ਇਹ ਧਰਮਕਥਾ ਮੁੰਡਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਗੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਦਵਿੱਤੀਅ ਹਸਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨਾ ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਬੋਲ ਨਾਲ ਪਕੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਤਪ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਅਦਵਿੱਤੀਅ ਸਤਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਖਮ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਹੜਾ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਸਮਝ ਕੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਤਮਾ ਟਿਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਾਹ ਇਥੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਾ ਤਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ, ਨਾ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਖੁਦ ਚੁਣਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਵਿਖਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਾ ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਹੀਨ ਹੈ, ਨਾ ਅਲਸ, ਨਾ ਗਲਤ ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਰਾਗ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਿਆਨੀ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਤਿਆਗੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਵੈਦਾਂਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ, ਵਿਰਾਗ ਰਾਹੀਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਭਾਗ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਇਕ-ਸਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਮਈ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਅਵਿਨਾਸੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ, ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ, ਦਿਵਿਆ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਜ্ঞানਵਾਨ ਨਹੀਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਗੂੰਝੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਕਰਮਸ਼ੀਲ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਇਕ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਗਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰ ਦੇ ਵਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ: ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਗੀਰਸ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਇਹ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।