ଏକ ସମୟର କଥା। ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମୋଧନ କରି ମନୁଷ୍ୟମାନେ କହିଲେ—“ହେ ଦେବଗଣ, ଆମେ ଆମ ପ୍ରଶାନ୍ତ କଣ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣିପାରିବା ଶୁଭ କଥା ଶୁଣିବା; ଆମ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିପାରିବା। ଶରୀର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୃଢ଼ ରହି, ଆମେ ଦେବତାମାନେ ଯେତେ ଆୟୁ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା ଶାନ୍ତିରେ ଉପଭୋଗ କରିବା। ଇନ୍ଦ୍ର, ପୂଷା, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି—ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଆମ ମଙ୍ଗଳ କରନ୍ତୁ।” ଏହିପରି ଶୁଭ କାମନା ପରେ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆଦି ସୃଷ୍ଟା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ରଚନା କଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ମୂଳ, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା, ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ଅଥର୍ବଣଙ୍କୁ ଶିଖାଇଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଅଥର୍ବଣ ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଅଙ୍ଗିରା ଭାରଦ୍ୱାଜ ଓ ସତ୍ୟବାହଙ୍କୁ ଶିଖାଇଲେ, ଏବଂ ଭାରଦ୍ୱାଜ ପୁନି ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ଏହି ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ଦୁଇ ବିଧର ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶୌନକ ନାମକ ଏକ ମହାନ ଗୃହସ୍ଥ, ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ପାଖକୁ ଯଥାବିଧିରେ ଯାଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ପୂଜ୍ୟପାଦ, କ’ଣ ଜାଣିଲେ ସମସ୍ତ କିଛି ଜଣାଯାଏ?” ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ମିଳିଲା—“ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଅଛି—ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ। ଏଠାରେ ନୀଚ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଅଥର୍ବବେଦ, ଶିକ୍ଷା, କଳ୍ପ, ବ୍ୟାକରଣ, ନିରୁକ୍ତ, ଛନ୍ଦ, ଜ୍ୟୋତିଷ—ଏମିତି ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର। ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଷର ଅର୍ଥାତ୍ ଅବିନାଶୀକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରାଯାଏ।" "ଏହି ଅବିନାଶୀ, ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଧରିପାରିବା ନୁହେଁ, ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ବର୍ଣ୍ଣ ନାହିଁ, ଚକ୍ଷୁ, କର୍ଣ୍ଣ, ହାତ, ପା ନାହିଁ, ଶାଶ୍ୱତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅକ୍ଷୟ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ମୂଳ—ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।" "ଯେପରିକି ମକଡ଼ା ନିଜ ଜାଲ ବୁନେ ଓ ପୁଣି ତାହାକୁ ଆପଣ ପାଖକୁ ଆଣେ, ଯେପରିକି ଗଛ ମାଟିରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେପରିକି ଜୀବ ଶରୀରରୁ କେଶ ଓ ନଖ ବଢ଼େ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅକ୍ଷରରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।" "ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମା ବଢ଼ିଥାଏ, ତାହାରୁ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅନ୍ନରୁ ପ୍ରାଣ, ମନ, ସତ୍ୟ, ଲୋକ ଓ କର୍ମରେ ଅମୃତତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜାଣେ, ଯାହାର ତପସ୍ୟା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ, ସେଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା, ନାମ, ରୂପ ଓ ଅନ୍ନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।" ଏହି ଭଳି ଅମୂଳ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଲୋକମାନେ ବେଦମାନ୍ତ୍ରରେ ଦେଖିଥିଲେ, ଯାହା ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥିଲା। ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି କର୍ମକୁ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ୍—ଏହି ହେଉଛି ପୁଣ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯିବାର ପଥ। ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ଭଲ ଭାବେ ଜଳି ଉଠିଥାଏ, ତେବେ ବିନା ବିଳମ୍ବରେ ଘୃତ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଅମାବାସ୍ୟା-ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବିଧି, ଚତୁର୍ମାସ୍ୟ, ନୂତନ ଅନ୍ନ ଦାନ, ଅତିଥି ସେବା ଛାଡ଼ି ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ବୈଶ୍ୱଦେବ ଅର୍ପଣ ନାହିଁ କିମ୍ବା ତ୍ରୁଟି ରହିଯାଏ, ସେମାନଙ୍କର ସାତ ଲୋକ ନାଶ ପାଏ। ଅଗ୍ନିର ସାତ ଜ୍ୱାଳା ରହିଛି—କାଳୀ, କରାଳୀ, ମନୋଜବା, ସୁଲୋହିତା, ସୁଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣା, ସ୍ଫୁଳିଙ୍ଗିନୀ, ବିଶ୍ୱରୁଚି—ଏହି ସମସ୍ତ ଦୂତୀ ଉତ୍ସାହର ସଂକେତ। ଯିଏ ଏହି ଦୂତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବେଳେବେଳେ ଅର୍ପଣ କରିଥାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ତାଙ୍କୁ ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋମ ଆହ୍ୱାନ କରେ—"ଆସ, ଆସ!"—ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଏ। ମଧୁର କଥା କହି ଓ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଏହି ହେଉଛି ତୁମର କର୍ମଫଳ ଦେବଲୋକ। କିନ୍ତୁ, ଏହି ଯଜ୍ଞମାନେ କେବଳ ଦୂର୍ବଳ ବେଳି ଭଳି। ଏହି ଅଷ୍ଟାଦଶ କର୍ମ ଅପରା ଶ୍ରେଣୀର କାର୍ଯ୍ୟ। ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୂଢ଼ ହୋଇ ପୁଣି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି। ଅବିଦ୍ୟାରେ ରହି, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଭାବି, ମୂଢ଼ମାନେ ଅନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧ ଚଳିଥିବା ପରି ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅବିଦ୍ୟାରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଥିବା ଶିଶୁମାନେ ନିଜକୁ ସିଦ୍ଧ ଭାବିଥିବାରୁ, ଯେଉଁ କର୍ମକୁ ଅଭିମାନରେ କରନ୍ତି, ତାହା ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ; ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ ନାଶ ପାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନେ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଉଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ଜାଣନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ଏହି ମୂଢ଼ମାନେ ସ୍ଵର୍ଗରେ କର୍ମଫଳ ଉପଭୋଗ କରି ପୁଣି ଏହି ଲୋକ କିମ୍ବା ଅଧମ ଲୋକକୁ ଫେରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଶାନ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଭିକ୍ଷା ଜୀବନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଅମୃତ ଅକ୍ଷରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହିପରି କର୍ମଫଳ ଲୋକକୁ ପରୀକ୍ଷା କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିରାଶ ହୁଏ—କାରଣ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅଜନିତ କିଛି ମିଳେନାହିଁ। ତେଣୁ, ତାକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେବାକୁ ପଡ଼େ। ଏଭଳି ଉପସ୍ଥିତ ଓ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଶିଷ୍ୟକୁ, ଗୁରୁ ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଷର ପୁରୁଷକୁ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ କଥା—ଯେପରିକି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରୁ ଅନେକ ସ୍ପୁଳିଙ୍ଗ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେପରି ଅକ୍ଷରରୁ ଅନେକ ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ଏହିଠାରେ ପୁଣି ଲୟ ହୁଏ। ଦେବତା ସ୍ୱରୂପ ଅରୂପୀ ପୁରୁଷ ଭିତରେ ବାହାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଅଜନ୍ମା, ପ୍ରାଣ ଓ ମନ ଶୂନ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ, ଅକ୍ଷର ଠାରୁ ଉଚ୍ଚତର। ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାଣ, ମନ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ, ଦିଗ ତାଙ୍କର କର୍ଣ୍ଣ, ବାକ୍ ଓ ବେଦ ତାଙ୍କର ମୁଖ, ବାୟୁ ପ୍ରାଣ, ବିଶ୍ୱ ହୃଦୟ, ପୃଥିବୀ ପାଦ—ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଧନ, ଚନ୍ଦ୍ର ଠାରୁ ବୃଷ୍ଟି, ବୃଷ୍ଟିରୁ ମାଟିରେ ଉଦ୍ଭିଦ, ପୁରୁଷ ନାରୀରେ ବୀଜ ଦେଇ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଉଦ୍ଭବ କରନ୍ତି।