ମୁଣ୍ଡକୋପନିଷଦ୍

ଯସ୍ଯାଗ୍ନିହୋତ୍ରମଦର୍ଶମପୌର୍ଣମାସ- ମଚାତୁର୍ମାସ୍ଯମନାଗ୍ରଯଣମତିଥିଵର୍ଜିତଂ ଚ । ଅହୁତମଵୈଶ୍ଵଦେଵମଵିଧିନା ହୁତ- ମାସପ୍ତମାଂସ୍ତସ୍ଯ ଲୋକାନ୍ ହିନସ୍ତି

ଯାହାଙ୍କର ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଅମାବାସ୍ୟା, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଚତୁର୍ମାସ୍ୟ, ଅଗ୍ରୟଣ ବିନା, ଅତିଥିସେବା ଛାଡ଼ି, ଅହୁତି ଭଲଭାବେ ନ ଦିଆଯାଇଥିବା, ବା ବିଧିବିହୀନ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ସାତଟି ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

କାଲୀ କରାଲୀ ଚ ମନୋଜଵା ଚ ସୁଲୋହିତା ଯା ଚ ସୁଧୂମ୍ରଵର୍ଣା । ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗିନୀ ଵିଶ୍ଵରୁଚୀ ଚ ଦେଵୀ ଲେଲାଯମାନା ଇତି ସପ୍ତ ଜିହ୍ଵାଃ

କାଳୀ, କରାଳୀ, ମନୋଜବା, ସୁଲୋହିତା, ସୁଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣା, ସ୍ଫୁଳିଙ୍ଗିନୀ, ବିଶ୍ୱରୁଚି—ଏହି ସପ୍ତ ଜିହ୍ୱା ଅଗ୍ନିଦେବୀ ଲହରି ହେଉଛନ୍ତି।

ଏତେଷୁ ଯଶ୍ଚରତେ ଭ୍ରାଜମାନେଷୁ ଯଥାକାଲଂ ଚାହୁତଯୋ ହ୍ଯାଦଦାଯନ୍ । ତଂ ନଯନ୍ତ୍ଯେତାଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ରଶ୍ମଯୋ ଯତ୍ର ଦେଵାନାଂ ପତିରେକୋଽଧିଵାସଃ

ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଗ୍ନିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ନିୟମିତ ଆହୁତି ଦେଇ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି।

ଏହ୍ଯେହୀତି ତମାହୁତଯଃ ସୁଵର୍ଚସଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ରଶ୍ମିଭିର୍ଯଜମାନଂ ଵହନ୍ତି । ପ୍ରିଯାଂ ଵାଚମଭିଵଦନ୍ତ୍ଯୋଽର୍ଚଯନ୍ତ୍ଯ ଏଷ ଵଃ ପୁଣ୍ଯଃ ସୁକୃତୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଃ

‘ଆସ, ଆସ’—ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆହୁତିମାନେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣମାନେ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାକୁ ବହନ କରନ୍ତି। ମିଠା କଥା କହି ଓ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଏହା ହେଉଛି ତୁମର ପୁଣ୍ୟ ଓ ସୁକୃତ ଦ୍ୱାରା ମିଳିଥିବା ବ୍ରହ୍ମଲୋକ।

ପ୍ଲଵା ହ୍ଯେତେ ଅଦୃଢା ଯଜ୍ଞରୂପା ଅଷ୍ଟାଦଶୋକ୍ତମଵରଂ ଯେଷୁ କର୍ମ । ଏତଚ୍ଛ୍ରେଯୋ ଯେଽଭିନନ୍ଦନ୍ତି ମୂଢା ଜରାମୃତ୍ଯୁଂ ତେ ପୁନରେଵାପି ଯନ୍ତି

ଏହି ଯଜ୍ଞରୂପ କର୍ମମାନେ ଦୁର୍ବଳ ତରିଅ, ଯାହା ଅଷ୍ଟାଦଶ ପ୍ରକାର ନିମ୍ନ କର୍ମ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯେଉଁ ମୂଢ଼ମାନେ ଏହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନିଥରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି।

ଅଵିଦ୍ଯାଯାମନ୍ତରେ ଵର୍ତମାନାଃ ସ୍ଵଯଂ ଧୀରାଃ ପଣ୍ଡିତଂ ମନ୍ଯମାନାଃ । ଜଙ୍ଘନ୍ଯମାନାଃ ପରିଯନ୍ତି ମୂଢା ଅନ୍ଧେନୈଵ ନୀଯମାନା ଯଥାନ୍ଧାଃ

ଅଜ୍ଞାନରେ ରହି, ନିଜକୁ ଧୀର ଓ ପଣ୍ଡିତ ଭାବି, ମୂଢ଼ମାନେ ଏଠୁ ଉଠୁ ସେଠୁ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି, ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଅନ୍ଧକୁ ନେଇଯାଏ।

ଅଵିଦ୍ଯାଯାଂ ବହୁଧା ଵର୍ତମାନା ଵଯଂ କୃତାର୍ଥା ଇତ୍ଯଭିମନ୍ଯନ୍ତି ବାଲାଃ । ଯତ୍ କର୍ମିଣୋ ନ ପ୍ରଵେଦଯନ୍ତି ରାଗାତ୍ ତେନାତୁରାଃ କ୍ଷୀଣଲୋକାଶ୍ଚ୍ଯଵନ୍ତେ

ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଜ୍ଞାନରେ ରହି, ଶିଶୁମାନେ ନିଜକୁ ସଫଳ ଭାବନ୍ତି। କର୍ମକାରୀମାନେ ଯାହାକୁ ରାଗ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଥିରେ ସେମାନେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ଓ ସେମାନେ ଖସିଯାନ୍ତି।

ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତଂ ମନ୍ଯମାନା ଵରିଷ୍ଠଂ ନାନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରେଯୋ ଵେଦଯନ୍ତେ ପ୍ରମୂଢାଃ । ନାକସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠେ ତେ ସୁକୃତେଽନୁଭୂତ୍ଵେମଂ ଲୋକଂ ହୀନତରଂ ଵା ଵିଶନ୍ତି

ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉତ୍ତମ ମାର୍ଗ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୂଢ଼। ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରି, ପୁନି ଏହି ଲୋକ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ନିମ୍ନ ଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

ତପଃଶ୍ରଦ୍ଧେ ଯେ ହ୍ଯୁପଵସନ୍ତ୍ଯରଣ୍ଯେ ଶାନ୍ତା ଵିଦ୍ଵାଂସୋ ଭୈକ୍ଷ୍ଯଚର୍ଯାଂ ଚରନ୍ତଃ । ସୂର୍ଯଦ୍ଵାରେଣ ତେ ଵିରଜାଃ ପ୍ରଯାନ୍ତି ଯତ୍ରାମୃତଃ ସ ପୁରୁଷୋ ହ୍ଯଵ୍ଯଯାତ୍ମା

ଯେମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ଶାନ୍ତ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପଥରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଯେଉଁଠାରେ ଅମର ଓ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମା ଅଛି, ସେଠାକୁ ପହଁଚନ୍ତି।

ପରୀକ୍ଷ୍ଯ ଲୋକାନ୍ କର୍ମଚିତାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନିର୍ଵେଦମାଯାନ୍ନାସ୍ତ୍ଯକୃତଃ କୃତେନ । ତଦ୍ଵିଜ୍ଞାନାର୍ଥଂ ସ ଗୁରୁମେଵାଭିଗଚ୍ଛେତ୍ ସମିତ୍ପାଣିଃ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯଂ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠମ୍

ଯେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମିଳୁଥିବା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ବୁଝିଯାଏ ଯେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅକୃତିମ ଜିନିଷ ମିଳେନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ହାତରେ ଇଂଧନ ନେଇ ଯାଏ।

ତସ୍ମୈ ସ ଵିଦ୍ଵାନୁପସନ୍ନାଯ ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରଶାନ୍ତଚିତ୍ତାଯ ଶମାନ୍ଵିତାଯ । ଯେନାକ୍ଷରଂ ପୁରୁଷଂ ଵେଦ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରୋଵାଚ ତାଂ ତତ୍ଵତୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯାମ୍

ଯେଉଁ ଶିଷ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଏ, ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ନିୟମିତ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ଗୁରୁ ତାକୁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଷୟ ଓ ସତ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ସଠିକ୍ ଭାବେ କୁହନ୍ତି।

ତଦେତତ୍ ସତ୍ଯଂ ଯଥା ସୁଦୀପ୍ତାତ୍ ପାଵକାଦ୍ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ ସହସ୍ରଶଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତେ ସରୂପାଃ । ତଥାଽକ୍ଷରାଦ୍ଵିଵିଧାଃ ସୋମ୍ଯ ଭାଵାଃ ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ ତତ୍ର ଚୈଵାପି ଯନ୍ତି

ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ: ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରୁ ହଜାର ହଜାର ସ୍ପୁଳିଙ୍ଗ ଏକ ରୂପରେ ବାହାରିଯାଏ, ସେପରି ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ପୁଣି ସେଠାକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି।

ଦିଵ୍ଯୋ ହ୍ଯମୂର୍ତଃ ପୁରୁଷଃ ସ ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରୋ ହ୍ଯଜଃ । ଅପ୍ରାଣୋ ହ୍ଯମନାଃ ଶୁଭ୍ରୋ ହ୍ଯକ୍ଷରାତ୍ ପରତଃ ପରଃ

ଦିବ୍ୟ, ନିରାକାର ପୁରୁଷ ଭିତରେ ବାହାରେ ସବୁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ଜନ୍ମହୀନ, ପ୍ରାଣ ଓ ମନ ବିନା, ପବିତ୍ର, ଅବିନାଶୀ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ।

ଏତସ୍ମାଜ୍ଜାଯତେ ପ୍ରଣୋ ମନଃ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ଖଂ ଵାଯୁର୍ଜ୍ଯୋତିରାପଃ ପୃଥିଵୀ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ଧାରିଣୀ

ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାଣ, ମନ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଆଲୋକ, ପାଣି, ପୃଥିବୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆଧାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଅଗ୍ନୀର୍ମୂର୍ଧା ଚକ୍ଷୁଷୀ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେ ଵାଗ୍ ଵିଵୃତାଶ୍ଚ ଵେଦାଃ । ଵାଯୁଃ ପ୍ରଣୋ ହୃଦଯଂ ଵିଶ୍ଵମସ୍ଯ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ପୃଥିଵୀ ହ୍ଯେଷ ସର୍ଵଭୂତାନ୍ତରାତ୍ମା

ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଆଖି, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର କାନ, ବାକ୍ ଓ ବେଦ ତାଙ୍କର ମୁଖ; ବାୟୁ ପ୍ରାଣ, ବିଶ୍ୱ ହୃଦୟ, ପୃଥିବୀ ପାଦ—ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ।

ତସ୍ମାଦଗ୍ନିଃ ସମିଧୋ ଯସ୍ଯ ସୂର୍ଯଃ ସୋମାତ୍ ପର୍ଜନ୍ଯ ଓଷଧଯଃ ପୃଥିଵ୍ଯାମ୍ । ପୁମାନ୍ ରେତଃ ସିଞ୍ଚତି ଯୋଷିତାଯାଂ ବହ୍ଵୀଃ ପ୍ରଜାଃ ପୁରୁଷାତ୍ ସଂପ୍ରସୂତାଃ

ତାଙ୍କଠାରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାର ଇଂଧନ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ଚନ୍ଦ୍ର ଠାରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷା ଠାରୁ ପୃଥିବୀରେ ଉଦ୍ଭିଦ। ପୁରୁଷ ନାରୀରେ ବୀଜ ଦେଇଥାଏ, ଏହିପରି ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ପୁରୁଷଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ତସ୍ମାଦୃଚଃ ସାମ ଯଜୂଂଷି ଦୀକ୍ଷା ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ କ୍ରତଵୋ ଦକ୍ଷିଣାଶ୍ଚ । ସଂଵତ୍ସରଶ୍ଚ ଯଜମାନଶ୍ଚ ଲୋକାଃ ସୋମୋ ଯତ୍ର ପଵତେ ଯତ୍ର ସୂର୍ଯଃ

ତାଙ୍କଠାରୁ ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁର୍ ବେଦ, ଦୀକ୍ଷା, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, କ୍ରତୁ, ଦକ୍ଷିଣା, ବର୍ଷ, ଯଜମାନ, ଲୋକ, ଯେଉଁଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ।

ତସ୍ମାଚ୍ଚ ଦେଵା ବହୁଧା ସଂପ୍ରସୂତାଃ ସାଧ୍ଯା ମନୁଷ୍ଯାଃ ପଶଵୋ ଵଯାଂସି । ପ୍ରାଣାପାନୌ ଵ୍ରୀହିଯଵୌ ତପଶ୍ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଵିଧିଶ୍ଚ

ତାଙ୍କଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେବତା, ସାଧ୍ୟ, ମଣିଷ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ଧାନ ଓ ଯବ, ତପସ୍ୟା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ନୀତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ସପ୍ତ ପ୍ରାଣାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ତସ୍ମାତ୍ ସପ୍ତାର୍ଚିଷଃ ସମିଧଃ ସପ୍ତ ହୋମାଃ । ସପ୍ତ ଇମେ ଲୋକା ଯେଷୁ ଚରନ୍ତି ପ୍ରାଣା ଗୁହାଶଯା ନିହିତାଃ ସପ୍ତ ସପ୍ତ

ତାଙ୍କଠାରୁ ସାତଟି ପ୍ରାଣ, ସାତଟି ଅଗ୍ନିଶିଖା, ସାତଟି ହୋମ, ସାତଟି ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣ ଗୁହାରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ବସିଛି, ସାତ ସାତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ।

ଅତଃ ସମୁଦ୍ରା ଗିରଯଶ୍ଚ ସର୍ଵେଽସ୍ମାତ୍ ସ୍ଯନ୍ଦନ୍ତେ ସିନ୍ଧଵଃ ସର୍ଵରୂପାଃ । ଅତଶ୍ଚ ସର୍ଵା ଓଷଧଯୋ ରସଶ୍ଚ ଯେନୈଷ ଭୂତୈସ୍ତିଷ୍ଠତେ ହ୍ଯନ୍ତରାତ୍ମା

ତାଙ୍କଠାରୁ ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଓ ପାହାଡ଼, ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ନଦୀ ଝରିବା, ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ତାହାର ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି।

ପୁରୁଷ ଏଵେଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ କର୍ମ ତପୋ ବ୍ରହ୍ମ ପରାମୃତମ୍ । ଏତଦ୍ଯୋ ଵେଦ ନିହିତଂ ଗୁହାଯାଂ ସୋଽଵିଦ୍ଯାଗ୍ରନ୍ଥିଂ ଵିକିରତୀହ ସୋମ୍ଯ

ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, କର୍ମ, ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଅମୃତ—ସେଇ ପୁରୁଷ। ଯେଉଁଠି ଏହା ଗୁହାରେ ଗୁପ୍ତ ଅଛି, ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ଏଠାରେ ଅଜ୍ଞାନର ଗଠିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଇଥାଏ, ଓ ସୁମୂଦୁର।

ଆଵିଃ ସଂନିହିତଂ ଗୁହାଚରଂ ନାମ ମହତ୍ପଦମତ୍ରୈତତ୍ ସମର୍ପିତମ୍ । ଏଜତ୍ପ୍ରାଣନ୍ନିମିଷଚ୍ଚ ଯଦେତଜ୍ଜାନଥ ସଦସଦ୍ଵରେଣ୍ଯଂ ପରଂ ଵିଜ୍ଞାନାଦ୍ଯଦ୍ଵରିଷ୍ଠଂ ପ୍ରଜାନାମ୍

ଏହି ମହାନ୍ ଆଶ୍ରୟ ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ, ସମୀପରେ ଅଛି, ଗୁହାରେ ବସିଛି, ଏଠାରେ ଅର୍ପିତ। ଏହା ଚଳେ, ଶ୍ୱାସ ନିଏ, ଚକ୍ଷୁ ମିଛେ—ଏହି ଯାହା ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଉଭୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ, ତାହାକୁ ଜାଣ।

ଯଦର୍ଚିମଦ୍ଯଦଣୁଭ୍ଯୋଽଣୁ ଚ ଯସ୍ମିଁଲ୍ଲୋକା ନିହିତା ଲୋକିନଶ୍ଚ । ତଦେତଦକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସ ପ୍ରାଣସ୍ତଦୁ ଵାଙ୍ମନଃ ତଦେତତ୍ସତ୍ଯଂ ତଦମୃତଂ ତଦ୍ଵେଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ସୋମ୍ଯ ଵିଦ୍ଧି

ଯାହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ତାହାର ବାସିନ୍ଦା ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ; ସେଇ ପ୍ରାଣ, ବାକ୍, ମନ; ସେଇ ସତ୍ୟ, ଅମୃତ, ଏହାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଓ ସୁମୂଦୁର, ଏହାକୁ ଜାଣ।

ଧନୁର୍ଗୃହୀତ୍ଵୌପନିଷଦଂ ମହାସ୍ତ୍ରଂ ଶରଂ ହ୍ଯୁପାସା ନିଶିତଂ ସନ୍ଧଯୀତ । ଆଯମ୍ଯ ତଦ୍ଭାଵଗତେନ ଚେତସା ଲକ୍ଷ୍ଯଂ ତଦେଵାକ୍ଷରଂ ସୋମ୍ଯ ଵିଦ୍ଧି

ଉପନିଷଦକୁ ବଡ଼ ଧନୁଷ ଭାବେ ଧରି, ଧ୍ୟାନର ତୀରକୁ ତାହାରେ ରଖ; ମନକୁ ସେଠି ଏକାଗ୍ର କରି, ଅକ୍ଷୟ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଜାଣ, ଓ ସୁମୂଦୁର।

ପ୍ରଣଵୋ ଧନୁଃ ଶାରୋ ହ୍ଯାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ ତଲ୍ଲକ୍ଷ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ । ଅପ୍ରମତ୍ତେନ ଵେଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଶରଵତ୍ ତନ୍ମଯୋ ଭଵେତ୍

ଓଁ ହେଉଛି ଧନୁଷ, ଆତ୍ମା ତୀର, ବ୍ରହ୍ମ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଏହାକୁ ଅଚଳ ଧ୍ୟାନରେ ବିଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ତୀର ପରି ଏହାରେ ଏକାତ୍ମ ହେଉ।

ଯସ୍ମିନ୍ ଦ୍ଯୌଃ ପୃଥିଵୀ ଚାନ୍ତରିକ୍ଷମୋତଂ ମନଃ ସହ ପ୍ରାଣୈଶ୍ଚ ସର୍ଵୈଃ । ତମେଵୈକଂ ଜାନଥ ଆତ୍ମାନମନ୍ଯା ଵାଚୋ ଵିମୁଞ୍ଚଥାମୃତସ୍ଯୈଷ ସେତୁଃ

ଯେଉଁଠି ଦିଗନ୍ତ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ, ମନ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ଏକାଠି ଗଠିତ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣ; ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଛାଡିଦେ। ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଅମୃତତାକୁ ପାଇଁ ପୁଲ।

ଅରା ଇଵ ରଥନାଭୌ ସଂହତା ଯତ୍ର ନାଡ୍ଯଃ । ସ ଏଷୋଽନ୍ତଶ୍ଚରତେ ବହୁଧା ଜାଯମାନଃ । ଓମିତ୍ଯେଵଂ ଧ୍ଯାଯଥ ଆତ୍ମାନଂ ସ୍ଵସ୍ତି ଵଃ ପାରାଯ ତମସଃ ପରସ୍ତାତ୍

ଯେପରି ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ କାଠି ଏକାଠି ଲଗିଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ନାଡି ଏହି ଏକ ଆତ୍ମାରେ ଏକତ୍ରିତ। ସେ ଅନେକ ରୂପରେ ଭିତରେ ବିଚରେ। ଓଁ ଭାବେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କର; ତୁମେ ଶୁଭ ହେଉ, ଅନ୍ଧକାରକୁ ଟପିଯିବ।

ଯଃ ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଵିଦ୍ ଯସ୍ଯୈଷ ମହିମା ଭୁଵି । ଦିଵ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମପୁରେ ହ୍ଯେଷ ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯାତ୍ମା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ ॥ ମନୋମଯଃ ପ୍ରାଣଶରୀରନେତା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତୋଽନ୍ନେ ହୃଦଯଂ ସନ୍ନିଧାଯ । ତଦ୍ ଵିଜ୍ଞାନେନ ପରିପଶ୍ଯନ୍ତି ଧୀରା ଆନନ୍ଦରୂପମମୃତଂ ଯଦ୍ ଵିଭାତି

ଯିଏ ସବୁକିଛି ଜାଣେ, ସବୁକିଛିର ଜ୍ଞାନୀ, ଯାହାର ମହିମା ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରକାଶିତ, ସେଇ ଆତ୍ମା ଦିବ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମପୁରରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକାଶରେ ବସିଛି। ମନର ଗଠନ, ପ୍ରାଣର ନେତା, ଅନ୍ନରେ ଅବସ୍ଥିତ, ହୃଦୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଧୀରମନ୍ଥି ଲୋକେ ଆନନ୍ଦମୟ ଅମୃତ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି।

ଭିଦ୍ଯତେ ହୃଦଯଗ୍ରନ୍ଥିଶ୍ଛିଦ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵସଂଶଯାଃ । କ୍ଷୀଯନ୍ତେ ଚାସ୍ଯ କର୍ମାଣି ତସ୍ମିନ୍ ଦୃଷ୍ଟେ ପରାଵରେ

ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖାଯାଏ, ହୃଦୟର ଗଠି ଖୁଲିଯାଏ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂରିଯାଏ, ତାଙ୍କର କର୍ମ ଶେଷ ହୁଏ।