ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜଣେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି, ଶେଷରେ ଦେଖିଲେ କି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କେବେ ଅଜନ୍ମା, ଅଜର, ଅମୃତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିହେବ ନାହିଁ। ଏହି ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ ପ୍ରେରଣାରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ, ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଦର୍ବ ନେଇ ଯାଆନ୍ତି, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଓ ଦମିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିବା ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ, ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ ଏହି ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଅବିନାଶୀ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ। ଗୁରୁ କହନ୍ତି: ଯେପରି ଏକ ଦହୁଥିବା ଅଗ୍ନିରୁ ଅନେକ ସ୍ପୁଳିଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେମାନେ ସମାନ ରୂପ ନେଇଁ ଆସି ପୁଣି ସେଉଁଠି ଲିନ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଓ ଜୀବଗୁଡ଼ିକ ଅବିନାଶୀ ପରମାତ୍ମାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ସେଉଁଠି ଲିନ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଦିବ୍ୟ, ନିରାକାର ପୁରୁଷ ସବୁଠି ବ୍ୟାପିତ, ଜନ୍ମହୀନ, ପ୍ରାଣ ଓ ମନ ରହିତ, ଶୁଦ୍ଧ, ଅମୃତ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବିନାଶୀ ଅଟୁଟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ସେଠାରୁ ପ୍ରାଣ, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ ଓ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆଧାର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ସୂର୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର କାନ, ବେଦ ଓ ବାଣୀ ତାଙ୍କର ମୁଖ, ବାୟୁ ପ୍ରାଣ, ବିଶ୍ୱ ହୃଦୟ ଓ ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର ପାଦ—ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ। ତାଙ୍କରୁ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବର୍ଷା, ଉଦ୍ଭିଦ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଘଟେ। ତାଙ୍କରୁ ରିଗ୍, ସାମ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ଦୀକ୍ଷା, ଯଜ୍ଞ, ହୋମ, ବର୍ଷ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ଏବଂ ଅନେକ ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ତାଙ୍କରୁ ଦେବତା, ସାଧ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ପ୍ରାଣ, ଅନ୍ନ, ତପ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ, ଧର୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ସେଉଁଠାରୁ ସପ୍ତ ପ୍ରାଣ, ସପ୍ତ ଅଗ୍ନି, ସପ୍ତ ହୋମ, ସପ୍ତ ଲୋକ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ସାଗର, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ତାଙ୍କର ସାର ତାଙ୍କରୁ ପ୍ରସ୍ରୁତ; ସେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିତ। ଏହି ପୁରୁଷେଇ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, କର୍ମ, ତପ, ବ୍ରହ୍ମ ଓ ପରମାମୃତ। ଯିଏ ଏହାକୁ ହୃଦୟର ଗୁହାରେ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଅଜ୍ଞାନର ଗଠିକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦିଏ। ଏହି ପରମ ଆସ୍ଥାନ ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ, ଏହା ଚେତନ, ସ୍ଥିତ, ହୃଦୟର ଗୁହାରେ ଥିବା ବଡ଼ ନିବାସ। ଏହି ସତ୍-ଅସତ୍ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତିଗମ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନେ କରନ୍ତି। ଏହି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅତି ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିଲୀନ, ସେହି ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ, ପ୍ରାଣ, ବାଣୀ, ଚିତ୍ତ, ସତ୍ୟ, ଅମୃତତ୍ଵ—ଏହି ଅନ୍ତିମ ଜ୍ଞାନ। ଉପନିଷଦ୍ କୁ ମହାଧନୁ ଭାବେ ଧରି, ଧ୍ୟାନ ତୀରକୁ ତା’ପରେ ରଖି, ଏହି ଅବିନାଶୀକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ମନକୁ ସମାଧିତ କର; ଓଁ ଧନୁ, ଆତ୍ମା ତୀର, ବ୍ରହ୍ମ ଲକ୍ଷ୍ୟ—ଏହି ଏକତା ଲାଭ କରିବାକୁ ଅଟୁଟ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କର। ଯେଉଁଠି ଦିବ୍ୟ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ସମସ୍ତ ଯାହାରେ ବିନ୍ଧାଯାଇଛି, ସେଇ ଏକାକି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣ, ଅନ୍ୟ ସବୁ ଶବ୍ଦକୁ ଛାଡ଼ିଦେ—ଏହି ଏକମାତ୍ର ଅମୃତତ୍ଵ ପାଇଁ ସେତୁ। ଯେପରି ଚକ୍ରର ସମସ୍ତ କାଠି ଏକ ନାଭିରେ ଏକତ୍ରିତ, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ନାଡ଼ୀ ଏହି ଏକ ଆତ୍ମାରେ ଏକତ୍ରିତ; ସେ ଅନ୍ତରେ ଚଳି, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଓଁ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର, ଏହା ଅନ୍ଧକାର ଉପରେ ଜୟ ଆଣିବ। ସେ ସବୁଠି ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣୁଥିବା, ତାଙ୍କର ମହିମା ଏହି ଦିବ୍ୟ ନଗରରେ ପ୍ରକାଶିତ। ମନ ମୟ, ପ୍ରାଣ ନେତୃତ୍ୱ, ଅନ୍ନରେ ନିବାସ କରୁଥିବା, ହୃଦୟ ନିବାସୀ—ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି ଜ୍ଞାନୀ ଅମୃତ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ପରମ ପ୍ରଭୁ, ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଦୁଇଁକୁ ଦେଖିଲେ, ହୃଦୟର ଗଠି ଖୁଲିଯାଏ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଛିନ୍ନ ହୁଏ, କର୍ମ ଅନ୍ତ ହୁଏ। ସେଠି ତପ୍ତ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ମୟ ଅବରଣ ମଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ର, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅଖଣ୍ଡ ବ୍ରହ୍ମ ରହିଛି; ଏହି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ସେଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା, ବିଜୁଳି କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି କିଛି ଅନ୍ୟ ଆଲୋକ ନାହିଁ; ସେଇ ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଆଲୋକିତ, ସେଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ସର୍ବଦିଗରେ, ଉପରେ, ତଳେ, ପୂର୍ବପଛରେ ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ୟାପିତ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ରୂପୀ ବୃକ୍ଷରେ ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ ବସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅତି ନିକଟ ସଙ୍ଗୀ। ଏଠାରୁ ଜଣେ ମିଠା ଫଳ ଖାଉଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଦେଖି ରହିଛନ୍ତି। ଏହି ବୃକ୍ଷରେ ଅବିଦ୍ୟାରେ ଡୁବିଥିବା ଜୀବ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅବାକ୍ ହୋଇଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଅନ୍ୟ, ଭଗବାନଙ୍କ ମହିମାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଦର୍ଶୀ ଯେତେବେଳେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ନିଜର ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ନିର୍ମଳ ଏବଂ ସମତାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେହି ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାଣ ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଚମକୁଛି, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଣି ଜ୍ଞାନୀ ବିବାଦରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦିତ, ସ୍ୱୟଂରେ ବ୍ୟସ୍ତ—ସେଇ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ। ଏହି ଆତ୍ମା ସତ୍ୟ, ତପ, ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ, ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଶୁଦ୍ଧ ଦେହରେ, ତାପସୀମାନେ ତାଙ୍କର ଦୋଷ ଶେଷ କରି, ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ସତ୍ୟ ଏକାକି ବିଜୟୀ, ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେବୟାନ ପଥ ଖୋଲିଯାଏ, ମୁକ୍ତ ଋଷିମାନେ ଏହି ସତ୍ୟ ଧନରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ଅପାର, ଦିବ୍ୟ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ରୂପ, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଦୂର ଓ ନିକଟ ଉଭୟ, ହୃଦୟର ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିବା ଚମକୁଥିବା ଆତ୍ମା। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଚକ୍ଷୁ, ବାଣୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତପ, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ; ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନରେ ଏହି ଅଖଣ୍ଡ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରିବ।