ਮੁਣ੍ਡਕੋਪਨਿषਦ੍

ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਮਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਛਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਅਮਰ ਜਾਂ ਅਜਨਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉਹ ਸਮਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਅਚੂਕ ਅਚਾਰਯ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸਮਿਧਾ ਲੈ ਕੇ, ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਅਚਾਰਯ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੇਲਾ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਅਚਾਰਯ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਅਚਾਰਯ ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰ, ਸੱਚਾ ਪੁਰਖ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਚਾਰਯ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਭੜਕਦੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਉੱਡਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁਮੇਧਾ, ਅਮਰ ਤੱਤ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜੰਮਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਪੁਰਖ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਨਮ ਰਹਿਤ, ਸਾਹ ਰਹਿਤ, ਮਨ ਰਹਿਤ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਮਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ, ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੁ, ਅਗਨੀ, ਜਲ, ਧਰਤੀ—ਜੋ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਸਭ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ ਉਸਦਾ ਸੀਸ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਕੰਨ ਹਨ, ਵਾਕ ਤੇ ਵੇਦ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਹਨ; ਵਾਯੁ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਉਸਦਾ ਹਿਰਦਾ, ਧਰਤੀ ਉਸਦੇ ਚਰਨ ਹਨ—ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਇੰਦਨ ਸੂਰਜ ਹੈ; ਚੰਦ ਤੋਂ ਵਰਖਾ, ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੌਦੇ, ਫਿਰ ਪੁਰਖ ਨਾਰੀ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜੀਵ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਹੀ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਰਿਗ, ਸਾਮ ਤੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦ, ਉਪਨਯਨ, ਸਾਰੇ ਯਜਨ, ਕਰਮ, ਹੋਮ, ਸਾਲ, ਯਜਮਾਨ, ਲੋਕ—ਜਿੱਥੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵਤੇ, ਸਾਧਿਆ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ, ਚੌਲ ਤੇ ਜੌ, ਤਪ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸਚ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਤੇ ਧਰਮ—ਸਭ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸੱਤ ਪ੍ਰਾਣ, ਸੱਤ ਅੱਗਾਂ, ਸੱਤ ਹਵਨ, ਸੱਤ ਲੋਕ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਵੇਂ, ਸੱਤ-ਸੱਤ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਪਹਾੜ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਸਾਰੇ ਪੌਦੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਦਾ ਆਤਮਾ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਖ ਹੀ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ—ਕਰਮ, ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ। ਜੋ ਇਸਨੂੰ, ਜੋ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਗਾਂਠ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਮੇਧਾ। ਇਹ ਪਰਮ ਵਾਸਥਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ, ਮੌਜੂਦ, ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਚਲਦਾ, ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਪਲਕਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਜੋ ਚਮਕਦਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਅਮਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਣ, ਵਾਕ, ਮਨ, ਇਹੀ ਸੱਚ, ਅਮਰਤਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਮੇਧਾ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਬਣਾਕੇ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰੱਖ, ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਅਮਰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ, ਹੇ ਸੁਮੇਧਾ। 'ਓਮ' ਧਨੁਸ਼ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਤੀਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਡੋਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਭੇਦ; ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾ। ਉਸ ਏਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਮਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ—ਇਹੀ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਪੁਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹੀਏ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਪੀਕ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਨਾਡੀਆਂ ਉਸ ਏਕ ਵਿੱਚ ਜੋੜੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸ ਕੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦਾ 'ਓਮ' ਰੂਪ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾ। ਉਹ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ—ਇਹ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਨਗਰ ਵਿੱਚ, ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਰੂਪ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ, ਅੰਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ—ਇਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਆਤਮਾ ਦੇ ਆਨੰਦਮਈ, ਅਮਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਮ, ਉੱਚਾ ਤੇ ਨੀਵਾ, ਵੇਖ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗਾਂਠ ਖੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਦਾਗ ਰਹਿਤ, ਅਖੰਡ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਨਾ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ, ਨਾ ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ; ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਅੱਗ ਤਾਂ ਹੋਰ ਹੀ ਗੱਲ। ਉਹ ਆਪ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਇਹ ਅਮਰਤਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਅੱਗੇ, ਪਿੱਛੇ, ਸੱਜੇ, ਖੱਬੇ, ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਦੋ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਇਕੱਠੇ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਹਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਿੱਠਾ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਖਾਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਸੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ, ਜੀਵ ਆਤਮਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੂਜੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੇਵਕ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਕਰਤਾ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ, ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਹਮ-ਜਾਣਨਹਾਰੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਸੱਚ, ਤਪ, ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਟੱਲ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਹੀ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਸੱਚ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਉਹ ਪੰਥ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਸਤਾ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮ, ਵਿਅਪਕ, ਅਕਲਪਨੀਯ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੂਰ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ, ਪਰ ਇੱਥੇ, ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਂ ਤਾਂ ਅੱਖ ਨਾਲ, ਨਾ ਬੋਲੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਤਪ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਅਖੰਡ ਆਤਮਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਕਸ਼ਮ ਆਤਮਾ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਆਤਮਾ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ ਜਿਸ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਵਾਧੂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ-ਜਾਣਨਹਾਰੇ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਰਮ ਵਾਸਥਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ—ਉਹ ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਨਿਰਿਛਾ ਹੋ ਕੇ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਸਮਝ ਕੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਿਵ੍ਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਾਂ ਤਾਂ ਉਪਦੇਸ਼, ਨਾਂ ਬੁੱਧੀ, ਨਾਂ ਵਧੇਰੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਤਮਾ ਆਪ ਚੁਣਦਾ ਹੈ—ਉਸਨੂੰ ਆਤਮਾ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਾ ਤਾਕਤ ਰਹਿਤ, ਨਾ ਅਲੱਸ, ਨਾ ਗਲਤ ਤਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵਾਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ, ਸੰਯਮੀ, ਰਾਗ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ—ਇਹ ਗਿਆਨੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ, ਮਨ ਨੂੰ ਏਕ ਕਰਕੇ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਜੋ ਮਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਵੈਦਾਂਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹਨ, ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਤੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਅੰਗ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਆਪਣੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਪਰਮ ਅਖੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਪਰਮ ਤੱਤ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਡਾ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਦੁੱਖ, ਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।