰਯਮਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਟੱਲ ਤੇ ਸੱਚਾ ਪੁਰਖ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

तदेतत् सत्यं यथा सुदीप्तात् पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाऽक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ति

ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦੇ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਅਟੱਲ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात् परतः परः

ਉਹ ਦਿਵਿਆ ਤੇ ਆਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਪੁਰਖ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਨਮ-ਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਵਿਚ ਨਾ ਸਾਸ ਹੈ, ਨਾ ਮਨ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਅਟੱਲ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।

एतस्माज्जायते प्रणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी

ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ, ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੇ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ—ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

अग्नीर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग् विवृताश्च वेदाः । वायुः प्रणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा

ਅੱਗ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਹੈ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਹਨ, ਬੋਲੀ ਤੇ ਵੇਦ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹਨ; ਹਵਾ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਹੈ।

तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः सोमात् पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् । पुमान् रेतः सिञ्चति योषितायां बह्वीः प्रजाः पुरुषात् संप्रसूताः

ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਇੰਨਦਨ ਸੂਰਜ ਹੈ; ਚੰਦ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪੌਦੇ ਉਗਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਖ ਔਰਤ ਵਿਚ ਬੀਜ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਜੀਵ ਉਸ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

तस्मादृचः साम यजूंषि दीक्षा यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च । संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः

ਉਸ ਤੋਂ ਰਿਗ, ਸਾਮ ਤੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦ, ਦীক্ষਾ, ਸਾਰੇ ਯਜਨ, ਕਰਮ, ਦਾਨ, ਸਾਲ, ਯਜਮਾਨ, ਲੋਕ—ਜਿੱਥੇ ਚੰਦ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

तस्माच्च देवा बहुधा संप्रसूताः साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि । प्राणापानौ व्रीहियवौ तपश्च श्रद्ध सत्यं ब्रह्मचर्यं विधिश्च

ਉਸ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਸਾਧਿਆ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ, ਚੌਲ ਤੇ ਜੌ, ਤਪ, ਭਰੋਸਾ, ਸੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਤੇ ਵਿਧੀ—ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त

ਉਸ ਤੋਂ ਸੱਤ ਪ੍ਰਾਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸੱਤ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਉਆਂ, ਸੱਤ ਹੋਮ, ਸੱਤ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਲੁਕ ਕੇ, ਸੱਤ-ਸੱਤ।