मुण्डकोपनिषद्

तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्वतो ब्रह्मविद्याम्

जो योग्य रीतीने गुरूकडे गेला आहे, ज्याचे मन शांत आणि संयमी आहे, त्याला तो विद्वान गुरु, ज्याच्या द्वारे अविनाशी सत्य पुरुष ओळखता येतो, ती खरी ब्रह्मविद्या सांगतो.

तदेतत् सत्यं यथा सुदीप्तात् पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाऽक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ति

हे सत्य आहे—जसा तेजस्वी अग्नीपासून हजारो ठिपके एकसारखे निर्माण होतात, तसंच, हे प्रिय, त्या अविनाशीपासून अनेक जीव जन्म घेतात आणि शेवटी त्याच्यात विलीन होतात.

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात् परतः परः

तो दिव्य, निराकार पुरुष आत आणि बाहेर सर्वत्र आहे, जन्मरहित आहे, श्वासरहित, मनरहित, पवित्र आहे, अविनाशीपेक्षाही श्रेष्ठ, सर्वश्रेष्ठ आहे.

एतस्माज्जायते प्रणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी

त्याच्यापासून प्राण, मन, सर्व इंद्रिये, आकाश, वायू, तेज, पाणी, पृथ्वी—ही सर्व विश्वाला आधार देणारी तत्त्वे निर्माण होतात.

अग्नीर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग् विवृताश्च वेदाः । वायुः प्रणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा

अग्नी हे त्याचे डोके, चंद्र आणि सूर्य त्याच्या डोळ्यांसारखे, दिशा त्याची कानं, वाणी आणि वेद त्याचे मुख, वायू प्राण, विश्व त्याचे हृदय, पृथ्वी त्याचे पाय—तो सर्व भूतांचा अंतरात्मा आहे.

तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः सोमात् पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् । पुमान् रेतः सिञ्चति योषितायां बह्वीः प्रजाः पुरुषात् संप्रसूताः

त्याच्यापासून अग्नी निर्माण होतो, सूर्य त्याचे इंधन आहे, चंद्रापासून पाऊस पडतो, पावसापासून पृथ्वीवर वनस्पती उगवतात. पुरुष स्त्रीमध्ये बीज सोडतो आणि त्या पुरुषापासून अनेक जीव जन्म घेतात.

तस्मादृचः साम यजूंषि दीक्षा यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च । संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः

त्याच्यापासून ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद, दीक्षा, सर्व यज्ञ, क्रिया, दक्षिणा, वर्ष, यजमान, लोक—जिथे चंद्र शुद्ध होतो आणि सूर्य प्रकाशतो—हे सर्व निर्माण होते.

तस्माच्च देवा बहुधा संप्रसूताः साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि । प्राणापानौ व्रीहियवौ तपश्च श्रद्ध सत्यं ब्रह्मचर्यं विधिश्च

त्याच्यापासून अनेक प्रकारचे देव, साध्य, माणसं, पशू, पक्षी, प्राण-अपान, तांदूळ-यव, तप, श्रद्धा, सत्य, ब्रह्मचर्य आणि नियम निर्माण होतात.

सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त

त्याच्यापासून सात प्राण, सात ज्वाळा, सात समिधा, सात होम, आणि सात लोक निर्माण होतात, जिथे हे प्राण गुहेत लपलेले राहतात, सात सात अशा प्रकारे.

अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वेऽस्मात् स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः । अतश्च सर्वा ओषधयो रसश्च येनैष भूतैस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा

त्याच्यापासून सर्व समुद्र, पर्वत, सर्व प्रकारच्या नद्या वाहतात. त्याच्यापासून सर्व वनस्पती आणि त्यांचा रस निर्माण होतो. ह्याच्यामुळे अंतरात्मा सर्व भूतांत वास करतो.

पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् । एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थिं विकिरतीह सोम्य

हा पुरुषच हे सर्व विश्व आहे—कर्म, तप, ब्रह्म आणि परमतत्त्व. जो हे गुहेत लपलेले जाणतो, तो अज्ञानाचा गाठ येथेच फोडतो, हे प्रिय.

आविः संनिहितं गुहाचरं नाम महत्पदमत्रैतत् समर्पितम् । एजत्प्राणन्निमिषच्च यदेतज्जानथ सदसद्वरेण्यं परं विज्ञानाद्यद्वरिष्ठं प्रजानाम्

जे प्रकट आहे, जवळ आहे, गुहेत वसणारे आहे, ते महान स्थान येथे अर्पण केले आहे. ते हलते, श्वास घेते, डोळे मिटते—हेच अस्तित्व आणि अनस्तित्व, सर्वात श्रेष्ठ ज्ञान आहे, ते जाण.

यदर्चिमद्यदणुभ्योऽणु च यस्मिँल्लोका निहिता लोकिनश्च । तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ्मनः तदेतत्सत्यं तदमृतं तद्वेद्धव्यं सोम्य विद्धि

जे तेजस्वी आहे, सर्वात सूक्ष्म आहे, ज्यात सर्व लोक आणि त्यांचे रहिवासी सामावले आहेत—तेच अविनाशी ब्रह्म, तेच प्राण, वाणी, मन; तेच सत्य, अमृत, तेच जाण्याजोगे आहे, हे प्रिय, ते जाण.

धनुर्गृहीत्वौपनिषदं महास्त्रं शरं ह्युपासा निशितं सन्धयीत । आयम्य तद्भावगतेन चेतसा लक्ष्यं तदेवाक्षरं सोम्य विद्धि

उपनिषद् हे महान धनुष्य म्हणून धर, उपासनेचा तीक्ष्ण बाण त्यावर ठेव, मन त्या तत्त्वात एकाग्र करून तेच अविनाशी लक्ष्य समज, हे प्रिय, ते जाण.

प्रणवो धनुः शारो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत् तन्मयो भवेत्

ॐ हे धनुष्य, आत्मा हा बाण, ब्रह्म हे लक्ष्य आहे असं सांगितलं आहे. ते अचूकपणे भेदावं लागेल; बाण जसा लक्ष्याशी एकरूप होतो, तसं त्याच्याशी एकरूप व्हावं.

यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः । तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः

ज्याच्यामध्ये आकाश, पृथ्वी, आणि द्युलोक, मन आणि सर्व प्राण एकत्र गुंफलेले आहेत, त्या एकाच आत्म्याला ओळखा. इतर सर्व शब्द सोडा, कारण हाच अमरत्वाकडे नेणारा खरा पूल आहे.

अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः । स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः । ओमित्येवं ध्यायथ आत्मानं स्वस्ति वः पाराय तमसः परस्तात्

जसे चाकाच्या मध्यात सर्व कडा एकत्र येतात, तसे सर्व नाड्या त्या एका ठिकाणी एकत्र येतात. तो आत्मा अनेक रूपांनी आतमध्ये वावरतो. त्या आत्म्याचा 'ॐ' असा ध्यान करा. तुम्हाला कल्याण लाभो आणि अज्ञानाचा अंधार पार करता येवो.

यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्यैष महिमा भुवि । दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः ॥ मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं सन्निधाय । तद् विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद् विभाति

जो सर्व काही जाणणारा आहे, ज्याचे वैभव या जगात प्रकट आहे, तो आत्मा दिव्य ब्रह्मपुरीमध्ये, उच्च आकाशात स्थिर आहे. तो मनाचा, प्राणांचा नेता, अन्नात स्थिर, आणि हृदयात वास करणारा आहे. त्याला ओळखून ज्ञानी लोक आनंदमय, अमर स्वरूप पाहतात.

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे

जेव्हा तो परमात्मा, जो श्रेष्ठ आणि सामान्य दोन्ही आहे, प्रत्यक्ष पाहिला जातो, तेव्हा हृदयातील गाठ सुटते, सर्व शंका नाहीशा होतात आणि त्याची कर्मे संपतात.

हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् । तच्छुभ्रं ज्योतिषं ज्योतिस्तद् यदात्मविदो विदुः

सर्वोच्च सुवर्ण आवरणात, निर्मळ, कलरहित, अखंड ब्रह्म आहे. हेच तेजस्वी तेज, आत्मज्ञान असलेले लोक पाहतात.

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति

तेथे सूर्य चमकत नाही, ना चंद्र किंवा तारे. वीजही तिथे चमकत नाही, अग्नी तर नाहीच. तोच एक तेजाने सर्व काही प्रकाशमान करतो; त्याच्या प्रकाशामुळेच हे सर्व जग उजळते.

ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद् ब्रह्म पश्चाद् ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण । अधश्चोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम्

हे अमर ब्रह्म पूर्वी, मागे, उजवीकडे, डावीकडे, खाली आणि वर सर्वत्र आहे. हे संपूर्ण विश्वच खरे तर श्रेष्ठ ब्रह्म आहे.

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति

दोन पक्षी, एकमेकांचे सखे, एकाच झाडावर बसले आहेत. त्यातील एक गोड फळ खातो, तर दुसरा फक्त पाहतो आणि खात नाही.

समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽ नीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः

त्याच झाडावर, अज्ञानात बुडालेला जीव दु:खी होतो आणि गोंधळतो. पण जेव्हा तो दुसऱ्याला, त्या परमेश्वराला आणि त्याचे वैभव पाहतो, तेव्हा त्याचा सारा शोक नाहीसा होतो.

यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति

जेव्हा पाहणारा तेजस्वी, सर्वकर्ता, परमेश्वर, ब्रह्माचा मूळ स्त्रोत पाहतो, तेव्हा ज्ञानी पुण्य आणि पाप झटकून, निर्मळ होऊन, सर्वोच्च समत्व प्राप्त करतो.

प्रणो ह्येष यः सर्वभूतैर्विभाति विजानन् विद्वान् भवते नातिवादी । आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावा- नेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः

तोच प्राण सर्व जीवांत प्रकाशतो. हे जाणून, ज्ञानी माणूस वाद करत नाही. तो आत्म्यात रमतो, आत्म्यात आनंद घेतो आणि कर्मशील असतो — तोच ब्रह्मज्ञानींमध्ये श्रेष्ठ आहे.

सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् । अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः

हा आत्मा सत्य, तप, योग्य ज्ञान आणि सातत्याने ब्रह्मचर्य याने मिळतो. शरीरात, निर्मळ आणि तेजस्वी, दोषरहित साधू त्याला पाहतात.

सत्यमेव जयते नानृतं सत्येन पन्था विततो देवयानः । येनाऽऽक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम्

सत्यच जिंकते, असत्य नाही. सत्याने देवांचा मार्ग विस्तारतो, ज्यावर इच्छारहित ऋषी चालतात आणि जिथे सत्याचा सर्वोच्च ठेवा आहे.

बृहच्च तद् दिव्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच्च तत् सूक्ष्मतरं विभाति । दूरात् सुदूरे तदिहान्तिके च पश्यन्त्विहैव निहितं गुहायाम्

ते अत्यंत विशाल, दिव्य, आणि कल्पनेपलीकडचे आहे. सूक्ष्मापेक्षा सूक्ष्म, दूरच्या पलीकडे, पण येथेच जवळ आहे. ते हृदयाच्या गुहेत लपलेले आहे, आणि येथेच ज्ञानी त्याचे दर्शन घेतात.