ॐचा मंगल उच्चार करून, ऋषी प्रार्थना करतात—“हे देवहो, आमच्या कानांनी केवळ शुभ गोष्टीच ऐकू द्या; आमच्या डोळ्यांनी केवळ मंगल दृश्येच दिसू द्या. आम्ही आपल्या देहाने, मनाने बळकट राहू, आणि देवांनी ठरवलेला आयुष्याचा काळ भक्तिपूर्वक पूर्ण करू. इंद्र, पूषा, तार्क्ष्य आणि बृहस्पती—हे सर्व देव आम्हाला कल्याण लाभू देत.” या विश्वाच्या प्रारंभात ब्रह्मा, देवांमध्ये प्रथम, प्रकट झाले. त्यांनी सर्वांचे सृष्टीकरण केले आणि विश्वाचे रक्षण करणारे ठरले. ब्रह्मज्ञान, सर्व विद्यांचा आधार, ब्रह्मदेवांनी आपल्या ज्येष्ठ पुत्र अथर्वण यांना शिकवले. अथर्वण ऋषींनी हे ब्रह्मज्ञान अङ्गिरा यांना दिले; अङ्गिरांनी ते भारद्वाज आणि सत्यवाहा यांना शिकवले; भारद्वाजांनी पुन्हा अङ्गिरस यांना, ज्यात उच्च आणि नीच असे दोन्ही ज्ञान समाविष्ट होते, ते दिले. एके दिवशी, शौनक नावाचे एक महान गृहस्थ, योग्य पद्धतीने अङ्गिरस ऋषींकडे आले आणि नम्रतेने विचारले, “भगवन्, अशा कोणत्या ज्ञानाने हे सर्व ज्ञात होते?” अङ्गिरस म्हणाले, “ब्रह्मज्ञानी सांगतात, दोन प्रकारचे ज्ञान जाणावे—एक उच्च, एक नीच.” त्यातील नीच ज्ञान म्हणजे ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, शब्दशास्त्र, कर्मकांड, व्याकरण, निरुक्त, छंद, आणि ज्योतिष. उच्च ज्ञान ते आहे, ज्याने अक्षर तत्त्वाची प्राप्ती होते. हे तत्त्व नजरेत न दिसणारे, हातात न सापडणारे, कुठलाही वंश किंवा वर्ण नसणारे, डोळे-कान नसणारे, हात-पाय नसणारे, शाश्वत, सर्वत्र व्यापलेले, अत्यंत सूक्ष्म, नाशरहित, सर्वांचे मूळ—हे ज्ञानी लोक अनुभवीत असतात. जसे कोळी स्वतःचे जाळे निर्माण करतो आणि पुन्हा त्यात गुंडाळतो, जसे पृथ्वीवरून वनस्पती उगवतात, जसे जिवंत माणसाच्या शरीरातून केस-नखे वाढतात, तसे हे विश्व त्या अक्षर ब्रह्मातून उत्पन्न होते. तपस्येने ब्रह्म वाढते; त्यातून अन्न निर्माण होते. अन्नातून प्राण, मन, सत्य, विविध लोक आणि कर्मातील अमरत्व निर्माण होते. जो सर्वज्ञ आहे, ज्याची तपस्या ज्ञानरूप आहे, त्याच्यापासून ब्रह्म, नाव, रूप आणि अन्न यांचा उदय होतो. हेच सत्य आहे—पूर्वीच्या काळी, ऋषींनी मंत्रांमध्ये विविध कर्मकांडांचा शोध लावला, जे त्रेता युगात विस्तारले. जे सत्याची इच्छा करतात, त्यांनी शिस्तबद्धपणे हे आचरण करावे; हाच पुण्यलोकाचा मार्ग आहे. जेव्हा अग्नी उत्तम प्रकारे प्रज्वलित होतो, आणि ज्वाला हालते, तेव्हा कोणतीही विलंब न करता, योग्य वेळी तुपाच्या भागांमधून होम करावा. ज्याचे अग्निहोत्र अमावास्या व पौर्णिमेचे कर्म, चातुर्मास्य, नवधान्य अर्पण आणि अतिथिसत्कार यांपासून रिक्त आहे; जे वैश्वदेवासाठी अर्पण करत नाहीत किंवा चुकीच्या पद्धतीने करतात—त्यांच्यासाठी सात लोकांचा नाश होतो. काळी, कराळी, मनोजवा, सुलोहिता, सुद्धूम्रवर्णा, स्फुलिंगिनी, विश्वरुची—या सात अग्नीच्या ज्वाळा आहेत. जो या तेजस्वी ज्वाळांमध्ये, योग्य काळी, यथाविधी होम करतो, त्याला सूर्यकिरण त्या परमेश्वराच्या निवासस्थानी घेऊन जातात. “या, या!”—अशी तेजस्वी आहुती बोलावतात, आणि सूर्यकिरण यजमानाला घेऊन जातात. मधुर वचनांनी स्तुती करीत, हा ब्रह्मलोक, तुझ्या पुण्यकर्मांचा फळ आहे. परंतु हे यज्ञ, अठरा प्रकारच्या अल्पकर्मांचे फक्त दुर्बल नौकेसारखे आहेत. जे या कर्मातच सर्वोच्च कल्याण मानतात, ते मोहग्रस्त, पुन्हा-पुन्हा जन्ममृत्यूच्या फेर्यात अडकतात. अज्ञानात राहून, स्वतःला ज्ञानी समजणारे, हे मोहग्रस्त लोक, जणू आंधळ्याने आंधळ्याला मार्गदर्शन करावे तसे, इधर-उधर भटकतात. अनेक प्रकारच्या अज्ञानात राहणारी ही बालबुद्धी माणसे, स्वतःला सिद्ध समजतात. जे कर्मकांडांनी समजू शकत नाहीत, त्या मोहामुळे त्रस्त होतात; त्यांचे लोक नष्ट होतात आणि ते खाली पडतात. जे यज्ञ आणि दान यांनाच सर्वोच्च मानतात, ते मोहग्रस्त, उच्च कल्याण जाणत नाहीत. स्वर्गात पुण्यफळ उपभोगून, पुन्हा या जगात किंवा नीच लोकांत जन्म घेतात. जे तप, श्रद्धा, वनवासात शांत, विद्वान, भिक्षेवर जगणारे असतात—ते सूर्यमार्गाने, शुद्ध होऊन, त्या अमर, अक्षर आत्म्याच्या निवासस्थानी पोहोचतात. कर्मांनी मिळणाऱ्या लोकांचा विचार करून, ब्राह्मण निराश होतो, कारण कर्माने अजन्म, अनंत तत्त्व मिळत नाही. त्याला ते जाणण्यासाठी, हातात समिधा घेऊन, विद्वान आणि ब्रह्मनिष्ठ गुरूकडे जावे लागते. असा योग्य प्रकारे आलेल्या, मनःशांत, संयमी शिष्याला, ज्ञानी गुरु सत्य ब्रह्मविद्या सांगतो, ज्याने तो अक्षर, सत्य पुरुष जाणतो. हेच सत्य आहे—जसा प्रज्वलित अग्नीतून हजारो ठिपके (स्फुलिंग) निर्माण होतात, तसेच त्या अक्षर ब्रह्मातून विविध जीव निर्माण होतात आणि पुन्हा त्याच्यात विलीन होतात. तो दिव्य, निराकार पुरुष, अंतर-बाह्य सर्वत्र आहे, जन्मरहित, प्राण-मनरहित, शुद्ध, अक्षराहूनही पर, सर्वोच्च आहे. त्याच्यापासून प्राण, मन, सर्व इंद्रिये, आकाश, वायू, तेज, जल, पृथ्वी—ही सर्व विश्वाची आधारभूत तत्त्वे निर्माण होतात. त्याच्या अग्नीचे डोके, सूर्य-चंद्र त्याचे डोळे, दिशा त्याची कान, वाणी व वेद त्याचे तोंड; वायू प्राण, विश्व हृदय, पृथ्वी पाय—तो सर्वांचा अंतरात्मा आहे. त्याच्यापासून अग्नी, सूर्य त्याचे इंधन; चंद्रापासून पर्जन्य; पर्जन्यापासून पृथ्वीवरील वनस्पती; पुरुष बीज स्त्रीकडे देतो आणि अनेक जीव त्या पुरुषापासून उत्पन्न होतात. त्याच्यापासून ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद, दीक्षा, यज्ञ, होम, वर्ष, यजमान, विविध लोक, जिथे चंद्र शुद्ध होतो आणि सूर्य तेजस्वी होतो, हे सर्व निर्माण होते. त्याच्यापासून विविध देव, साध्य, मानव, पशु, पक्षी, प्राण व अपान, धान्य, तप, श्रद्धा, सत्य, ब्रह्मचर्य, धर्म यांचा उत्पत्ती होतो. सात प्राण, सात ज्वाळा, सात आहुती, सात लोक—हे सर्व त्याच्यापासून निर्माण होतात आणि त्या गुहेत (हृदयात) सात सात स्वरूपात लपलेले असतात. त्याच्यापासून सर्व समुद्र, पर्वत, नद्या, वनस्पती व त्यांचे सार, ज्याच्यामुळे अंतर्यामी आत्मा सर्वत्र वास करतो, हे सर्व निर्माण होते. तो पुरुषच हे संपूर्ण विश्व आहे—कर्म, तप, ब्रह्म, सर्वोच्च अमृत. जो हे जाणतो, तो हृदयातील अज्ञानाचा ग्रंथी फोडतो. हेच सत्य—प्रकट, या गुहेत वास करणारे, हे महान धाम येथे आहे. ते हलते, श्वास घेतो, डोळ्यांची पापणी हलवते—हे अस्तित्व व अनस्तित्व दोन्ही आहे, सर्वश्रेष्ठ ज्ञान आहे. ते तेजस्वी, अत्यंत सूक्ष्म, ज्यात सर्व लोक व त्यातील जीव आहेत—तेच अक्षर ब्रह्म, तेच प्राण, वाणी, मन, सत्य, अमरत्व—हेच जाण्याजोगे आहे. उपनिषदाला महान धनुष्य मानून, तीक्ष्ण ध्यानरूपी बाण त्यावर ठेवावा; मन त्या तत्त्वात एकाग्र करून, अक्षर ब्रह्मला लक्ष्य मानावे. ॐ हे धनुष्य, आत्मा हा बाण, ब्रह्म हे लक्ष्य; हे अचल लक्ष वेधून, बाण एकरूप होतो तसा त्याच्याशी एकरूप व्हावे. ज्यात स्वर्ग, पृथ्वी, आकाश, मन, प्राण एकत्र गुंफले आहेत, त्या एकच आत्म्याला जाणावे; इतर सर्व शब्द सोडून, हाच अमरत्वाचा पूल आहे. जसे चाकाच्या नाभीत सर्व काड्या एकत्र येतात, तसे सर्व नाड्या त्या एकाच ठिकाणी एकत्र येतात; तो आतून सर्वत्र फिरतो, अनेक प्रकारे प्रकट होतो. त्या आत्म्याचा ॐ म्हणून ध्यान करा—तुम्हाला कल्याण व अंध:काराचा पार होईल. जो सर्वज्ञ, सर्वत्र जाणणारा, ज्याची कीर्ती पृथ्वीवर प्रकट आहे—हा आत्मा ब्रह्माच्या तेजस्वी नगरीत, सर्वोच्च आकाशात स्थित आहे. मनरूप, प्राणांचा नेता, अन्नात स्थित, हृदयात वास करणारा—त्याला जाणून ज्ञानी, आनंदमय, अमर स्वरूपाचे दर्शन घेतात. जेव्हा ते सर्वोच्च, उच्च आणि नीच, दोन्ही पाहिले जातात, तेव्हा हृदयातील ग्रंथी उलगडतात, सर्व शंका नाहीशा होतात, आणि त्याची कर्मे संपतात. अशा प्रकारे, मुंडकोपनिषदातील या दिव्य शिक्षांमध्ये, विश्वाची उत्पत्ती, कर्मकांडांची मर्यादा, आणि आत्मज्ञानाचा सर्वोच्च मार्ग यांचा सुंदर परामर्श दिला आहे.