मुण्डकोपनिषद्

अथर्वणे यां प्रवदेत ब्रह्माऽथर्वा तं पुरोवाचाङ्गिरे ब्रह्मविद्याम् । स भारद्वाजाय सत्यवाहाय प्राह भारद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम्

ब्रह्मदेवाने जी ब्रह्मविद्या अथर्व्याला सांगितली, तीच अथर्व्याने अङ्गिरा याला शिकवली. अङ्गिरा ने तीच विद्या भारद्वाज सत्यवाह यांना दिली. मग भारद्वाजांनी ती विद्या अङ्गिरसांना, श्रेष्ठ आणि सामान्य अशा दोन्ही प्रकारांनी, शिकवली.

शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ । कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति

शौनक नावाचा एक मोठा गृहस्थ, अङ्गिरसांकडे योग्य पद्धतीने गेला आणि विचारलं, 'भगवन्, कोणती गोष्ट समजून घेतली की सगळं काही समजतं?'

तस्मै स होवाच । द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च

त्यावर अङ्गिरस म्हणाले, 'ब्रह्मज्ञानी लोक सांगतात, दोन प्रकारच्या विद्या जाणून घ्याव्यात — एक श्रेष्ठ आणि एक सामान्य.'

तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते

त्यात सामान्य म्हणजे ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, शिक्षण, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छंद, आणि ज्योतिष. आणि श्रेष्ठ ती आहे, ज्यामुळे अविनाशी तत्त्व मिळतं.

यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्ण- मचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः

जे न दिसणारं, न धरता येणारं, कुठलाही वंश किंवा रंग नसलेलं, डोळे-कान नसलेलं, हात-पाय नसलेलं, कायमचं, सर्वत्र पसरलेलं, अतिशय सूक्ष्म, नाश न होणारं, आणि सर्व जगाचं मूळ आहे — ते ज्ञानी लोक ओळखतात.

यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाऽक्षरात् संभवतीह विश्वम्

जसं कोळी स्वतः जाळं विणतो आणि मागे घेतो, जसं झाडं जमिनीतून उगवतात, जसं जिवंत माणसाच्या अंगातून केस-नखं वाढतात, तसंच या अविनाशी तत्त्वातून हे सगळं विश्व निर्माण होतं.

तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते । अन्नात् प्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम्

तपामुळे ब्रह्म वाढतं; त्यातून अन्न निर्माण होतं. अन्नातून प्राण, मन, सत्य, लोक आणि कर्मात अमरत्व येतं.

यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तापः । तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायाते

जो सर्वज्ञ आहे, ज्याचं तप म्हणजे सर्वज्ञान, त्याच्यापासून ब्रह्म, नाव, रूप आणि अन्न निर्माण होतं.

तदेतत् सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यंस्तानि त्रेतायां बहुधा संततानि । तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एष वः पन्थाः सुकृतस्य लोके

हेच सत्य आहे: मंत्रांमध्ये ऋषींनी जे कर्म पाहिलं, ते त्रेतायुगात अनेक प्रकारांनी विस्तारलं गेलं. जे सत्याची इच्छा करतात, त्यांनी हे नियमाने आचरण करावं; हाच तुमच्यासाठी पुण्याचा मार्ग आहे.

यदा लेलायते ह्यर्चिः समिद्धे हव्यवाहने । तदाऽऽज्यभागावन्तरेणाऽऽहुतीः प्रतिपादयेत्

जेव्हा अग्नी नीट पेटलेला असतो आणि ज्वाळा हलू लागतात, तेव्हा तुपाच्या भागांमध्ये विलंब न करता आहुती द्यावी.

यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमास- मचातुर्मास्यमनाग्रयणमतिथिवर्जितं च । अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुत- मासप्तमांस्तस्य लोकान् हिनस्ति

ज्याचं अग्निहोत्र अमावास्या-पौर्णिमा यज्ञाशिवाय, चातुर्मास्य, अग्रयण, अथवा अतिथी सत्काराशिवाय असतं; ज्याचं वैश्वदेव अर्पण नाही किंवा विधीशिवाय केलं जातं — त्याचे सात लोक नष्ट होतात.

काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः

काळी, कराळी, मनोजवा, सुलोहिता, सुधूम्रवर्णा, स्फुलिंगिनी, आणि विश्वरुची — या सात ज्वाळा म्हणजे अग्नीच्या जिभा आहेत.

एतेषु यश्चरते भ्राजमानेषु यथाकालं चाहुतयो ह्याददायन् । तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः

जो या तेजस्वी ज्वाळांमध्ये योग्य वेळी आहुती देतो, त्याला सूर्याच्या किरणांनी त्या ठिकाणी नेलं जातं, जिथे देवांचा स्वामी एकटा वास करतो.

एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति । प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्य एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः

'या, या!' — असं तेजस्वी आहुती बोलावतात, आणि सूर्याच्या किरणांनी यजमानाला नेतात. गोड बोलून आणि स्तुती करत, हा तुमच्यासाठी पुण्याचा, कमावलेला ब्रह्मलोक आहे.

प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति

हे यज्ञरूप कर्म म्हणजे कमकुवत होड्या आहेत, ज्यात अठरा प्रकारचं कमी दर्जाचं कर्म सांगितलं आहे. जे मूढ लोक यालाच श्रेष्ठ मानतात, ते वारंवार जन्म-मृत्यूच्या चक्रात अडकतात.

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । जङ्घन्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः

अज्ञानात राहून, स्वतःला बुद्धिमान आणि पंडित समजणारे मूढ लोक, अंध माणसासारखे अंधाच्या मागे चालतात आणि भरकटत राहतात.

अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः । यत् कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात् तेनातुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते

अज्ञानात अनेक प्रकारे वावरणारे, स्वतःला सिद्ध मानतात. जे कर्म करणारे मोहामुळे समजत नाहीत, त्याच्यामुळे ते दुःखी होतात; त्यांचे लोक नष्ट होतात आणि ते पडतात.

इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति

जे लोक यज्ञ आणि दान ह्यालाच श्रेष्ठ समजतात, ते अज्ञानामुळे खरे कल्याण ओळखू शकत नाहीत. त्यांनी आपल्या पुण्यकर्मांचा स्वर्गात आनंद घेतला की, पुन्हा या जगात किंवा त्याहूनही नीच जन्मात येतात.

तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्यां चरन्तः । सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा

जे लोक तप आणि श्रद्धेने, शांतपणे, विद्वान होऊन, वनात राहून, भिक्षेवर जगतात, ते शुद्ध होऊन सूर्याच्या मार्गाने त्या अमर, अविनाशी आत्म्याजवळ पोहोचतात.

परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्

जो ब्राह्मण कर्माने मिळणारे सर्व लोक तपासतो आणि त्याला समजते की, कर्माने न बनलेली गोष्ट मिळत नाही, तो हे खरे ज्ञान मिळवण्यासाठी इंधन हातात घेऊन, वेदपारंगत आणि ब्रह्मनिष्ठ अशा गुरूकडे जातो.

तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्वतो ब्रह्मविद्याम्

जो योग्य रीतीने गुरूकडे गेला आहे, ज्याचे मन शांत आणि संयमी आहे, त्याला तो विद्वान गुरु, ज्याच्या द्वारे अविनाशी सत्य पुरुष ओळखता येतो, ती खरी ब्रह्मविद्या सांगतो.

तदेतत् सत्यं यथा सुदीप्तात् पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाऽक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ति

हे सत्य आहे—जसा तेजस्वी अग्नीपासून हजारो ठिपके एकसारखे निर्माण होतात, तसंच, हे प्रिय, त्या अविनाशीपासून अनेक जीव जन्म घेतात आणि शेवटी त्याच्यात विलीन होतात.

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात् परतः परः

तो दिव्य, निराकार पुरुष आत आणि बाहेर सर्वत्र आहे, जन्मरहित आहे, श्वासरहित, मनरहित, पवित्र आहे, अविनाशीपेक्षाही श्रेष्ठ, सर्वश्रेष्ठ आहे.

एतस्माज्जायते प्रणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी

त्याच्यापासून प्राण, मन, सर्व इंद्रिये, आकाश, वायू, तेज, पाणी, पृथ्वी—ही सर्व विश्वाला आधार देणारी तत्त्वे निर्माण होतात.

अग्नीर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग् विवृताश्च वेदाः । वायुः प्रणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा

अग्नी हे त्याचे डोके, चंद्र आणि सूर्य त्याच्या डोळ्यांसारखे, दिशा त्याची कानं, वाणी आणि वेद त्याचे मुख, वायू प्राण, विश्व त्याचे हृदय, पृथ्वी त्याचे पाय—तो सर्व भूतांचा अंतरात्मा आहे.

तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः सोमात् पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् । पुमान् रेतः सिञ्चति योषितायां बह्वीः प्रजाः पुरुषात् संप्रसूताः

त्याच्यापासून अग्नी निर्माण होतो, सूर्य त्याचे इंधन आहे, चंद्रापासून पाऊस पडतो, पावसापासून पृथ्वीवर वनस्पती उगवतात. पुरुष स्त्रीमध्ये बीज सोडतो आणि त्या पुरुषापासून अनेक जीव जन्म घेतात.

तस्मादृचः साम यजूंषि दीक्षा यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च । संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः

त्याच्यापासून ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद, दीक्षा, सर्व यज्ञ, क्रिया, दक्षिणा, वर्ष, यजमान, लोक—जिथे चंद्र शुद्ध होतो आणि सूर्य प्रकाशतो—हे सर्व निर्माण होते.

तस्माच्च देवा बहुधा संप्रसूताः साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि । प्राणापानौ व्रीहियवौ तपश्च श्रद्ध सत्यं ब्रह्मचर्यं विधिश्च

त्याच्यापासून अनेक प्रकारचे देव, साध्य, माणसं, पशू, पक्षी, प्राण-अपान, तांदूळ-यव, तप, श्रद्धा, सत्य, ब्रह्मचर्य आणि नियम निर्माण होतात.

सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त

त्याच्यापासून सात प्राण, सात ज्वाळा, सात समिधा, सात होम, आणि सात लोक निर्माण होतात, जिथे हे प्राण गुहेत लपलेले राहतात, सात सात अशा प्रकारे.