ମୁଣ୍ଡକୋପନିଷଦ୍

ଅଥର୍ଵଣେ ଯାଂ ପ୍ରଵଦେତ ବ୍ରହ୍ମାଽଥର୍ଵା ତଂ ପୁରୋଵାଚାଙ୍ଗିରେ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯାମ୍ । ସ ଭାରଦ୍ଵାଜାଯ ସତ୍ଯଵାହାଯ ପ୍ରାହ ଭାରଦ୍ଵାଜୋଽଙ୍ଗିରସେ ପରାଵରାମ୍

ଅଥର୍ବନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଯେଉଁ ବିଦ୍ୟା ଦେଇଥିଲେ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାକୁ ଅଥର୍ବନ୍ ଅଙ୍ଗିରାକୁ ଶିଖାଇଲେ। ଅଙ୍ଗିରା ଏହି ବିଦ୍ୟାକୁ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଓ ସତ୍ୟବାହକୁ ଦେଲେ। ଭାରଦ୍ୱାଜ ଏହି ବିଦ୍ୟାକୁ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କୁ, ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭିତରେ, ଶିଖାଇଲେ।

ଶୌନକୋ ହ ଵୈ ମହାଶାଲୋଽଙ୍ଗିରସଂ ଵିଧିଵଦୁପସନ୍ନଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ । କସ୍ମିନ୍ନୁ ଭଗଵୋ ଵିଜ୍ଞାତେ ସର୍ଵମିଦଂ ଵିଜ୍ଞାତଂ ଭଵତୀତି

ଶୌନକ, ଏକ ବଡ଼ ଗୃହସ୍ଥ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘ହେ ଭଗବନ୍, କ’ଣ ଜାଣିଲେ ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣିହେବ?’

ତସ୍ମୈ ସ ହୋଵାଚ । ଦ୍ଵେ ଵିଦ୍ଯେ ଵେଦିତଵ୍ଯେ ଇତି ହ ସ୍ମ ଯଦ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଦୋ ଵଦନ୍ତି ପରା ଚୈଵାପରା ଚ

ତାଙ୍କୁ ସେ କହିଲେ—‘ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବିଦ୍ୟା ଜାଣିବା ଦରକାର, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି—ଏକଟି ଉଚ୍ଚ, ଏକଟି ନିମ୍ନ।’

ତତ୍ରାପରା ଋଗ୍ଵେଦୋ ଯଜୁର୍ଵେଦଃ ସାମଵେଦୋଽଥର୍ଵଵେଦଃ ଶିକ୍ଷା କଲ୍ପୋ ଵ୍ଯାକରଣଂ ନିରୁକ୍ତଂ ଛନ୍ଦୋ ଜ୍ଯୋତିଷମିତି । ଅଥ ପରା ଯଯା ତଦକ୍ଷରମଧିଗମ୍ଯତେ

ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ନିମ୍ନ ବିଦ୍ୟା ହେଉଛି—ୃଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ, ଶିକ୍ଷା, କଳ୍ପ, ବ୍ୟାକରଣ, ନିରୁକ୍ତ, ଛନ୍ଦ, ଜ୍ୟୋତିଷ। ଉଚ୍ଚ ବିଦ୍ୟା ହେଉଛି—ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଷୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।

ଯତ୍ତଦଦ୍ରେଶ୍ଯମଗ୍ରାହ୍ଯମଗୋତ୍ରମଵର୍ଣ- ମଚକ୍ଷୁଃଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତଦପାଣିପାଦମ୍ । ନିତ୍ଯଂ ଵିଭୁଂ ସର୍ଵଗତଂ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମଂ ତଦଵ୍ଯଯଂ ଯଦ୍ଭୂତଯୋନିଂ ପରିପଶ୍ଯନ୍ତି ଧୀରାଃ

ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ନୁହେଁ, ଧରିପାରିବାକୁ ନୁହେଁ, କୌଣସି କୁଳ ବା ରଙ୍ଗ ନାହିଁ, ଆଖି କିମ୍ବା କାନ ନାହିଁ, ହାତ ପାଉଁ ନାହିଁ, ସେ ଅଜର, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ବହୁତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅକ୍ଷୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମୂଳ—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦେଖନ୍ତି।

ଯଥୋର୍ଣନାଭିଃ ସୃଜତେ ଗୃହ୍ଣତେ ଚ ଯଥା ପୃଥିଵ୍ଯାମୋଷଧଯଃ ସଂଭଵନ୍ତି । ଯଥା ସତଃ ପୁରୁଷାତ୍ କେଶଲୋମାନି ତଥାଽକ୍ଷରାତ୍ ସଂଭଵତୀହ ଵିଶ୍ଵମ୍

ଯେପରି ମକଡ଼ା ନିଜ ଜାଲ ବୁନେ ଓ ତାହାକୁ ଆଉ ଆପଣେ ଆପଣେ ତାଣିନେଇଥାଏ, ଯେପରି ମାଟିରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଜୀବନ୍ତ ମଣିଷରୁ କେଶ ଓ ନଖ ବଢ଼େ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅକ୍ଷୟ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ତପସା ଚୀଯତେ ବ୍ରହ୍ମ ତତୋଽନ୍ନମଭିଜାଯତେ । ଅନ୍ନାତ୍ ପ୍ରାଣୋ ମନଃ ସତ୍ଯଂ ଲୋକାଃ କର୍ମସୁ ଚାମୃତମ୍

ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ବଢ଼େ, ତାହାରୁ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅନ୍ନରୁ ପ୍ରାଣ, ମନ, ସତ୍ୟ, ଲୋକ, ଓ କର୍ମରେ ଅମୃତତ୍ୱ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

ଯଃ ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯସ୍ଯ ଜ୍ଞାନମଯଂ ତାପଃ । ତସ୍ମାଦେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ନାମ ରୂପମନ୍ନଂ ଚ ଜାଯାତେ

ଯିଏ ସମସ୍ତକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ସେଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମ, ନାମ, ରୂପ ଓ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ତଦେତତ୍ ସତ୍ଯଂ ମନ୍ତ୍ରେଷୁ କର୍ମାଣି କଵଯୋ ଯାନ୍ଯପଶ୍ଯଂସ୍ତାନି ତ୍ରେତାଯାଂ ବହୁଧା ସଂତତାନି । ତାନ୍ଯାଚରଥ ନିଯତଂ ସତ୍ଯକାମା ଏଷ ଵଃ ପନ୍ଥାଃ ସୁକୃତସ୍ଯ ଲୋକେ

ଏହା ଏକ ସତ୍ୟ କଥା—ମନ୍ତ୍ରମାନେ ଭିତରେ ଯେଉଁ କର୍ମମାନେ ଋଷିମାନେ ଦେଖିଥିଲେ, ସେମାନେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ବହୁ ପ୍ରକାରରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି କର୍ମମାନେ ନିୟମରେ କର, ହେ ସତ୍ୟକାମମାନେ, ଏହା ହେଉଛି ତୁମର ସୁକୃତ ଲୋକକୁ ଯିବା ପଥ।

ଯଦା ଲେଲାଯତେ ହ୍ଯର୍ଚିଃ ସମିଦ୍ଧେ ହଵ୍ଯଵାହନେ । ତଦାଽଽଜ୍ଯଭାଗାଵନ୍ତରେଣାଽଽହୁତୀଃ ପ୍ରତିପାଦଯେତ୍

ଯେତେବେଳେ ଭଲ ଜଳିଥିବା ଅଗ୍ନିରେ ଶିଖା ଲହରି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଘିଅ ଦେଇବା ମଧ୍ୟରେ ବିଳମ୍ବ ନକରି ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।

ଯସ୍ଯାଗ୍ନିହୋତ୍ରମଦର୍ଶମପୌର୍ଣମାସ- ମଚାତୁର୍ମାସ୍ଯମନାଗ୍ରଯଣମତିଥିଵର୍ଜିତଂ ଚ । ଅହୁତମଵୈଶ୍ଵଦେଵମଵିଧିନା ହୁତ- ମାସପ୍ତମାଂସ୍ତସ୍ଯ ଲୋକାନ୍ ହିନସ୍ତି

ଯାହାଙ୍କର ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଅମାବାସ୍ୟା, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଚତୁର୍ମାସ୍ୟ, ଅଗ୍ରୟଣ ବିନା, ଅତିଥିସେବା ଛାଡ଼ି, ଅହୁତି ଭଲଭାବେ ନ ଦିଆଯାଇଥିବା, ବା ବିଧିବିହୀନ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ସାତଟି ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

କାଲୀ କରାଲୀ ଚ ମନୋଜଵା ଚ ସୁଲୋହିତା ଯା ଚ ସୁଧୂମ୍ରଵର୍ଣା । ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗିନୀ ଵିଶ୍ଵରୁଚୀ ଚ ଦେଵୀ ଲେଲାଯମାନା ଇତି ସପ୍ତ ଜିହ୍ଵାଃ

କାଳୀ, କରାଳୀ, ମନୋଜବା, ସୁଲୋହିତା, ସୁଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣା, ସ୍ଫୁଳିଙ୍ଗିନୀ, ବିଶ୍ୱରୁଚି—ଏହି ସପ୍ତ ଜିହ୍ୱା ଅଗ୍ନିଦେବୀ ଲହରି ହେଉଛନ୍ତି।

ଏତେଷୁ ଯଶ୍ଚରତେ ଭ୍ରାଜମାନେଷୁ ଯଥାକାଲଂ ଚାହୁତଯୋ ହ୍ଯାଦଦାଯନ୍ । ତଂ ନଯନ୍ତ୍ଯେତାଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ରଶ୍ମଯୋ ଯତ୍ର ଦେଵାନାଂ ପତିରେକୋଽଧିଵାସଃ

ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଗ୍ନିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ନିୟମିତ ଆହୁତି ଦେଇ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି।

ଏହ୍ଯେହୀତି ତମାହୁତଯଃ ସୁଵର୍ଚସଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ରଶ୍ମିଭିର୍ଯଜମାନଂ ଵହନ୍ତି । ପ୍ରିଯାଂ ଵାଚମଭିଵଦନ୍ତ୍ଯୋଽର୍ଚଯନ୍ତ୍ଯ ଏଷ ଵଃ ପୁଣ୍ଯଃ ସୁକୃତୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଃ

‘ଆସ, ଆସ’—ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆହୁତିମାନେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣମାନେ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାକୁ ବହନ କରନ୍ତି। ମିଠା କଥା କହି ଓ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଏହା ହେଉଛି ତୁମର ପୁଣ୍ୟ ଓ ସୁକୃତ ଦ୍ୱାରା ମିଳିଥିବା ବ୍ରହ୍ମଲୋକ।

ପ୍ଲଵା ହ୍ଯେତେ ଅଦୃଢା ଯଜ୍ଞରୂପା ଅଷ୍ଟାଦଶୋକ୍ତମଵରଂ ଯେଷୁ କର୍ମ । ଏତଚ୍ଛ୍ରେଯୋ ଯେଽଭିନନ୍ଦନ୍ତି ମୂଢା ଜରାମୃତ୍ଯୁଂ ତେ ପୁନରେଵାପି ଯନ୍ତି

ଏହି ଯଜ୍ଞରୂପ କର୍ମମାନେ ଦୁର୍ବଳ ତରିଅ, ଯାହା ଅଷ୍ଟାଦଶ ପ୍ରକାର ନିମ୍ନ କର୍ମ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯେଉଁ ମୂଢ଼ମାନେ ଏହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନିଥରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି।

ଅଵିଦ୍ଯାଯାମନ୍ତରେ ଵର୍ତମାନାଃ ସ୍ଵଯଂ ଧୀରାଃ ପଣ୍ଡିତଂ ମନ୍ଯମାନାଃ । ଜଙ୍ଘନ୍ଯମାନାଃ ପରିଯନ୍ତି ମୂଢା ଅନ୍ଧେନୈଵ ନୀଯମାନା ଯଥାନ୍ଧାଃ

ଅଜ୍ଞାନରେ ରହି, ନିଜକୁ ଧୀର ଓ ପଣ୍ଡିତ ଭାବି, ମୂଢ଼ମାନେ ଏଠୁ ଉଠୁ ସେଠୁ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି, ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଅନ୍ଧକୁ ନେଇଯାଏ।

ଅଵିଦ୍ଯାଯାଂ ବହୁଧା ଵର୍ତମାନା ଵଯଂ କୃତାର୍ଥା ଇତ୍ଯଭିମନ୍ଯନ୍ତି ବାଲାଃ । ଯତ୍ କର୍ମିଣୋ ନ ପ୍ରଵେଦଯନ୍ତି ରାଗାତ୍ ତେନାତୁରାଃ କ୍ଷୀଣଲୋକାଶ୍ଚ୍ଯଵନ୍ତେ

ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଜ୍ଞାନରେ ରହି, ଶିଶୁମାନେ ନିଜକୁ ସଫଳ ଭାବନ୍ତି। କର୍ମକାରୀମାନେ ଯାହାକୁ ରାଗ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଥିରେ ସେମାନେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ଓ ସେମାନେ ଖସିଯାନ୍ତି।

ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତଂ ମନ୍ଯମାନା ଵରିଷ୍ଠଂ ନାନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରେଯୋ ଵେଦଯନ୍ତେ ପ୍ରମୂଢାଃ । ନାକସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠେ ତେ ସୁକୃତେଽନୁଭୂତ୍ଵେମଂ ଲୋକଂ ହୀନତରଂ ଵା ଵିଶନ୍ତି

ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉତ୍ତମ ମାର୍ଗ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୂଢ଼। ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରି, ପୁନି ଏହି ଲୋକ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ନିମ୍ନ ଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

ତପଃଶ୍ରଦ୍ଧେ ଯେ ହ୍ଯୁପଵସନ୍ତ୍ଯରଣ୍ଯେ ଶାନ୍ତା ଵିଦ୍ଵାଂସୋ ଭୈକ୍ଷ୍ଯଚର୍ଯାଂ ଚରନ୍ତଃ । ସୂର୍ଯଦ୍ଵାରେଣ ତେ ଵିରଜାଃ ପ୍ରଯାନ୍ତି ଯତ୍ରାମୃତଃ ସ ପୁରୁଷୋ ହ୍ଯଵ୍ଯଯାତ୍ମା

ଯେମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ଶାନ୍ତ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପଥରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଯେଉଁଠାରେ ଅମର ଓ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମା ଅଛି, ସେଠାକୁ ପହଁଚନ୍ତି।

ପରୀକ୍ଷ୍ଯ ଲୋକାନ୍ କର୍ମଚିତାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନିର୍ଵେଦମାଯାନ୍ନାସ୍ତ୍ଯକୃତଃ କୃତେନ । ତଦ୍ଵିଜ୍ଞାନାର୍ଥଂ ସ ଗୁରୁମେଵାଭିଗଚ୍ଛେତ୍ ସମିତ୍ପାଣିଃ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯଂ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠମ୍

ଯେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମିଳୁଥିବା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ବୁଝିଯାଏ ଯେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅକୃତିମ ଜିନିଷ ମିଳେନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ହାତରେ ଇଂଧନ ନେଇ ଯାଏ।

ତସ୍ମୈ ସ ଵିଦ୍ଵାନୁପସନ୍ନାଯ ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରଶାନ୍ତଚିତ୍ତାଯ ଶମାନ୍ଵିତାଯ । ଯେନାକ୍ଷରଂ ପୁରୁଷଂ ଵେଦ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରୋଵାଚ ତାଂ ତତ୍ଵତୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯାମ୍

ଯେଉଁ ଶିଷ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଏ, ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ନିୟମିତ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ଗୁରୁ ତାକୁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଷୟ ଓ ସତ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ସଠିକ୍ ଭାବେ କୁହନ୍ତି।

ତଦେତତ୍ ସତ୍ଯଂ ଯଥା ସୁଦୀପ୍ତାତ୍ ପାଵକାଦ୍ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ ସହସ୍ରଶଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତେ ସରୂପାଃ । ତଥାଽକ୍ଷରାଦ୍ଵିଵିଧାଃ ସୋମ୍ଯ ଭାଵାଃ ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ ତତ୍ର ଚୈଵାପି ଯନ୍ତି

ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ: ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରୁ ହଜାର ହଜାର ସ୍ପୁଳିଙ୍ଗ ଏକ ରୂପରେ ବାହାରିଯାଏ, ସେପରି ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ପୁଣି ସେଠାକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି।

ଦିଵ୍ଯୋ ହ୍ଯମୂର୍ତଃ ପୁରୁଷଃ ସ ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରୋ ହ୍ଯଜଃ । ଅପ୍ରାଣୋ ହ୍ଯମନାଃ ଶୁଭ୍ରୋ ହ୍ଯକ୍ଷରାତ୍ ପରତଃ ପରଃ

ଦିବ୍ୟ, ନିରାକାର ପୁରୁଷ ଭିତରେ ବାହାରେ ସବୁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ଜନ୍ମହୀନ, ପ୍ରାଣ ଓ ମନ ବିନା, ପବିତ୍ର, ଅବିନାଶୀ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ।

ଏତସ୍ମାଜ୍ଜାଯତେ ପ୍ରଣୋ ମନଃ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ଖଂ ଵାଯୁର୍ଜ୍ଯୋତିରାପଃ ପୃଥିଵୀ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ଧାରିଣୀ

ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାଣ, ମନ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଆଲୋକ, ପାଣି, ପୃଥିବୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆଧାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଅଗ୍ନୀର୍ମୂର୍ଧା ଚକ୍ଷୁଷୀ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେ ଵାଗ୍ ଵିଵୃତାଶ୍ଚ ଵେଦାଃ । ଵାଯୁଃ ପ୍ରଣୋ ହୃଦଯଂ ଵିଶ୍ଵମସ୍ଯ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ପୃଥିଵୀ ହ୍ଯେଷ ସର୍ଵଭୂତାନ୍ତରାତ୍ମା

ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଆଖି, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର କାନ, ବାକ୍ ଓ ବେଦ ତାଙ୍କର ମୁଖ; ବାୟୁ ପ୍ରାଣ, ବିଶ୍ୱ ହୃଦୟ, ପୃଥିବୀ ପାଦ—ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ।

ତସ୍ମାଦଗ୍ନିଃ ସମିଧୋ ଯସ୍ଯ ସୂର୍ଯଃ ସୋମାତ୍ ପର୍ଜନ୍ଯ ଓଷଧଯଃ ପୃଥିଵ୍ଯାମ୍ । ପୁମାନ୍ ରେତଃ ସିଞ୍ଚତି ଯୋଷିତାଯାଂ ବହ୍ଵୀଃ ପ୍ରଜାଃ ପୁରୁଷାତ୍ ସଂପ୍ରସୂତାଃ

ତାଙ୍କଠାରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାର ଇଂଧନ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ଚନ୍ଦ୍ର ଠାରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷା ଠାରୁ ପୃଥିବୀରେ ଉଦ୍ଭିଦ। ପୁରୁଷ ନାରୀରେ ବୀଜ ଦେଇଥାଏ, ଏହିପରି ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ପୁରୁଷଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ତସ୍ମାଦୃଚଃ ସାମ ଯଜୂଂଷି ଦୀକ୍ଷା ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ କ୍ରତଵୋ ଦକ୍ଷିଣାଶ୍ଚ । ସଂଵତ୍ସରଶ୍ଚ ଯଜମାନଶ୍ଚ ଲୋକାଃ ସୋମୋ ଯତ୍ର ପଵତେ ଯତ୍ର ସୂର୍ଯଃ

ତାଙ୍କଠାରୁ ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁର୍ ବେଦ, ଦୀକ୍ଷା, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, କ୍ରତୁ, ଦକ୍ଷିଣା, ବର୍ଷ, ଯଜମାନ, ଲୋକ, ଯେଉଁଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ।

ତସ୍ମାଚ୍ଚ ଦେଵା ବହୁଧା ସଂପ୍ରସୂତାଃ ସାଧ୍ଯା ମନୁଷ୍ଯାଃ ପଶଵୋ ଵଯାଂସି । ପ୍ରାଣାପାନୌ ଵ୍ରୀହିଯଵୌ ତପଶ୍ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଵିଧିଶ୍ଚ

ତାଙ୍କଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେବତା, ସାଧ୍ୟ, ମଣିଷ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ଧାନ ଓ ଯବ, ତପସ୍ୟା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ନୀତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ସପ୍ତ ପ୍ରାଣାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ତସ୍ମାତ୍ ସପ୍ତାର୍ଚିଷଃ ସମିଧଃ ସପ୍ତ ହୋମାଃ । ସପ୍ତ ଇମେ ଲୋକା ଯେଷୁ ଚରନ୍ତି ପ୍ରାଣା ଗୁହାଶଯା ନିହିତାଃ ସପ୍ତ ସପ୍ତ

ତାଙ୍କଠାରୁ ସାତଟି ପ୍ରାଣ, ସାତଟି ଅଗ୍ନିଶିଖା, ସାତଟି ହୋମ, ସାତଟି ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣ ଗୁହାରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ବସିଛି, ସାତ ସାତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ।