मुण्डकोपनिषद्

एका काळी एक ब्राह्मण, आपल्या कर्मांनी मिळवलेल्या विविध लोकांचा अनुभव घेऊन, मनोमन निराश झाला. त्याला कळले की, केवळ कृतींनी अजन्म, अमर वस्तू प्राप्त होत नाही. म्हणूनच, त्या सत्याची अनुभूती मिळविण्यासाठी, तो हातात समिधा घेऊन, वेदज्ञ आणि ब्रह्मनिष्ठ अशा सद्गुरूकडे गेला. जेव्हा हा शिष्य योग्य प्रकारे गुरूकडे गेला, त्याचे मन शांत, संयमित आणि एकाग्र होते, तेव्हा तो ज्ञानी गुरु त्याला ब्रह्मज्ञान शिकवू लागले—ज्याच्या द्वारे अविनाशी, सत्य पुरुषाची ओळख होते. गुरु म्हणाले, "हे सौम्य शिष्य, जसा प्रज्वलित अग्नितून असंख्य, एकसारख्या रूपातील ठिणग्या बाहेर पडतात आणि पुन्हा त्यात विलीन होतात, तसाच हा सर्व सृष्टीचा विस्तार त्या अविनाशी ब्रह्मातून उत्पन्न होतो आणि त्यातच लीन होतो. तो परम पुरुष, दिव्य, निर्गुण, बाह्य आणि अंतर्गत, अजन्मा, श्वासरहित, मनरहित, पूर्णपणे शुद्ध, अक्षराहूनही परे आणि सर्वोच्च आहे. त्याच्यापासून प्राण, मन, सर्व इंद्रिये, आकाश, वायू, तेज, जल, पृथ्वी—या सर्व विश्वाचा आधार—उत्पन्न होतात. अग्नि त्याचे मस्तक, सूर्य आणि चंद्र त्याचे नेत्र, दिशा त्याची कान, वाणी आणि वेद त्याचे मुख, वायू त्याचा प्राण, विश्व त्याचे हृदय, पृथ्वी त्याचे पाय—तो सर्व प्राण्यांचा अंतर्यामी आहे. त्याच्यापासून अग्नि उत्पन्न होतो, ज्याचे इंधन सूर्य आहे; चंद्रापासून पर्जन्य, पर्जन्यापासून पृथ्वीवरील वनस्पती. पुरुष स्त्रीमध्ये बीज टाकतो आणि त्या पुरुषापासून अनेक जीव जन्माला येतात. त्याच्यापासून ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद, दीक्षा, सर्व यज्ञ, कर्मकांड, आहुती, वर्ष, यजमान, वेगवेगळ्या लोकांची निर्मिती होते—जिथे चंद्र शुद्ध होतो आणि सूर्य तेजस्वी होतो. त्याच्यापासून देव, साध्य, मानव, पशू, पक्षी, प्राण, अपान, तांदूळ, ज्वारी, तप, श्रद्धा, सत्य, ब्रह्मचर्य, आणि धर्म—हे सर्व विविध स्वरुपात उत्पन्न होतात. सात प्राण, सात ज्वाळा, सात आहुती, आणि सात लोक त्याच्यापासून निर्माण होतात, आणि हे सर्व त्या अंतर्यामी गुहेत गुप्तपणे वास करतात. त्याच्यापासून सर्व समुद्र, पर्वत, विविध नद्यांचे प्रवाह, सर्व वनस्पती आणि त्यांचे सार उत्पन्न होते. त्याच्यामुळे अंतरात्मा सर्व प्राण्यांमध्ये वास करतो. हा पुरुषच हे संपूर्ण विश्व आहे—कर्म, तप, ब्रह्म आणि अमृत. जो हे गुहेत लपलेले जाणतो, तो अज्ञानाचा गाठ तोडतो. हे सत्य आहे—सर्वत्र प्रकट, गुहेत वास करणारे, हे महान धाम येथे आहे. ते चालते, श्वास घेते, डोळे मिचकावते—हे अस्तित्व आणि अनस्तित्व दोन्ही आहे, आणि सर्व प्राण्यांमध्ये सर्वोच्च ज्ञान आहे. जे तेजस्वी, अत्यंत सूक्ष्म, ज्यात सर्व लोक आणि त्यातील जीव सामावलेले आहेत—तेच अविनाशी ब्रह्म आहे, तेच प्राण, वाणी, मन, सत्य, अमरत्व आहे; हे ओळख, हे सौम्य शिष्य! उपनिषद म्हणजे महान धनुष्य, ध्यानरूपी तीक्ष्ण बाण त्यावर ठेव, मन त्या ब्रह्मात एकाग्र करून, त्या अक्षर ब्रह्मालाच लक्ष्य मान. ॐ हे धनुष्य, आत्मा म्हणजे बाण, ब्रह्म म्हणजे लक्ष्य. अचल एकाग्रतेने त्याला भेदावे, आणि बाणाप्रमाणे त्याच्याशी एकरूप व्हावे. ज्यात स्वर्ग, पृथ्वी आणि त्यामधील सर्व काही, मन आणि प्राण विणले गेले आहेत, त्या एकाच आत्म्याला जाण. इतर सर्व शब्द सोड, हेच अमरत्वाकडे नेणारे पूल आहे. जसे चाकाच्या केंद्रात सर्व कडा एकत्र येतात, तसे सर्व नाड्या त्या एकाच ठिकाणी एकत्र होतात; तो आतून विविध प्रकारे फिरतो. आत्म्याचे ध्यान ॐ म्हणून कर—तू समृद्ध होशील आणि अज्ञानाच्या अंध:कारातून पार पडशील. जो सर्व जाणतो, सर्वज्ञ आहे, ज्याचे तेज पृथ्वीवर प्रकट होते—हा आत्मा ब्रह्मपुरातील तेजस्वी नगरीत, सर्वोच्च आकाशात स्थिर आहे. मनाने बनलेला, प्राणांचा नेता, अन्नात स्थिर, हृदयात वास करणारा—त्याला जाणल्यावर ज्ञानीजण आनंदमय, अमर स्वरूप पाहतात. जेव्हा ते सर्वोच्च, उन्नत व अधःस्थ, पाहिले जाते, तेव्हा हृदयातील गाठ सुटते, सर्व शंका नाहीशा होतात, आणि त्याची कर्मे संपतात. त्या सर्वोच्च सुवर्णकवचात ब्रह्म आहे—शुद्ध, निष्कलंक, अविभाज्य; आत्मज्ञानी तेच तेजस्वी तेज पाहतात. तेथे सूर्य, चंद्र, तारे, वीज, अग्नि—काहीच प्रकाश देत नाही. तोच स्वतः प्रकाशमान आहे; त्याच्या प्रकाशामुळेच सर्व जग प्रकाशित होते. हे ब्रह्म अमरत्व—पूर्वीही, मागेही, उजवीकडे, डावीकडे, वर, खाली—सर्वत्र व्यापले आहे. हे संपूर्ण विश्व खरेच सर्वोच्च ब्रह्म आहे. एका झाडावर दोन पक्षी एकत्र, अगदी जवळचे मित्र, बसले आहेत. त्यातील एक गोड फळ खातो, तर दुसरा केवळ पाहतो, पण खात नाही. त्या झाडावरच, हे जीवात्मा अज्ञानात बुडून, दुःखी आणि गोंधळलेला असतो. पण जेव्हा तो दुसऱ्या, ईश्वराचे, त्याच्या महिम्याचे दर्शन घेतो, तेव्हा तो दुःखमुक्त होतो. जेव्हा दृष्टा त्या सुवर्णवर्णी सृष्टीकर्त्याचे, प्रभूचे, पुरुषाचे—जो ब्रह्माचा मूळ आहे—दर्शन करतो, तेव्हा ज्ञानी पुण्य आणि पाप झटकून, निष्कलंक होतो आणि परम समत्व प्राप्त करतो. तोच प्राण आहे, जो सर्व प्राण्यांमध्ये चमकतो. हे जाणल्यावर ज्ञानी वाद करत नाही; तो आत्म्यात रमतो, आत्म्यात आनंद करतो, आणि कर्मशील राहतो—तो ब्रह्मज्ञानींमध्ये श्रेष्ठ आहे. हा आत्मा सत्य, तप, योग्य ज्ञान व अखंड ब्रह्मचर्याने प्राप्त होतो. ज्यांचे दोष संपले आहेत, असे तपस्वी, शुद्ध आणि प्रकाशमय देहात त्याचे दर्शन घेतात. सत्यच विजयी होते, असत्य नव्हे. सत्यानेच देवांचा मार्ग मोकळा होतो, ज्यावरून इच्छापूर्ती झालेले ऋषी त्या सत्यरूप धनाकडे जातात. ते अत्यंत विशाल, दिव्य, अगम्य रूप आहे; अत्यंत सूक्ष्म, तरीही तेजस्वी. ते फार दूर असूनही इथेच, अगदी जवळ; हृदयाच्या गुहेत लपलेले आहे. ते डोळ्यांनी, वाणीने, अन्य इंद्रियांद्वारे, तप किंवा कर्माने पकडता येत नाही. ज्ञानाच्या कृपेने, शुद्ध मनाने, ध्यानाने त्या अविभाज्य सत्तेचे दर्शन होते. हा सूक्ष्म आत्मा मनानेच जाणावा, ज्यात प्राण पाच प्रकारांनी प्रवेश करतो. या आत्म्यात सर्व जीवांचे मन विणले गेले आहे; जेव्हा तो शुद्ध होतो, तेव्हा आत्म्याचे तेज प्रकट होते. शुद्धचित्त असलेला माणूस, आपल्या मनाने ज्या जगाची, ज्या इच्छांची कामना करतो, ते त्याला मिळते. म्हणून, जो समृद्धी इच्छितो, त्याने आत्मज्ञानीची उपासना करावी. जो ब्रह्मधाम जाणतो, जिथे हे सर्व विश्व स्थिर आहे, तेजस्वी आणि शुद्ध—ते ज्ञानी, जे पुरुषाची इच्छा न ठेवता उपासना करतात, ते या शुद्ध लोकापेक्षा पुढे जातात. जो स्वतःला कर्ता समजतो आणि इच्छांची कामना करतो, तो त्या इच्छांसह विविध ठिकाणी पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो; पण ज्याच्या सर्व इच्छा शांत झाल्या आहेत, जो आत्म्यात स्थिर आहे, त्याच्या सर्व इच्छा इथेच विरघळतात. हा आत्मा शिकवणुकीने, बुध्दीने, किंवा खूप श्रवणाने मिळत नाही; ज्याला तो स्वतः निवडतो, त्यालाच आत्मा स्वतःचे खरे स्वरूप दाखवतो. हा आत्मा दुर्बलतेने, असावधतेने, किंवा चुकीच्या तपाने मिळत नाही; पण योग्य ज्ञानाने, जो प्रयत्न करतो, त्याला आत्मा ब्रह्मधामात प्रवेश देतो. हे प्राप्त केल्यावर, ज्ञानीजन ज्ञानात तृप्त, संयमी, विकाररहित, शांत—हे सर्वव्यापी प्राप्त करून, सर्वत्र एकरूप होतात. जे संन्यासी, शुद्धचित्त, वेदांतज्ञानात स्थिर, त्यागाने तप केलेले—त्यांना, त्यांच्या आयुष्याच्या शेवटी, ब्रह्मलोकात, पूर्ण मुक्ती व अमरत्व प्राप्त होते. जेव्हा पंधरा कलां आणि सर्व देव, त्यांच्या अधिपतींसह, विलीन होतात, तेव्हा सर्व कर्मे आणि ज्ञानमय आत्मा त्या सर्वोच्च, अविनाशी ब्रह्मात एकरूप होतात. अशा प्रकारे, हा ब्रह्मविद्या-मार्ग गुरुने आपल्या शिष्याला सांगितला, आणि त्याने अज्ञानाचा अंध:कार पार करून, अमरत्वाचा अनुभव घेतला.