ਮੁਣ੍ਡਕੋਪਨਿषਦ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਗਨਿ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲੌ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ, ਘੀ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਵਨ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਅਗnihotra, ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ, ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ, ਪਹਿਲੀ ਫਸਲ ਦੀ ਭੇਟ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਅਤਿਥਿ ਸਤਕਾਰ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਲਈ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸੱਤ ਲੋਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਨਿ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਲੌਆਂ—ਕਾਲੀ, ਕਰਾਲੀ, ਮਨੋਜਵਾ, ਸੁਲੋਹਿਤਾ, ਸੁਧੂਮਰਵਰਨਾ, ਸਫੁਲਿੰਗਿਨੀ, ਵਿਸ਼ਵਰੁਚੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਲੌਆਂ ਵਿਚ, ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਇਕੱਲਾ ਵਸਦਾ ਹੈ। "ਆਓ, ਆਓ!"—ਇਹ ਚਮਕਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਬੁਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਧਰਮਕ, ਚੰਗਾ ਕਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਯਜਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਅਠਾਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਘੱਟ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕਰਮ, ਕੱਚੇ ਬੇੜੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ, ਵਾਪਸ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਵੱਲ ਲੌਟ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਪੰਡਿਤ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਮੋਹ-ਭੁਲੇ ਹੋਏ, ਇਧਰ-ਉਧਰ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨੇ ਨੂੰ ਅੰਨਾ ਹੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਰਾਹਾਂ ਵਿਚ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਭਾਵ ਵਿਚ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਯਜਨਾ ਤੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਮੋਹ-ਭੁਲੇ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਭੋਗ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਇਸ ਲੋਕ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੀਵਾਂ ਲੋਕ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਤਪ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ, ਸ਼ਾਂਤ, ਗਿਆਨੀ, ਭਿੱਖਾ ਮੰਗ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ—ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਾਹ ਦੁਆਰਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਓਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਅਮਰ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਆਤਮਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਅਜਨਮਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉਹ ਜਾਣਨ ਲਈ, ਲੱਕੜ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਵਿਨਾਸੀ, ਸੱਚਾ ਪੁਰਖ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਜਲਦੀ ਜਲ ਰਹੀ ਅਗਨਿ ਵਿਚੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ, ਹੇ ਸੁਭਾਵ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਪੁਰਖ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਾਪਸ ਉਸ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਪੁਰਖ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਜਨਮਾ ਹੈ; ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਹ ਹੈ, ਨਾ ਮਨ; ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ। ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ, ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੇ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ—ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਧਾਰ—ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਗਨਿ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਹਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਵੇਦ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹਨ; ਹਵਾ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਹਨ—ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਅਗਨਿ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਈਂਧਨ ਸੂਰਜ ਹੈ; ਚੰਦ ਵਿਚੋਂ ਵਰਖਾ, ਵਰਖਾ ਵਿਚੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੌਦੇ। ਮਨੁੱਖ ਔਰਤ ਵਿਚ ਬੀਜ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੁਰਖ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਰਿਗ, ਸਾਮ ਤੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦ, ਉਪਨਯਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਯਜਨਾਵਾਂ, ਕਰਮ, ਆਹੁਤੀਆਂ, ਸਾਲ, ਯਜਮਾਨ, ਲੋਕ—ਜਿੱਥੇ ਚੰਦ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵਿਚੋਂ, ਦੇਵਤੇ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਧਯ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ; ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਾਣ, ਚੌਲ ਤੇ ਜੌ, ਤਪ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸਚ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯਾ, ਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਸੱਤ ਪ੍ਰਾਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸੱਤ ਲੌਆਂ, ਸੱਤ ਆਹੁਤੀਆਂ; ਸੱਤ ਲੋਕ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਲੁਕਏ ਹੋਏ, ਸੱਤ-ਸੱਤ। ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਪਹਾੜ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰੇ ਪੌਦੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ—ਕਰਮ, ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਗੰਢ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਭਾਵ। ਇਹ ਪਰਗਟ, ਮੌਜੂਦ, ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ, ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ ਇੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਲਕ ਮਾਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ, ਜੋ ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਅਨਅਸਤਿਤਵ ਦੋਹਾਂ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੋਕ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ—ਇਹ ਅਵਿਨਾਸੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਬੋਲ, ਮਨ ਹੈ; ਇਹ ਸਚ, ਅਮਰਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਭਾਵ, ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਧਨੁ ਬਣਾਉ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ ਉਸ 'ਤੇ ਰੱਖੋ; ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਓ, ਹੇ ਸੁਭਾਵ। ਓਮ ਧਨੁ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਤੀਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਛੇਦੋ; ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਓ। ਉਸ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਲੀਆਂ ਸਮਾਈਆਂ ਹਨ; ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਛੱਡ ਦਿਓ—ਇਹੀ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਪੂਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹੀਏ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਉਸ ਇੱਕ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਅੰਦਰ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਓਮ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰੋ—ਤੁਸੀਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੋ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਓ। ਉਹ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਰਗਟ ਹੈ—ਇਹ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ, ਅਨਾਜ ਵਿਚ ਸਥਿਤ, ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾਇਆ—ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਆਨੰਦਮਈ, ਅਮਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਮ, ਉੱਚਾ ਤੇ ਨੀਵਾਂ, ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੰਢ ਖੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਰਤ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ, ਅਭਿੰਨ; ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਚਾਨਣ, ਚਾਨਣਾਂ ਦਾ ਚਾਨਣ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਨਾ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ; ਇਹ ਬਿਜਲੀਆਂ ਵੀ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਤੇ ਅਗਨਿ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਚਮਕਦਿਆਂ, ਉਹ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਚਾਨਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਇਹ ਅਮਰਤਾ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ, ਅੱਗੇ, ਸੱਜੇ, ਖੱਬੇ; ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਉਪਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇੱਕ ਰੁੱਖ 'ਤੇ, ਦੋ ਪੰਛੀ, ਮਿਲੇ ਹੋਏ, ਘਣੇ ਸਾਥੀ, ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮਿੱਠਾ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਖਾਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਸੇ ਰੁੱਖ 'ਤੇ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ, ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਡੁੱਬਾ ਹੋਇਆ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੂਜੇ, ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਰਸ਼ਕ ਸੋਨੇ-ਰੰਗੀ ਰਚਨਹਾਰ, ਪ੍ਰਭੂ, ਪੁਰਖ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਦ, ਗਿਆਨੀ, ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਰਮ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਵਿਅਰਥ ਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਆਨੰਦਤ, ਤੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਸਚ, ਤਪ, ਠੀਕ ਗਿਆਨ, ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯਾ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਚਾਨਣ-ਭਰਿਆ, ਜੋ ਤਪਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਮੁਕ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਸਚ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਸਚ ਦੁਆਰਾ ਰਾਹ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਹ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਪਰਮ ਖਜਾਨੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਚ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ, ਅਕਲਪਨਯ ਰੂਪ ਵਾਲਾ; ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ, ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਰ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ, ਪਰ ਇੱਥੇ, ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ; ਇਹ ਇੱਥੇ ਹੀ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।