ਮੁਣ੍ਡਕੋਪਨਿषਦ੍

ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ, ਰੁੱਖ, ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸਾਵਾਂ—all ਕੁਝ—ਉਸ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਣ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਕਰਮ, ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ—all ਕੁਝ—ਉਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਗੰਢ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਉਪਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਚਲਦੀ, ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਪਲਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤੇ ਜੀਵ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ—ਉਹੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣ, ਬੋਲੀ, ਮਨ, ਸੱਚ, ਅਮਰਤਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਧਨੁਖ ਸਮਝ, ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਤਿੱਖਾ ਤੀਰ ਬਣਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਕਰ, ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ। ਓਮ ਨੂੰ ਧਨੁਖ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਤੀਰ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਮਝ। ਪੂਰੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀਰਸ, ਤੇ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾ। ਉਸ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਗਤ, ਮਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ—all ਕੁਝ—ਗੁੰਝਲ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਛੱਡ ਦੇ, ਇਹੀ ਅਮਰਤਾ ਵੱਲ ਪੂਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਥ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਪੋਕ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਨਾਡੀਆਂ ਉਸ ਇੱਕ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਓਮ ਰੂਪ ਵਿਚ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਉਹ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ—ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਨਗਰ ਵਿਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਮਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ ਹੈ, ਅਹਾਰ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਆਨੰਦਮਈ, ਅਮਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਰਮ, ਉੱਚਾ ਤੇ ਨੀਵਾ, ਦੋਵੇਂ ਤੱਤ ਵੇਖ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੰਢ ਖੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਰਤ ਵਿਚ, ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ, ਅਖੰਡ। ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਨੂਰ, ਜੋ ਨੂਰਾਂ ਨੂੰ ਨੂਰ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਉਥੇ ਨਾ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ, ਨਾ ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ। ਉਥੇ ਬਿਜਲੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਤੇ ਅੱਗ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ—ਅੱਗੇ, ਪਿੱਛੇ, ਸੱਜੇ, ਖੱਬੇ, ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਜਗਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਰਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਦੋ ਪੰਛੀ ਬੈਠੇ ਹਨ—ਦੋਸਤ, ਸਾਥੀ। ਇੱਕ ਮਿੱਠਾ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ। ਉਸੇ ਦਰਖ਼ਤ ਉੱਤੇ, ਜੀਵ ਆਤਮਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੂਜੇ ਨੂੰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਕਰਤਾਰ, ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ, ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ, ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ—ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਸੱਚ, ਤਪ, ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਮੁੱਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਹੀ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਸੱਚ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਸਤਾ—ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਥੇ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਦਿਵ੍ਯ, ਅਕਲਪਨਯ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਪਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੂਰ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਅੱਖ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਬੋਲੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਤਪ ਨਾਲ, ਨਾ ਕਰਮ ਨਾਲ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਅਖੰਡ ਸਤਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਖਮ ਆਤਮਾ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵੱਛੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਆਪ ਚਮਕ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ-ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਸੋਚਿਆ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਹ ਉਹੀ ਲੋਕ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਉਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ—ਉਹ ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਨਿਰਵਾਸਨਾ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਸਮਝਦਾ, ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਤਮਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਨਾ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਵੱਧ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪ ਚੁਣਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਆਤਮਾ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਾ ਤਾਕਤ-ਰਹਿਤ, ਨਾ ਅਲਸ, ਨਾ ਗਲਤ ਤਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ। ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਪਤ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਜਿੱਤ, ਵਿਰਾਗੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਤਪਸਵੀ ਮਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਵੈਦਾਂਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਵਿਰਾਗ ਰਾਹੀਂ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਤੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਭਾਗ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ, ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ, ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ਵੱਲੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਖੁਲ ਕੇ, ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਕਰਮਸ਼ੀਲ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨੀ, ਬ੍ਰਹਮ-ਭਗਤ ਹਨ, ਜੋ ਆਪ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਏਕ ਅੱਗ ਵਿਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਂਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰ ਦੀ ਦਿੱਖਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ: ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਗਿਰਸ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਦਿੱਖਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।