मुण्डकोपनिषद्

पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् । एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थिं विकिरतीह सोम्य

हा पुरुषच हे सर्व विश्व आहे—कर्म, तप, ब्रह्म आणि परमतत्त्व. जो हे गुहेत लपलेले जाणतो, तो अज्ञानाचा गाठ येथेच फोडतो, हे प्रिय.

आविः संनिहितं गुहाचरं नाम महत्पदमत्रैतत् समर्पितम् । एजत्प्राणन्निमिषच्च यदेतज्जानथ सदसद्वरेण्यं परं विज्ञानाद्यद्वरिष्ठं प्रजानाम्

जे प्रकट आहे, जवळ आहे, गुहेत वसणारे आहे, ते महान स्थान येथे अर्पण केले आहे. ते हलते, श्वास घेते, डोळे मिटते—हेच अस्तित्व आणि अनस्तित्व, सर्वात श्रेष्ठ ज्ञान आहे, ते जाण.

यदर्चिमद्यदणुभ्योऽणु च यस्मिँल्लोका निहिता लोकिनश्च । तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ्मनः तदेतत्सत्यं तदमृतं तद्वेद्धव्यं सोम्य विद्धि

जे तेजस्वी आहे, सर्वात सूक्ष्म आहे, ज्यात सर्व लोक आणि त्यांचे रहिवासी सामावले आहेत—तेच अविनाशी ब्रह्म, तेच प्राण, वाणी, मन; तेच सत्य, अमृत, तेच जाण्याजोगे आहे, हे प्रिय, ते जाण.

धनुर्गृहीत्वौपनिषदं महास्त्रं शरं ह्युपासा निशितं सन्धयीत । आयम्य तद्भावगतेन चेतसा लक्ष्यं तदेवाक्षरं सोम्य विद्धि

उपनिषद् हे महान धनुष्य म्हणून धर, उपासनेचा तीक्ष्ण बाण त्यावर ठेव, मन त्या तत्त्वात एकाग्र करून तेच अविनाशी लक्ष्य समज, हे प्रिय, ते जाण.

प्रणवो धनुः शारो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत् तन्मयो भवेत्

ॐ हे धनुष्य, आत्मा हा बाण, ब्रह्म हे लक्ष्य आहे असं सांगितलं आहे. ते अचूकपणे भेदावं लागेल; बाण जसा लक्ष्याशी एकरूप होतो, तसं त्याच्याशी एकरूप व्हावं.

यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः । तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः

ज्याच्यामध्ये आकाश, पृथ्वी, आणि द्युलोक, मन आणि सर्व प्राण एकत्र गुंफलेले आहेत, त्या एकाच आत्म्याला ओळखा. इतर सर्व शब्द सोडा, कारण हाच अमरत्वाकडे नेणारा खरा पूल आहे.

अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः । स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः । ओमित्येवं ध्यायथ आत्मानं स्वस्ति वः पाराय तमसः परस्तात्

जसे चाकाच्या मध्यात सर्व कडा एकत्र येतात, तसे सर्व नाड्या त्या एका ठिकाणी एकत्र येतात. तो आत्मा अनेक रूपांनी आतमध्ये वावरतो. त्या आत्म्याचा 'ॐ' असा ध्यान करा. तुम्हाला कल्याण लाभो आणि अज्ञानाचा अंधार पार करता येवो.

यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्यैष महिमा भुवि । दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः ॥ मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं सन्निधाय । तद् विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद् विभाति

जो सर्व काही जाणणारा आहे, ज्याचे वैभव या जगात प्रकट आहे, तो आत्मा दिव्य ब्रह्मपुरीमध्ये, उच्च आकाशात स्थिर आहे. तो मनाचा, प्राणांचा नेता, अन्नात स्थिर, आणि हृदयात वास करणारा आहे. त्याला ओळखून ज्ञानी लोक आनंदमय, अमर स्वरूप पाहतात.

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे

जेव्हा तो परमात्मा, जो श्रेष्ठ आणि सामान्य दोन्ही आहे, प्रत्यक्ष पाहिला जातो, तेव्हा हृदयातील गाठ सुटते, सर्व शंका नाहीशा होतात आणि त्याची कर्मे संपतात.

हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् । तच्छुभ्रं ज्योतिषं ज्योतिस्तद् यदात्मविदो विदुः

सर्वोच्च सुवर्ण आवरणात, निर्मळ, कलरहित, अखंड ब्रह्म आहे. हेच तेजस्वी तेज, आत्मज्ञान असलेले लोक पाहतात.

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति

तेथे सूर्य चमकत नाही, ना चंद्र किंवा तारे. वीजही तिथे चमकत नाही, अग्नी तर नाहीच. तोच एक तेजाने सर्व काही प्रकाशमान करतो; त्याच्या प्रकाशामुळेच हे सर्व जग उजळते.

ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद् ब्रह्म पश्चाद् ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण । अधश्चोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम्

हे अमर ब्रह्म पूर्वी, मागे, उजवीकडे, डावीकडे, खाली आणि वर सर्वत्र आहे. हे संपूर्ण विश्वच खरे तर श्रेष्ठ ब्रह्म आहे.

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति

दोन पक्षी, एकमेकांचे सखे, एकाच झाडावर बसले आहेत. त्यातील एक गोड फळ खातो, तर दुसरा फक्त पाहतो आणि खात नाही.

समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽ नीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः

त्याच झाडावर, अज्ञानात बुडालेला जीव दु:खी होतो आणि गोंधळतो. पण जेव्हा तो दुसऱ्याला, त्या परमेश्वराला आणि त्याचे वैभव पाहतो, तेव्हा त्याचा सारा शोक नाहीसा होतो.

यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति

जेव्हा पाहणारा तेजस्वी, सर्वकर्ता, परमेश्वर, ब्रह्माचा मूळ स्त्रोत पाहतो, तेव्हा ज्ञानी पुण्य आणि पाप झटकून, निर्मळ होऊन, सर्वोच्च समत्व प्राप्त करतो.

प्रणो ह्येष यः सर्वभूतैर्विभाति विजानन् विद्वान् भवते नातिवादी । आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावा- नेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः

तोच प्राण सर्व जीवांत प्रकाशतो. हे जाणून, ज्ञानी माणूस वाद करत नाही. तो आत्म्यात रमतो, आत्म्यात आनंद घेतो आणि कर्मशील असतो — तोच ब्रह्मज्ञानींमध्ये श्रेष्ठ आहे.

सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् । अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः

हा आत्मा सत्य, तप, योग्य ज्ञान आणि सातत्याने ब्रह्मचर्य याने मिळतो. शरीरात, निर्मळ आणि तेजस्वी, दोषरहित साधू त्याला पाहतात.

सत्यमेव जयते नानृतं सत्येन पन्था विततो देवयानः । येनाऽऽक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम्

सत्यच जिंकते, असत्य नाही. सत्याने देवांचा मार्ग विस्तारतो, ज्यावर इच्छारहित ऋषी चालतात आणि जिथे सत्याचा सर्वोच्च ठेवा आहे.

बृहच्च तद् दिव्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच्च तत् सूक्ष्मतरं विभाति । दूरात् सुदूरे तदिहान्तिके च पश्यन्त्विहैव निहितं गुहायाम्

ते अत्यंत विशाल, दिव्य, आणि कल्पनेपलीकडचे आहे. सूक्ष्मापेक्षा सूक्ष्म, दूरच्या पलीकडे, पण येथेच जवळ आहे. ते हृदयाच्या गुहेत लपलेले आहे, आणि येथेच ज्ञानी त्याचे दर्शन घेतात.

न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मण वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्व- स्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः

ते डोळ्यांनी, वाणीने, इतर इंद्रियांद्वारे, तप किंवा कर्माने मिळत नाही. ज्ञानाच्या कृपेने, जेव्हा मन निर्मळ होते, तेव्हा ध्यानाने त्या अखंड आत्म्याचे दर्शन होते.

एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन् प्राणः पञ्चधा संविवेश । प्राणैश्चित्तं सर्वमोतं प्रजानां यस्मिन् विशुद्धे विभवत्येष आत्मा

हा अतिसूक्ष्म आत्मा मनाने जाणावा लागतो, ज्यात प्राण पाच भागांनी प्रवेश करतो. सर्व जीवांचे मन त्यात गुंफलेले आहे. जेव्हा तो आत्मा निर्मळ होतो, तेव्हा तो तेजाने उजळतो.

यं यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश्च कामान् । तं तं लोकं जयते तांश्च कामां- स्तस्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेत् भूतिकामः

शुद्ध मनाचा माणूस ज्या ज्या लोकांचा किंवा इच्छा मनाने विचार करतो, त्या त्या लोकांना आणि इच्छांना तो प्राप्त करतो. म्हणून, जो सुख-समृद्धी इच्छितो, त्याने आत्मज्ञ व्यक्तीची पूजा करावी.

स वेदैतत् परमं ब्रह्म धाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रम् । उपासते पुरुषं ये ह्यकामास्ते शुक्रमेतदतिवर्तन्ति धीराः

तो परम ब्रह्मधाम जाणतो, जिथे संपूर्ण विश्व स्थिर आणि निर्मळतेने उजळते. जे ज्ञानी, इच्छारहित पुरुषाची उपासना करतात, ते हे निर्मळ जगही ओलांडून जातात.

कामान् यः कामयते मन्यमानः स कामभिर्जायते तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्तु इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः

जो माणूस स्वतःला कर्ता समजून इच्छा करत राहतो, तो त्या त्या इच्छांमुळे पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो. पण ज्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत, ज्याचे मन शांत आणि समाधानी आहे, त्याच्या सर्व इच्छा इथेच विरघळून जातात.

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्य- स्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्

हा आत्मा प्रवचनाने, बुद्धीने किंवा खूप ऐकून मिळत नाही. ज्याला तो स्वतः निवडतो, त्यालाच हा आत्मा मिळतो; आणि त्यालाच हा आत्मा स्वतःचे खरे रूप दाखवतो.

नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादात् तपसो वाप्यलिङ्गात् । एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वां- स्तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम

हा आत्मा दुर्बळाला मिळत नाही, बेफिकिरीने किंवा चुकीच्या तपश्चर्येनेही मिळत नाही. पण जे ज्ञानी या मार्गांनी प्रयत्न करतात, त्यांना हा आत्मा ब्रह्मधामात प्रवेश देतो.

संप्राप्यैनमृषयो ज्ञानतृप्ताः कृतात्मानो वीतरागाः प्रशान्ताः ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा युक्तात्मानः सर्वमेवाविशन्ति

हे मिळवल्यावर, ऋषी ज्ञानाने तृप्त, मनाने स्थिर, वासनेपासून मुक्त आणि शांत होतात. हे धीरगंभीर ज्ञानी सर्वव्यापी ब्रह्माला प्राप्त होऊन, एकरूप होतात.

वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद् यतयः शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे

जे संन्यासी वेदांतज्ञानात निश्चल, मनाने शुद्ध आणि संन्यासयोगाने दृढ आहेत, ते ब्रह्मलोकात, आयुष्याच्या शेवटी, पूर्णपणे मुक्त आणि अमर होतात.

गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु । कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्वे एकीभवन्ति

जेव्हा पंधरा कलांचे आणि सर्व देवांचे एकरूप होणे होते, तेव्हा सर्व कर्मे आणि ज्ञानमय आत्मा हे सर्व काही त्या परब्रह्मात, अविनाशी ठिकाणी एकत्र होतात.