ਮੁਣ੍ਡਕੋਪਨਿषਦ੍

ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉੱਚਤਮ ਸੋਨੇ ਦੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਨ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ, ਅਟੁੱਟ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਨਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਨਾ ਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰੇ, ਨਾ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋ। ਕੇਵਲ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਰੌਣਕ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ, ਪਿੱਛੇ, ਸੱਜੇ, ਖੱਬੇ, ਉਪਰ, ਹੇਠ—all directions—ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵ, ਸੱਚਮੁੱਚ, ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਦੋ ਪੰਛੀ, ਇਕੱਠੇ, ਦੋਸਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਿੱਠੇ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕੇਵਲ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਰੁੱਖ 'ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਦੂਜੇ ਪੰਛੀ—ਪ੍ਰਭੂ—ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮਪੁਰਖ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਿਆਨੀ, ਕਰਮ ਤੇ ਅਕਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉੱਚਤਮ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਸਚ, ਤਪ, ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਚਮਕ ਹੈ, ਜੋ ਤਪਸੀ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਖਤਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਸਚਾਈ ਹੀ ਜੀਤਦੀ ਹੈ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਸਚ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਉੱਚਤਮ ਖਜਾਨੇ—ਸਚਾਈ—ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਦਿਵਿਆ, ਅਕਲਪਨੀਆ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ, ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਰ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ, ਤੇ ਇਥੇ, ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ—ਉਹ ਦਿਲ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਖ, ਬੋਲ, ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ, ਤਪ, ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਜਦ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਅਟੁੱਟ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਖਮ ਆਤਮਾ, ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਪੰਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਜੁੜੇ ਹਨ; ਜਦ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਚਮਕ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਉਹ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਆਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਇਥੇ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਾ ਸਿੱਖਣ ਨਾਲ, ਨਾ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਵਧੇਰੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਆਪ ਚੁਣਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਅਲਸਤਾ ਨਾਲ, ਨਾ ਗਲਤ ਤਪ ਨਾਲ। ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਆਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਰਾਗ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ—ਇਹ ਗਿਆਨੀ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤਪਸੀ, ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ, ਵੈਦਾਂਤ ਦੀ ਪੱਕੀ ਗਿਆਨ-ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਤਿਆਗ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਦੁਆਰਾ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਤੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਪੰਦਰਾਂ ਭਾਗ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਉੱਚਤਮ ਅਵਿਨਾਸੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ, ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚਤਮ, ਦਿਵਿਆ ਪਰਮਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸ ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ। ਉਹ ਦੁਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਗੰਢਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਕਰਮਨੁਸ਼ੀਲ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨੀ, ਬ੍ਰਹਮਨ-ਭਗਤ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਇਕ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਨ-ਗਿਆਨ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰ ਦੀ ਵ੍ਰਤ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ: ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਗੀਰਸ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਜਿਸ ਨੇ ਵ੍ਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉੱਚਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਉੱਚਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।