ମୁଣ୍ଡକୋପନିଷଦ୍

अथर्वणे यां प्रवदेत ब्रह्माऽथर्वा तं पुरोवाचाङ्गिरे ब्रह्मविद्याम् । स भारद्वाजाय सत्यवाहाय प्राह भारद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम्

ଅଥର୍ବନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଯେଉଁ ବିଦ୍ୟା ଦେଇଥିଲେ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାକୁ ଅଥର୍ବନ୍ ଅଙ୍ଗିରାକୁ ଶିଖାଇଲେ। ଅଙ୍ଗିରା ଏହି ବିଦ୍ୟାକୁ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଓ ସତ୍ୟବାହକୁ ଦେଲେ। ଭାରଦ୍ୱାଜ ଏହି ବିଦ୍ୟାକୁ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କୁ, ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭିତରେ, ଶିଖାଇଲେ।

शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ । कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति

ଶୌନକ, ଏକ ବଡ଼ ଗୃହସ୍ଥ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘ହେ ଭଗବନ୍, କ’ଣ ଜାଣିଲେ ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣିହେବ?’

तस्मै स होवाच । द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च

ତାଙ୍କୁ ସେ କହିଲେ—‘ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବିଦ୍ୟା ଜାଣିବା ଦରକାର, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି—ଏକଟି ଉଚ୍ଚ, ଏକଟି ନିମ୍ନ।’

तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते

ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ନିମ୍ନ ବିଦ୍ୟା ହେଉଛି—ୃଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ, ଶିକ୍ଷା, କଳ୍ପ, ବ୍ୟାକରଣ, ନିରୁକ୍ତ, ଛନ୍ଦ, ଜ୍ୟୋତିଷ। ଉଚ୍ଚ ବିଦ୍ୟା ହେଉଛି—ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଷୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।

यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्ण- मचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः

ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ନୁହେଁ, ଧରିପାରିବାକୁ ନୁହେଁ, କୌଣସି କୁଳ ବା ରଙ୍ଗ ନାହିଁ, ଆଖି କିମ୍ବା କାନ ନାହିଁ, ହାତ ପାଉଁ ନାହିଁ, ସେ ଅଜର, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ବହୁତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅକ୍ଷୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମୂଳ—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦେଖନ୍ତି।

यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाऽक्षरात् संभवतीह विश्वम्

ଯେପରି ମକଡ଼ା ନିଜ ଜାଲ ବୁନେ ଓ ତାହାକୁ ଆଉ ଆପଣେ ଆପଣେ ତାଣିନେଇଥାଏ, ଯେପରି ମାଟିରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଜୀବନ୍ତ ମଣିଷରୁ କେଶ ଓ ନଖ ବଢ଼େ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅକ୍ଷୟ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते । अन्नात् प्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम्

ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ବଢ଼େ, ତାହାରୁ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅନ୍ନରୁ ପ୍ରାଣ, ମନ, ସତ୍ୟ, ଲୋକ, ଓ କର୍ମରେ ଅମୃତତ୍ୱ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तापः । तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायाते

ଯିଏ ସମସ୍ତକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ସେଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମ, ନାମ, ରୂପ ଓ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

तदेतत् सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यंस्तानि त्रेतायां बहुधा संततानि । तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एष वः पन्थाः सुकृतस्य लोके

ଏହା ଏକ ସତ୍ୟ କଥା—ମନ୍ତ୍ରମାନେ ଭିତରେ ଯେଉଁ କର୍ମମାନେ ଋଷିମାନେ ଦେଖିଥିଲେ, ସେମାନେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ବହୁ ପ୍ରକାରରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି କର୍ମମାନେ ନିୟମରେ କର, ହେ ସତ୍ୟକାମମାନେ, ଏହା ହେଉଛି ତୁମର ସୁକୃତ ଲୋକକୁ ଯିବା ପଥ।

यदा लेलायते ह्यर्चिः समिद्धे हव्यवाहने । तदाऽऽज्यभागावन्तरेणाऽऽहुतीः प्रतिपादयेत्

ଯେତେବେଳେ ଭଲ ଜଳିଥିବା ଅଗ୍ନିରେ ଶିଖା ଲହରି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଘିଅ ଦେଇବା ମଧ୍ୟରେ ବିଳମ୍ବ ନକରି ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।

यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमास- मचातुर्मास्यमनाग्रयणमतिथिवर्जितं च । अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुत- मासप्तमांस्तस्य लोकान् हिनस्ति

ଯାହାଙ୍କର ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଅମାବାସ୍ୟା, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଚତୁର୍ମାସ୍ୟ, ଅଗ୍ରୟଣ ବିନା, ଅତିଥିସେବା ଛାଡ଼ି, ଅହୁତି ଭଲଭାବେ ନ ଦିଆଯାଇଥିବା, ବା ବିଧିବିହୀନ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ସାତଟି ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः

କାଳୀ, କରାଳୀ, ମନୋଜବା, ସୁଲୋହିତା, ସୁଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣା, ସ୍ଫୁଳିଙ୍ଗିନୀ, ବିଶ୍ୱରୁଚି—ଏହି ସପ୍ତ ଜିହ୍ୱା ଅଗ୍ନିଦେବୀ ଲହରି ହେଉଛନ୍ତି।

एतेषु यश्चरते भ्राजमानेषु यथाकालं चाहुतयो ह्याददायन् । तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः

ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଗ୍ନିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ନିୟମିତ ଆହୁତି ଦେଇ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି।

एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति । प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्य एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः

‘ଆସ, ଆସ’—ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆହୁତିମାନେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣମାନେ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାକୁ ବହନ କରନ୍ତି। ମିଠା କଥା କହି ଓ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଏହା ହେଉଛି ତୁମର ପୁଣ୍ୟ ଓ ସୁକୃତ ଦ୍ୱାରା ମିଳିଥିବା ବ୍ରହ୍ମଲୋକ।

प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति

ଏହି ଯଜ୍ଞରୂପ କର୍ମମାନେ ଦୁର୍ବଳ ତରିଅ, ଯାହା ଅଷ୍ଟାଦଶ ପ୍ରକାର ନିମ୍ନ କର୍ମ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯେଉଁ ମୂଢ଼ମାନେ ଏହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନିଥରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି।

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । जङ्घन्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः

ଅଜ୍ଞାନରେ ରହି, ନିଜକୁ ଧୀର ଓ ପଣ୍ଡିତ ଭାବି, ମୂଢ଼ମାନେ ଏଠୁ ଉଠୁ ସେଠୁ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି, ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଅନ୍ଧକୁ ନେଇଯାଏ।

अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः । यत् कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात् तेनातुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते

ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଜ୍ଞାନରେ ରହି, ଶିଶୁମାନେ ନିଜକୁ ସଫଳ ଭାବନ୍ତି। କର୍ମକାରୀମାନେ ଯାହାକୁ ରାଗ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଥିରେ ସେମାନେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ଓ ସେମାନେ ଖସିଯାନ୍ତି।

इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति

ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉତ୍ତମ ମାର୍ଗ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୂଢ଼। ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରି, ପୁନି ଏହି ଲୋକ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ନିମ୍ନ ଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्यां चरन्तः । सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा

ଯେମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ଶାନ୍ତ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପଥରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଯେଉଁଠାରେ ଅମର ଓ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମା ଅଛି, ସେଠାକୁ ପହଁଚନ୍ତି।

परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्

ଯେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମିଳୁଥିବା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ବୁଝିଯାଏ ଯେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅକୃତିମ ଜିନିଷ ମିଳେନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ହାତରେ ଇଂଧନ ନେଇ ଯାଏ।

तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्वतो ब्रह्मविद्याम्

ଯେଉଁ ଶିଷ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଏ, ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ନିୟମିତ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ଗୁରୁ ତାକୁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଷୟ ଓ ସତ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ସଠିକ୍ ଭାବେ କୁହନ୍ତି।

तदेतत् सत्यं यथा सुदीप्तात् पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाऽक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ति

ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ: ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରୁ ହଜାର ହଜାର ସ୍ପୁଳିଙ୍ଗ ଏକ ରୂପରେ ବାହାରିଯାଏ, ସେପରି ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ପୁଣି ସେଠାକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି।

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात् परतः परः

ଦିବ୍ୟ, ନିରାକାର ପୁରୁଷ ଭିତରେ ବାହାରେ ସବୁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ଜନ୍ମହୀନ, ପ୍ରାଣ ଓ ମନ ବିନା, ପବିତ୍ର, ଅବିନାଶୀ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ।

एतस्माज्जायते प्रणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी

ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାଣ, ମନ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଆଲୋକ, ପାଣି, ପୃଥିବୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆଧାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

अग्नीर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग् विवृताश्च वेदाः । वायुः प्रणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा

ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଆଖି, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର କାନ, ବାକ୍ ଓ ବେଦ ତାଙ୍କର ମୁଖ; ବାୟୁ ପ୍ରାଣ, ବିଶ୍ୱ ହୃଦୟ, ପୃଥିବୀ ପାଦ—ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ।

तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः सोमात् पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् । पुमान् रेतः सिञ्चति योषितायां बह्वीः प्रजाः पुरुषात् संप्रसूताः

ତାଙ୍କଠାରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାର ଇଂଧନ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ଚନ୍ଦ୍ର ଠାରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷା ଠାରୁ ପୃଥିବୀରେ ଉଦ୍ଭିଦ। ପୁରୁଷ ନାରୀରେ ବୀଜ ଦେଇଥାଏ, ଏହିପରି ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ପୁରୁଷଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

तस्मादृचः साम यजूंषि दीक्षा यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च । संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः

ତାଙ୍କଠାରୁ ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁର୍ ବେଦ, ଦୀକ୍ଷା, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, କ୍ରତୁ, ଦକ୍ଷିଣା, ବର୍ଷ, ଯଜମାନ, ଲୋକ, ଯେଉଁଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ।

तस्माच्च देवा बहुधा संप्रसूताः साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि । प्राणापानौ व्रीहियवौ तपश्च श्रद्ध सत्यं ब्रह्मचर्यं विधिश्च

ତାଙ୍କଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେବତା, ସାଧ୍ୟ, ମଣିଷ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ଧାନ ଓ ଯବ, ତପସ୍ୟା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ନୀତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त

ତାଙ୍କଠାରୁ ସାତଟି ପ୍ରାଣ, ସାତଟି ଅଗ୍ନିଶିଖା, ସାତଟି ହୋମ, ସାତଟି ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣ ଗୁହାରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ବସିଛି, ସାତ ସାତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ।