मुण्डकोपनिषद्

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति

तेथे सूर्य चमकत नाही, ना चंद्र किंवा तारे. वीजही तिथे चमकत नाही, अग्नी तर नाहीच. तोच एक तेजाने सर्व काही प्रकाशमान करतो; त्याच्या प्रकाशामुळेच हे सर्व जग उजळते.

ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद् ब्रह्म पश्चाद् ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण । अधश्चोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम्

हे अमर ब्रह्म पूर्वी, मागे, उजवीकडे, डावीकडे, खाली आणि वर सर्वत्र आहे. हे संपूर्ण विश्वच खरे तर श्रेष्ठ ब्रह्म आहे.

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति

दोन पक्षी, एकमेकांचे सखे, एकाच झाडावर बसले आहेत. त्यातील एक गोड फळ खातो, तर दुसरा फक्त पाहतो आणि खात नाही.

समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽ नीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः

त्याच झाडावर, अज्ञानात बुडालेला जीव दु:खी होतो आणि गोंधळतो. पण जेव्हा तो दुसऱ्याला, त्या परमेश्वराला आणि त्याचे वैभव पाहतो, तेव्हा त्याचा सारा शोक नाहीसा होतो.

यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति

जेव्हा पाहणारा तेजस्वी, सर्वकर्ता, परमेश्वर, ब्रह्माचा मूळ स्त्रोत पाहतो, तेव्हा ज्ञानी पुण्य आणि पाप झटकून, निर्मळ होऊन, सर्वोच्च समत्व प्राप्त करतो.

प्रणो ह्येष यः सर्वभूतैर्विभाति विजानन् विद्वान् भवते नातिवादी । आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावा- नेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः

तोच प्राण सर्व जीवांत प्रकाशतो. हे जाणून, ज्ञानी माणूस वाद करत नाही. तो आत्म्यात रमतो, आत्म्यात आनंद घेतो आणि कर्मशील असतो — तोच ब्रह्मज्ञानींमध्ये श्रेष्ठ आहे.

सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् । अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः

हा आत्मा सत्य, तप, योग्य ज्ञान आणि सातत्याने ब्रह्मचर्य याने मिळतो. शरीरात, निर्मळ आणि तेजस्वी, दोषरहित साधू त्याला पाहतात.

सत्यमेव जयते नानृतं सत्येन पन्था विततो देवयानः । येनाऽऽक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम्

सत्यच जिंकते, असत्य नाही. सत्याने देवांचा मार्ग विस्तारतो, ज्यावर इच्छारहित ऋषी चालतात आणि जिथे सत्याचा सर्वोच्च ठेवा आहे.

बृहच्च तद् दिव्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच्च तत् सूक्ष्मतरं विभाति । दूरात् सुदूरे तदिहान्तिके च पश्यन्त्विहैव निहितं गुहायाम्

ते अत्यंत विशाल, दिव्य, आणि कल्पनेपलीकडचे आहे. सूक्ष्मापेक्षा सूक्ष्म, दूरच्या पलीकडे, पण येथेच जवळ आहे. ते हृदयाच्या गुहेत लपलेले आहे, आणि येथेच ज्ञानी त्याचे दर्शन घेतात.

न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मण वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्व- स्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः

ते डोळ्यांनी, वाणीने, इतर इंद्रियांद्वारे, तप किंवा कर्माने मिळत नाही. ज्ञानाच्या कृपेने, जेव्हा मन निर्मळ होते, तेव्हा ध्यानाने त्या अखंड आत्म्याचे दर्शन होते.

एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन् प्राणः पञ्चधा संविवेश । प्राणैश्चित्तं सर्वमोतं प्रजानां यस्मिन् विशुद्धे विभवत्येष आत्मा

हा अतिसूक्ष्म आत्मा मनाने जाणावा लागतो, ज्यात प्राण पाच भागांनी प्रवेश करतो. सर्व जीवांचे मन त्यात गुंफलेले आहे. जेव्हा तो आत्मा निर्मळ होतो, तेव्हा तो तेजाने उजळतो.

यं यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश्च कामान् । तं तं लोकं जयते तांश्च कामां- स्तस्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेत् भूतिकामः

शुद्ध मनाचा माणूस ज्या ज्या लोकांचा किंवा इच्छा मनाने विचार करतो, त्या त्या लोकांना आणि इच्छांना तो प्राप्त करतो. म्हणून, जो सुख-समृद्धी इच्छितो, त्याने आत्मज्ञ व्यक्तीची पूजा करावी.

स वेदैतत् परमं ब्रह्म धाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रम् । उपासते पुरुषं ये ह्यकामास्ते शुक्रमेतदतिवर्तन्ति धीराः

तो परम ब्रह्मधाम जाणतो, जिथे संपूर्ण विश्व स्थिर आणि निर्मळतेने उजळते. जे ज्ञानी, इच्छारहित पुरुषाची उपासना करतात, ते हे निर्मळ जगही ओलांडून जातात.

कामान् यः कामयते मन्यमानः स कामभिर्जायते तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्तु इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः

जो माणूस स्वतःला कर्ता समजून इच्छा करत राहतो, तो त्या त्या इच्छांमुळे पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो. पण ज्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत, ज्याचे मन शांत आणि समाधानी आहे, त्याच्या सर्व इच्छा इथेच विरघळून जातात.

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्य- स्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्

हा आत्मा प्रवचनाने, बुद्धीने किंवा खूप ऐकून मिळत नाही. ज्याला तो स्वतः निवडतो, त्यालाच हा आत्मा मिळतो; आणि त्यालाच हा आत्मा स्वतःचे खरे रूप दाखवतो.

नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादात् तपसो वाप्यलिङ्गात् । एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वां- स्तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम

हा आत्मा दुर्बळाला मिळत नाही, बेफिकिरीने किंवा चुकीच्या तपश्चर्येनेही मिळत नाही. पण जे ज्ञानी या मार्गांनी प्रयत्न करतात, त्यांना हा आत्मा ब्रह्मधामात प्रवेश देतो.

संप्राप्यैनमृषयो ज्ञानतृप्ताः कृतात्मानो वीतरागाः प्रशान्ताः ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा युक्तात्मानः सर्वमेवाविशन्ति

हे मिळवल्यावर, ऋषी ज्ञानाने तृप्त, मनाने स्थिर, वासनेपासून मुक्त आणि शांत होतात. हे धीरगंभीर ज्ञानी सर्वव्यापी ब्रह्माला प्राप्त होऊन, एकरूप होतात.

वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद् यतयः शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे

जे संन्यासी वेदांतज्ञानात निश्चल, मनाने शुद्ध आणि संन्यासयोगाने दृढ आहेत, ते ब्रह्मलोकात, आयुष्याच्या शेवटी, पूर्णपणे मुक्त आणि अमर होतात.

गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु । कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्वे एकीभवन्ति

जेव्हा पंधरा कलांचे आणि सर्व देवांचे एकरूप होणे होते, तेव्हा सर्व कर्मे आणि ज्ञानमय आत्मा हे सर्व काही त्या परब्रह्मात, अविनाशी ठिकाणी एकत्र होतात.

यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽ स्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान् नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्

जसे वाहणाऱ्या नद्या आपले नाव-रूप सोडून समुद्रात विलीन होतात, तसेच ज्ञानी माणूस नाव-रूपापासून मुक्त होऊन, त्या सर्वश्रेष्ठ दिव्य पुरुषाला प्राप्त होतो.

स यो ह वै तत् परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति । तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहाग्रन्थिभ्यो विमुक्तोऽमृतो भवति

जो खरोखर त्या परब्रह्माला जाणतो, तोच ब्रह्मरूप होतो; त्याच्या कुळात ब्रह्मज्ञान नसलेला कोणीही जन्म घेत नाही. तो दुःख आणि पाप यांवर मात करतो आणि हृदयातील सर्व बंधनांपासून मुक्त होऊन अमर होतो.

तदेतदृचाऽभ्युक्तम् । क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः स्वयं जुह्वत एकर्षिं श्रद्धयन्तः । तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रतं विधिवद् यैस्तु चीर्णम्

हे ऋचेत सांगितले आहे: जे कर्मशील, वेदपाठी, ब्रह्मनिष्ठ आणि श्रद्धेने एकाच अग्नीत होम करणारे आहेत, त्यांनाच ही ब्रह्मविद्या सांगावी; ज्यांनी शिरव्रत योग्य प्रकारे पूर्ण केले आहे.

तदेतत् सत्यमृषिरङ्गिराः पुरोवाच नैतदचीर्णव्रतोऽधीते । नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः

हेच सत्य आहे: ऋषी अङ्गिरा यांनी हे पूर्वी सांगितले; ज्यांनी व्रत केले नाही, त्यांना हे शिकता येत नाही. परमऋषींना नमस्कार, परमऋषींना नमस्कार.