मुण्डकोपनिषद्

यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमास- मचातुर्मास्यमनाग्रयणमतिथिवर्जितं च । अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुत- मासप्तमांस्तस्य लोकान् हिनस्ति

ज्याचं अग्निहोत्र अमावास्या-पौर्णिमा यज्ञाशिवाय, चातुर्मास्य, अग्रयण, अथवा अतिथी सत्काराशिवाय असतं; ज्याचं वैश्वदेव अर्पण नाही किंवा विधीशिवाय केलं जातं — त्याचे सात लोक नष्ट होतात.

काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः

काळी, कराळी, मनोजवा, सुलोहिता, सुधूम्रवर्णा, स्फुलिंगिनी, आणि विश्वरुची — या सात ज्वाळा म्हणजे अग्नीच्या जिभा आहेत.

एतेषु यश्चरते भ्राजमानेषु यथाकालं चाहुतयो ह्याददायन् । तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः

जो या तेजस्वी ज्वाळांमध्ये योग्य वेळी आहुती देतो, त्याला सूर्याच्या किरणांनी त्या ठिकाणी नेलं जातं, जिथे देवांचा स्वामी एकटा वास करतो.

एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति । प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्य एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः

'या, या!' — असं तेजस्वी आहुती बोलावतात, आणि सूर्याच्या किरणांनी यजमानाला नेतात. गोड बोलून आणि स्तुती करत, हा तुमच्यासाठी पुण्याचा, कमावलेला ब्रह्मलोक आहे.

प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति

हे यज्ञरूप कर्म म्हणजे कमकुवत होड्या आहेत, ज्यात अठरा प्रकारचं कमी दर्जाचं कर्म सांगितलं आहे. जे मूढ लोक यालाच श्रेष्ठ मानतात, ते वारंवार जन्म-मृत्यूच्या चक्रात अडकतात.

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । जङ्घन्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः

अज्ञानात राहून, स्वतःला बुद्धिमान आणि पंडित समजणारे मूढ लोक, अंध माणसासारखे अंधाच्या मागे चालतात आणि भरकटत राहतात.

अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः । यत् कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात् तेनातुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते

अज्ञानात अनेक प्रकारे वावरणारे, स्वतःला सिद्ध मानतात. जे कर्म करणारे मोहामुळे समजत नाहीत, त्याच्यामुळे ते दुःखी होतात; त्यांचे लोक नष्ट होतात आणि ते पडतात.

इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति

जे लोक यज्ञ आणि दान ह्यालाच श्रेष्ठ समजतात, ते अज्ञानामुळे खरे कल्याण ओळखू शकत नाहीत. त्यांनी आपल्या पुण्यकर्मांचा स्वर्गात आनंद घेतला की, पुन्हा या जगात किंवा त्याहूनही नीच जन्मात येतात.

तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्यां चरन्तः । सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा

जे लोक तप आणि श्रद्धेने, शांतपणे, विद्वान होऊन, वनात राहून, भिक्षेवर जगतात, ते शुद्ध होऊन सूर्याच्या मार्गाने त्या अमर, अविनाशी आत्म्याजवळ पोहोचतात.

परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्

जो ब्राह्मण कर्माने मिळणारे सर्व लोक तपासतो आणि त्याला समजते की, कर्माने न बनलेली गोष्ट मिळत नाही, तो हे खरे ज्ञान मिळवण्यासाठी इंधन हातात घेऊन, वेदपारंगत आणि ब्रह्मनिष्ठ अशा गुरूकडे जातो.

तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्वतो ब्रह्मविद्याम्

जो योग्य रीतीने गुरूकडे गेला आहे, ज्याचे मन शांत आणि संयमी आहे, त्याला तो विद्वान गुरु, ज्याच्या द्वारे अविनाशी सत्य पुरुष ओळखता येतो, ती खरी ब्रह्मविद्या सांगतो.

तदेतत् सत्यं यथा सुदीप्तात् पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाऽक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ति

हे सत्य आहे—जसा तेजस्वी अग्नीपासून हजारो ठिपके एकसारखे निर्माण होतात, तसंच, हे प्रिय, त्या अविनाशीपासून अनेक जीव जन्म घेतात आणि शेवटी त्याच्यात विलीन होतात.

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात् परतः परः

तो दिव्य, निराकार पुरुष आत आणि बाहेर सर्वत्र आहे, जन्मरहित आहे, श्वासरहित, मनरहित, पवित्र आहे, अविनाशीपेक्षाही श्रेष्ठ, सर्वश्रेष्ठ आहे.

एतस्माज्जायते प्रणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी

त्याच्यापासून प्राण, मन, सर्व इंद्रिये, आकाश, वायू, तेज, पाणी, पृथ्वी—ही सर्व विश्वाला आधार देणारी तत्त्वे निर्माण होतात.

अग्नीर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग् विवृताश्च वेदाः । वायुः प्रणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा

अग्नी हे त्याचे डोके, चंद्र आणि सूर्य त्याच्या डोळ्यांसारखे, दिशा त्याची कानं, वाणी आणि वेद त्याचे मुख, वायू प्राण, विश्व त्याचे हृदय, पृथ्वी त्याचे पाय—तो सर्व भूतांचा अंतरात्मा आहे.

तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः सोमात् पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् । पुमान् रेतः सिञ्चति योषितायां बह्वीः प्रजाः पुरुषात् संप्रसूताः

त्याच्यापासून अग्नी निर्माण होतो, सूर्य त्याचे इंधन आहे, चंद्रापासून पाऊस पडतो, पावसापासून पृथ्वीवर वनस्पती उगवतात. पुरुष स्त्रीमध्ये बीज सोडतो आणि त्या पुरुषापासून अनेक जीव जन्म घेतात.

तस्मादृचः साम यजूंषि दीक्षा यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च । संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः

त्याच्यापासून ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद, दीक्षा, सर्व यज्ञ, क्रिया, दक्षिणा, वर्ष, यजमान, लोक—जिथे चंद्र शुद्ध होतो आणि सूर्य प्रकाशतो—हे सर्व निर्माण होते.

तस्माच्च देवा बहुधा संप्रसूताः साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि । प्राणापानौ व्रीहियवौ तपश्च श्रद्ध सत्यं ब्रह्मचर्यं विधिश्च

त्याच्यापासून अनेक प्रकारचे देव, साध्य, माणसं, पशू, पक्षी, प्राण-अपान, तांदूळ-यव, तप, श्रद्धा, सत्य, ब्रह्मचर्य आणि नियम निर्माण होतात.

सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त

त्याच्यापासून सात प्राण, सात ज्वाळा, सात समिधा, सात होम, आणि सात लोक निर्माण होतात, जिथे हे प्राण गुहेत लपलेले राहतात, सात सात अशा प्रकारे.

अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वेऽस्मात् स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः । अतश्च सर्वा ओषधयो रसश्च येनैष भूतैस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा

त्याच्यापासून सर्व समुद्र, पर्वत, सर्व प्रकारच्या नद्या वाहतात. त्याच्यापासून सर्व वनस्पती आणि त्यांचा रस निर्माण होतो. ह्याच्यामुळे अंतरात्मा सर्व भूतांत वास करतो.

पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् । एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थिं विकिरतीह सोम्य

हा पुरुषच हे सर्व विश्व आहे—कर्म, तप, ब्रह्म आणि परमतत्त्व. जो हे गुहेत लपलेले जाणतो, तो अज्ञानाचा गाठ येथेच फोडतो, हे प्रिय.

आविः संनिहितं गुहाचरं नाम महत्पदमत्रैतत् समर्पितम् । एजत्प्राणन्निमिषच्च यदेतज्जानथ सदसद्वरेण्यं परं विज्ञानाद्यद्वरिष्ठं प्रजानाम्

जे प्रकट आहे, जवळ आहे, गुहेत वसणारे आहे, ते महान स्थान येथे अर्पण केले आहे. ते हलते, श्वास घेते, डोळे मिटते—हेच अस्तित्व आणि अनस्तित्व, सर्वात श्रेष्ठ ज्ञान आहे, ते जाण.

यदर्चिमद्यदणुभ्योऽणु च यस्मिँल्लोका निहिता लोकिनश्च । तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ्मनः तदेतत्सत्यं तदमृतं तद्वेद्धव्यं सोम्य विद्धि

जे तेजस्वी आहे, सर्वात सूक्ष्म आहे, ज्यात सर्व लोक आणि त्यांचे रहिवासी सामावले आहेत—तेच अविनाशी ब्रह्म, तेच प्राण, वाणी, मन; तेच सत्य, अमृत, तेच जाण्याजोगे आहे, हे प्रिय, ते जाण.

धनुर्गृहीत्वौपनिषदं महास्त्रं शरं ह्युपासा निशितं सन्धयीत । आयम्य तद्भावगतेन चेतसा लक्ष्यं तदेवाक्षरं सोम्य विद्धि

उपनिषद् हे महान धनुष्य म्हणून धर, उपासनेचा तीक्ष्ण बाण त्यावर ठेव, मन त्या तत्त्वात एकाग्र करून तेच अविनाशी लक्ष्य समज, हे प्रिय, ते जाण.

प्रणवो धनुः शारो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत् तन्मयो भवेत्

ॐ हे धनुष्य, आत्मा हा बाण, ब्रह्म हे लक्ष्य आहे असं सांगितलं आहे. ते अचूकपणे भेदावं लागेल; बाण जसा लक्ष्याशी एकरूप होतो, तसं त्याच्याशी एकरूप व्हावं.

यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः । तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः

ज्याच्यामध्ये आकाश, पृथ्वी, आणि द्युलोक, मन आणि सर्व प्राण एकत्र गुंफलेले आहेत, त्या एकाच आत्म्याला ओळखा. इतर सर्व शब्द सोडा, कारण हाच अमरत्वाकडे नेणारा खरा पूल आहे.

अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः । स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः । ओमित्येवं ध्यायथ आत्मानं स्वस्ति वः पाराय तमसः परस्तात्

जसे चाकाच्या मध्यात सर्व कडा एकत्र येतात, तसे सर्व नाड्या त्या एका ठिकाणी एकत्र येतात. तो आत्मा अनेक रूपांनी आतमध्ये वावरतो. त्या आत्म्याचा 'ॐ' असा ध्यान करा. तुम्हाला कल्याण लाभो आणि अज्ञानाचा अंधार पार करता येवो.

यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्यैष महिमा भुवि । दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः ॥ मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं सन्निधाय । तद् विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद् विभाति

जो सर्व काही जाणणारा आहे, ज्याचे वैभव या जगात प्रकट आहे, तो आत्मा दिव्य ब्रह्मपुरीमध्ये, उच्च आकाशात स्थिर आहे. तो मनाचा, प्राणांचा नेता, अन्नात स्थिर, आणि हृदयात वास करणारा आहे. त्याला ओळखून ज्ञानी लोक आनंदमय, अमर स्वरूप पाहतात.

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे

जेव्हा तो परमात्मा, जो श्रेष्ठ आणि सामान्य दोन्ही आहे, प्रत्यक्ष पाहिला जातो, तेव्हा हृदयातील गाठ सुटते, सर्व शंका नाहीशा होतात आणि त्याची कर्मे संपतात.