ମୁଣ୍ଡକୋପନିଷଦ୍

ତସ୍ମୈ ସ ଵିଦ୍ଵାନୁପସନ୍ନାଯ ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରଶାନ୍ତଚିତ୍ତାଯ ଶମାନ୍ଵିତାଯ । ଯେନାକ୍ଷରଂ ପୁରୁଷଂ ଵେଦ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରୋଵାଚ ତାଂ ତତ୍ଵତୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯାମ୍

ଯେଉଁ ଶିଷ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଏ, ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ନିୟମିତ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ଗୁରୁ ତାକୁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଷୟ ଓ ସତ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ସଠିକ୍ ଭାବେ କୁହନ୍ତି।

ତଦେତତ୍ ସତ୍ଯଂ ଯଥା ସୁଦୀପ୍ତାତ୍ ପାଵକାଦ୍ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ ସହସ୍ରଶଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତେ ସରୂପାଃ । ତଥାଽକ୍ଷରାଦ୍ଵିଵିଧାଃ ସୋମ୍ଯ ଭାଵାଃ ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ ତତ୍ର ଚୈଵାପି ଯନ୍ତି

ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ: ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରୁ ହଜାର ହଜାର ସ୍ପୁଳିଙ୍ଗ ଏକ ରୂପରେ ବାହାରିଯାଏ, ସେପରି ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ପୁଣି ସେଠାକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି।

ଦିଵ୍ଯୋ ହ୍ଯମୂର୍ତଃ ପୁରୁଷଃ ସ ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରୋ ହ୍ଯଜଃ । ଅପ୍ରାଣୋ ହ୍ଯମନାଃ ଶୁଭ୍ରୋ ହ୍ଯକ୍ଷରାତ୍ ପରତଃ ପରଃ

ଦିବ୍ୟ, ନିରାକାର ପୁରୁଷ ଭିତରେ ବାହାରେ ସବୁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ଜନ୍ମହୀନ, ପ୍ରାଣ ଓ ମନ ବିନା, ପବିତ୍ର, ଅବିନାଶୀ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ।

ଏତସ୍ମାଜ୍ଜାଯତେ ପ୍ରଣୋ ମନଃ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ଖଂ ଵାଯୁର୍ଜ୍ଯୋତିରାପଃ ପୃଥିଵୀ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ଧାରିଣୀ

ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାଣ, ମନ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଆଲୋକ, ପାଣି, ପୃଥିବୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆଧାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଅଗ୍ନୀର୍ମୂର୍ଧା ଚକ୍ଷୁଷୀ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେ ଵାଗ୍ ଵିଵୃତାଶ୍ଚ ଵେଦାଃ । ଵାଯୁଃ ପ୍ରଣୋ ହୃଦଯଂ ଵିଶ୍ଵମସ୍ଯ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ପୃଥିଵୀ ହ୍ଯେଷ ସର୍ଵଭୂତାନ୍ତରାତ୍ମା

ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଆଖି, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର କାନ, ବାକ୍ ଓ ବେଦ ତାଙ୍କର ମୁଖ; ବାୟୁ ପ୍ରାଣ, ବିଶ୍ୱ ହୃଦୟ, ପୃଥିବୀ ପାଦ—ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ।

ତସ୍ମାଦଗ୍ନିଃ ସମିଧୋ ଯସ୍ଯ ସୂର୍ଯଃ ସୋମାତ୍ ପର୍ଜନ୍ଯ ଓଷଧଯଃ ପୃଥିଵ୍ଯାମ୍ । ପୁମାନ୍ ରେତଃ ସିଞ୍ଚତି ଯୋଷିତାଯାଂ ବହ୍ଵୀଃ ପ୍ରଜାଃ ପୁରୁଷାତ୍ ସଂପ୍ରସୂତାଃ

ତାଙ୍କଠାରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାର ଇଂଧନ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ଚନ୍ଦ୍ର ଠାରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷା ଠାରୁ ପୃଥିବୀରେ ଉଦ୍ଭିଦ। ପୁରୁଷ ନାରୀରେ ବୀଜ ଦେଇଥାଏ, ଏହିପରି ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ପୁରୁଷଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ତସ୍ମାଦୃଚଃ ସାମ ଯଜୂଂଷି ଦୀକ୍ଷା ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ କ୍ରତଵୋ ଦକ୍ଷିଣାଶ୍ଚ । ସଂଵତ୍ସରଶ୍ଚ ଯଜମାନଶ୍ଚ ଲୋକାଃ ସୋମୋ ଯତ୍ର ପଵତେ ଯତ୍ର ସୂର୍ଯଃ

ତାଙ୍କଠାରୁ ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁର୍ ବେଦ, ଦୀକ୍ଷା, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, କ୍ରତୁ, ଦକ୍ଷିଣା, ବର୍ଷ, ଯଜମାନ, ଲୋକ, ଯେଉଁଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ।

ତସ୍ମାଚ୍ଚ ଦେଵା ବହୁଧା ସଂପ୍ରସୂତାଃ ସାଧ୍ଯା ମନୁଷ୍ଯାଃ ପଶଵୋ ଵଯାଂସି । ପ୍ରାଣାପାନୌ ଵ୍ରୀହିଯଵୌ ତପଶ୍ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଵିଧିଶ୍ଚ

ତାଙ୍କଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେବତା, ସାଧ୍ୟ, ମଣିଷ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ଧାନ ଓ ଯବ, ତପସ୍ୟା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ନୀତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ସପ୍ତ ପ୍ରାଣାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ତସ୍ମାତ୍ ସପ୍ତାର୍ଚିଷଃ ସମିଧଃ ସପ୍ତ ହୋମାଃ । ସପ୍ତ ଇମେ ଲୋକା ଯେଷୁ ଚରନ୍ତି ପ୍ରାଣା ଗୁହାଶଯା ନିହିତାଃ ସପ୍ତ ସପ୍ତ

ତାଙ୍କଠାରୁ ସାତଟି ପ୍ରାଣ, ସାତଟି ଅଗ୍ନିଶିଖା, ସାତଟି ହୋମ, ସାତଟି ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣ ଗୁହାରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ବସିଛି, ସାତ ସାତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ।

ଅତଃ ସମୁଦ୍ରା ଗିରଯଶ୍ଚ ସର୍ଵେଽସ୍ମାତ୍ ସ୍ଯନ୍ଦନ୍ତେ ସିନ୍ଧଵଃ ସର୍ଵରୂପାଃ । ଅତଶ୍ଚ ସର୍ଵା ଓଷଧଯୋ ରସଶ୍ଚ ଯେନୈଷ ଭୂତୈସ୍ତିଷ୍ଠତେ ହ୍ଯନ୍ତରାତ୍ମା

ତାଙ୍କଠାରୁ ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଓ ପାହାଡ଼, ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ନଦୀ ଝରିବା, ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ତାହାର ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି।

ପୁରୁଷ ଏଵେଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ କର୍ମ ତପୋ ବ୍ରହ୍ମ ପରାମୃତମ୍ । ଏତଦ୍ଯୋ ଵେଦ ନିହିତଂ ଗୁହାଯାଂ ସୋଽଵିଦ୍ଯାଗ୍ରନ୍ଥିଂ ଵିକିରତୀହ ସୋମ୍ଯ

ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, କର୍ମ, ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଅମୃତ—ସେଇ ପୁରୁଷ। ଯେଉଁଠି ଏହା ଗୁହାରେ ଗୁପ୍ତ ଅଛି, ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ଏଠାରେ ଅଜ୍ଞାନର ଗଠିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଇଥାଏ, ଓ ସୁମୂଦୁର।

ଆଵିଃ ସଂନିହିତଂ ଗୁହାଚରଂ ନାମ ମହତ୍ପଦମତ୍ରୈତତ୍ ସମର୍ପିତମ୍ । ଏଜତ୍ପ୍ରାଣନ୍ନିମିଷଚ୍ଚ ଯଦେତଜ୍ଜାନଥ ସଦସଦ୍ଵରେଣ୍ଯଂ ପରଂ ଵିଜ୍ଞାନାଦ୍ଯଦ୍ଵରିଷ୍ଠଂ ପ୍ରଜାନାମ୍

ଏହି ମହାନ୍ ଆଶ୍ରୟ ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ, ସମୀପରେ ଅଛି, ଗୁହାରେ ବସିଛି, ଏଠାରେ ଅର୍ପିତ। ଏହା ଚଳେ, ଶ୍ୱାସ ନିଏ, ଚକ୍ଷୁ ମିଛେ—ଏହି ଯାହା ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଉଭୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ, ତାହାକୁ ଜାଣ।

ଯଦର୍ଚିମଦ୍ଯଦଣୁଭ୍ଯୋଽଣୁ ଚ ଯସ୍ମିଁଲ୍ଲୋକା ନିହିତା ଲୋକିନଶ୍ଚ । ତଦେତଦକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସ ପ୍ରାଣସ୍ତଦୁ ଵାଙ୍ମନଃ ତଦେତତ୍ସତ୍ଯଂ ତଦମୃତଂ ତଦ୍ଵେଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ସୋମ୍ଯ ଵିଦ୍ଧି

ଯାହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ତାହାର ବାସିନ୍ଦା ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ; ସେଇ ପ୍ରାଣ, ବାକ୍, ମନ; ସେଇ ସତ୍ୟ, ଅମୃତ, ଏହାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଓ ସୁମୂଦୁର, ଏହାକୁ ଜାଣ।

ଧନୁର୍ଗୃହୀତ୍ଵୌପନିଷଦଂ ମହାସ୍ତ୍ରଂ ଶରଂ ହ୍ଯୁପାସା ନିଶିତଂ ସନ୍ଧଯୀତ । ଆଯମ୍ଯ ତଦ୍ଭାଵଗତେନ ଚେତସା ଲକ୍ଷ୍ଯଂ ତଦେଵାକ୍ଷରଂ ସୋମ୍ଯ ଵିଦ୍ଧି

ଉପନିଷଦକୁ ବଡ଼ ଧନୁଷ ଭାବେ ଧରି, ଧ୍ୟାନର ତୀରକୁ ତାହାରେ ରଖ; ମନକୁ ସେଠି ଏକାଗ୍ର କରି, ଅକ୍ଷୟ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଜାଣ, ଓ ସୁମୂଦୁର।

ପ୍ରଣଵୋ ଧନୁଃ ଶାରୋ ହ୍ଯାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ ତଲ୍ଲକ୍ଷ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ । ଅପ୍ରମତ୍ତେନ ଵେଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଶରଵତ୍ ତନ୍ମଯୋ ଭଵେତ୍

ଓଁ ହେଉଛି ଧନୁଷ, ଆତ୍ମା ତୀର, ବ୍ରହ୍ମ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଏହାକୁ ଅଚଳ ଧ୍ୟାନରେ ବିଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ତୀର ପରି ଏହାରେ ଏକାତ୍ମ ହେଉ।

ଯସ୍ମିନ୍ ଦ୍ଯୌଃ ପୃଥିଵୀ ଚାନ୍ତରିକ୍ଷମୋତଂ ମନଃ ସହ ପ୍ରାଣୈଶ୍ଚ ସର୍ଵୈଃ । ତମେଵୈକଂ ଜାନଥ ଆତ୍ମାନମନ୍ଯା ଵାଚୋ ଵିମୁଞ୍ଚଥାମୃତସ୍ଯୈଷ ସେତୁଃ

ଯେଉଁଠି ଦିଗନ୍ତ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ, ମନ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ଏକାଠି ଗଠିତ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣ; ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଛାଡିଦେ। ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଅମୃତତାକୁ ପାଇଁ ପୁଲ।

ଅରା ଇଵ ରଥନାଭୌ ସଂହତା ଯତ୍ର ନାଡ୍ଯଃ । ସ ଏଷୋଽନ୍ତଶ୍ଚରତେ ବହୁଧା ଜାଯମାନଃ । ଓମିତ୍ଯେଵଂ ଧ୍ଯାଯଥ ଆତ୍ମାନଂ ସ୍ଵସ୍ତି ଵଃ ପାରାଯ ତମସଃ ପରସ୍ତାତ୍

ଯେପରି ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ କାଠି ଏକାଠି ଲଗିଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ନାଡି ଏହି ଏକ ଆତ୍ମାରେ ଏକତ୍ରିତ। ସେ ଅନେକ ରୂପରେ ଭିତରେ ବିଚରେ। ଓଁ ଭାବେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କର; ତୁମେ ଶୁଭ ହେଉ, ଅନ୍ଧକାରକୁ ଟପିଯିବ।

ଯଃ ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଵିଦ୍ ଯସ୍ଯୈଷ ମହିମା ଭୁଵି । ଦିଵ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମପୁରେ ହ୍ଯେଷ ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯାତ୍ମା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ ॥ ମନୋମଯଃ ପ୍ରାଣଶରୀରନେତା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତୋଽନ୍ନେ ହୃଦଯଂ ସନ୍ନିଧାଯ । ତଦ୍ ଵିଜ୍ଞାନେନ ପରିପଶ୍ଯନ୍ତି ଧୀରା ଆନନ୍ଦରୂପମମୃତଂ ଯଦ୍ ଵିଭାତି

ଯିଏ ସବୁକିଛି ଜାଣେ, ସବୁକିଛିର ଜ୍ଞାନୀ, ଯାହାର ମହିମା ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରକାଶିତ, ସେଇ ଆତ୍ମା ଦିବ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମପୁରରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକାଶରେ ବସିଛି। ମନର ଗଠନ, ପ୍ରାଣର ନେତା, ଅନ୍ନରେ ଅବସ୍ଥିତ, ହୃଦୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଧୀରମନ୍ଥି ଲୋକେ ଆନନ୍ଦମୟ ଅମୃତ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି।

ଭିଦ୍ଯତେ ହୃଦଯଗ୍ରନ୍ଥିଶ୍ଛିଦ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵସଂଶଯାଃ । କ୍ଷୀଯନ୍ତେ ଚାସ୍ଯ କର୍ମାଣି ତସ୍ମିନ୍ ଦୃଷ୍ଟେ ପରାଵରେ

ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖାଯାଏ, ହୃଦୟର ଗଠି ଖୁଲିଯାଏ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂରିଯାଏ, ତାଙ୍କର କର୍ମ ଶେଷ ହୁଏ।

ହିରଣ୍ମଯେ ପରେ କୋଶେ ଵିରଜଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିଷ୍କଲମ୍ । ତଚ୍ଛୁଭ୍ରଂ ଜ୍ଯୋତିଷଂ ଜ୍ଯୋତିସ୍ତଦ୍ ଯଦାତ୍ମଵିଦୋ ଵିଦୁଃ

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆବରଣ ଭିତରେ ନିର୍ମଳ, ଦାଗ ନଥିବା, ଅଖଣ୍ଡ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି। ସେଇ ଶୁଭ୍ର ଜ୍ୟୋତିର ଜ୍ୟୋତି, ଆତ୍ମାଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଦେଖନ୍ତି।

ନ ତତ୍ର ସୂର୍ଯୋ ଭାତି ନ ଚନ୍ଦ୍ରତାରକଂ ନେମା ଵିଦ୍ଯୁତୋ ଭାନ୍ତି କୁତୋଽଯମଗ୍ନିଃ । ତମେଵ ଭାନ୍ତମନୁଭାତି ସର୍ଵଂ ତସ୍ଯ ଭାସା ସର୍ଵମିଦଂ ଵିଭାତି

ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକ ଦେଉନାହିଁ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରାମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହି ବିଜୁଳି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହି ଅଗ୍ନି କେଉଁଠି? ସେ ନିଜେ ଆଲୋକିତ, ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କ ଆଲୋକରେ ଦେଖାଯାଏ।

ବ୍ରହ୍ମୈଵେଦମମୃତଂ ପୁରସ୍ତାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ପଶ୍ଚାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଦକ୍ଷିଣତଶ୍ଚୋତ୍ତରେଣ । ଅଧଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ଚ ପ୍ରସୃତଂ ବ୍ରହ୍ମୈଵେଦଂ ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ଵରିଷ୍ଠମ୍

ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ, ସାମ୍ନା, ପଛ, ଡାହାଣ, ବାମ, ଉପର, ତଳ—ସବୁଠାରେ ଅମୃତ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାହା ପରମ ବ୍ରହ୍ମ।

ଦ୍ଵା ସୁପର୍ଣା ସଯୁଜା ସଖାଯା ସମାନଂ ଵୃକ୍ଷଂ ପରିଷସ୍ଵଜାତେ । ତଯୋରନ୍ଯଃ ପିପ୍ପଲଂ ସ୍ଵାଦ୍ଵତ୍ତ୍ଯନଶ୍ନନ୍ନନ୍ଯୋ ଅଭିଚାକଶୀତି

ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ, ଏକାଠି ମିତ୍ର, ଏକ ଗଛରେ ବସିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ମିଠା ଫଳ ଖାଏ, ଅନ୍ୟଟି ମାତ୍ର ଦେଖିଥାଏ, ଖାଏନାହିଁ।

ସମାନେ ଵୃକ୍ଷେ ପୁରୁଷୋ ନିମଗ୍ନୋଽ ନୀଶଯା ଶୋଚତି ମୁହ୍ଯମାନଃ । ଜୁଷ୍ଟଂ ଯଦା ପଶ୍ଯତ୍ଯନ୍ଯମୀଶମସ୍ଯ ମହିମାନମିତି ଵୀତଶୋକଃ

ସେଇ ଗଛରେ, ଜଣେ ପୁରୁଷ ଅଜ୍ଞାନରେ ଡୁବି, ଦୁଃଖିତ ଓ ଭ୍ରମିତ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଅନ୍ୟ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ମହିମା ସହିତ ଦେଖେ, ସେ ଶୋକରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

ଯଦା ପଶ୍ଯଃ ପଶ୍ଯତେ ରୁକ୍ମଵର୍ଣଂ କର୍ତାରମୀଶଂ ପୁରୁଷଂ ବ୍ରହ୍ମଯୋନିମ୍ । ତଦା ଵିଦ୍ଵାନ୍ ପୁଣ୍ଯପାପେ ଵିଧୂଯ ନିରଞ୍ଜନଃ ପରମଂ ସାମ୍ଯମୁପୈତି

ଯେତେବେଳେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ସୁନା ରଙ୍ଗର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପ୍ରଭୁ, ପୁରୁଷ, ବ୍ରହ୍ମର ମୂଳକୁ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନୀ ପୁଣ୍ୟ-ପାପ ଛାଡି, ନିର୍ମଳ ହୋଇ, ପରମ ସମତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

ପ୍ରଣୋ ହ୍ଯେଷ ଯଃ ସର୍ଵଭୂତୈର୍ଵିଭାତି ଵିଜାନନ୍ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଭଵତେ ନାତିଵାଦୀ । ଆତ୍ମକ୍ରୀଡ ଆତ୍ମରତିଃ କ୍ରିଯାଵା- ନେଷ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରିଷ୍ଠଃ

ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ପ୍ରଭାସିତ। ଏହାକୁ ଜାଣି, ଜ୍ଞାନୀ ବେସି ତର୍କ କରେନାହିଁ। ସେ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ, ଆତ୍ମାରେ ରତ, କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳ—ଏହିଏ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ସତ୍ଯେନ ଲଭ୍ଯସ୍ତପସା ହ୍ଯେଷ ଆତ୍ମା ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନେନ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ନିତ୍ଯମ୍ । ଅନ୍ତଃଶରୀରେ ଜ୍ଯୋତିର୍ମଯୋ ହି ଶୁଭ୍ରୋ ଯଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଯତଯଃ କ୍ଷୀଣଦୋଷାଃ

ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ସତ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପାଇଯାଏ। ଶରୀର ଭିତରେ ଏହି ଶୁଭ୍ର ଓ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଆତ୍ମାକୁ ଦୋଷ ଶୁନ୍ୟ ଯତିମାନେ ଦେଖନ୍ତି।

ସତ୍ଯମେଵ ଜଯତେ ନାନୃତଂ ସତ୍ଯେନ ପନ୍ଥା ଵିତତୋ ଦେଵଯାନଃ । ଯେନାଽଽକ୍ରମନ୍ତ୍ଯୃଷଯୋ ହ୍ଯାପ୍ତକାମା ଯତ୍ର ତତ୍ ସତ୍ଯସ୍ଯ ପରମଂ ନିଧାନମ୍

ସତ୍ୟ ହିଁ ବିଜୟୀ ହୁଏ, ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ। ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ଯିବା ପଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଏହି ପଥରେ ଇଚ୍ଛା ଶୁନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଯାନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟର ପରମ ଧନ ଅଛି।

ବୃହଚ୍ଚ ତଦ୍ ଦିଵ୍ଯମଚିନ୍ତ୍ଯରୂପଂ ସୂକ୍ଷ୍ମାଚ୍ଚ ତତ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମତରଂ ଵିଭାତି । ଦୂରାତ୍ ସୁଦୂରେ ତଦିହାନ୍ତିକେ ଚ ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଵିହୈଵ ନିହିତଂ ଗୁହାଯାମ୍

ସେ ବିରାଟ୍, ଦିବ୍ୟ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ରୂପର; ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଟୁଟ ଚମକେ। ସେ ଦୂରରୁ ଅଧିକ ଦୂର, ଏଠି ଅତି ନିକଟ; ଏଠି ହୃଦୟ ଗୁହାରେ ଲୁଚିଛି, ଦେଖାଯାଏ।