મુણ્ડકોપનિષદ્

પુરુષ એવેદં વિશ્વં કર્મ તપો બ્રહ્મ પરામૃતમ્ । એતદ્યો વેદ નિહિતં ગુહાયાં સોઽવિદ્યાગ્રન્થિં વિકિરતીહ સોમ્ય

પુરુષ જ આ આખું વિશ્વ છે—કર્મ, તપ, બ્રહ્મ, પરમ અમૃત. જે આ ગુહામાં રહેલા પુરુષને જાણે છે, તે અવિદ્યા નો ગાંઠ તોડી નાખે છે, હે સૌમ્ય.

આવિઃ સંનિહિતં ગુહાચરં નામ મહત્પદમત્રૈતત્ સમર્પિતમ્ । એજત્પ્રાણન્નિમિષચ્ચ યદેતજ્જાનથ સદસદ્વરેણ્યં પરં વિજ્ઞાનાદ્યદ્વરિષ્ઠં પ્રજાનામ્

આ સ્પષ્ટ, નજીક, ગુહામાં વસતું મહાન સ્થાન અહીં અર્પણ છે. એ ચાલે છે, શ્વાસ લે છે, પલક ઝપટે છે—એ જે છે, એ સત્ય અને અસત્ય બંને છે, સર્વમાં શ્રેષ્ઠ, પરમ જ્ઞાન છે, એ જાણો.

યદર્ચિમદ્યદણુભ્યોઽણુ ચ યસ્મિઁલ્લોકા નિહિતા લોકિનશ્ચ । તદેતદક્ષરં બ્રહ્મ સ પ્રાણસ્તદુ વાઙ્મનઃ તદેતત્સત્યં તદમૃતં તદ્વેદ્ધવ્યં સોમ્ય વિદ્ધિ

જે પ્રકાશમય છે, અતિ સૂક્ષ્મ છે, જેમાં લોક અને લોકવાસીઓ રહેલા છે—એ અવિનાશી બ્રહ્મ છે, એ પ્રાણ, વાણી, મન છે; એ સત્ય, અમૃત છે, એ જાણવું છે, હે સૌમ્ય, એ જાણો.

ધનુર્ગૃહીત્વૌપનિષદં મહાસ્ત્રં શરં હ્યુપાસા નિશિતં સન્ધયીત । આયમ્ય તદ્ભાવગતેન ચેતસા લક્ષ્યં તદેવાક્ષરં સોમ્ય વિદ્ધિ

ઉપનિષદને મહા ધનુષ તરીકે લઈને, ધ્યાનના તીક્ષ્ણ બાણને એમાં મૂકો; મનને એમાં એકાગ્ર કરીને, એ અવિનાશી લક્ષ્યને જાણો, હે સૌમ્ય.

પ્રણવો ધનુઃ શારો હ્યાત્મા બ્રહ્મ તલ્લક્ષ્યમુચ્યતે । અપ્રમત્તેન વેદ્ધવ્યં શરવત્ તન્મયો ભવેત્

પ્રણવ ધનુષ છે, આત્મા બાણ છે, બ્રહ્મ લક્ષ્ય છે. એમાં અચલ ચિત્તથી ભેદવું જોઈએ; બાણની જેમ એમાં એકરૂપ થવું જોઈએ.

યસ્મિન્ દ્યૌઃ પૃથિવી ચાન્તરિક્ષમોતં મનઃ સહ પ્રાણૈશ્ચ સર્વૈઃ । તમેવૈકં જાનથ આત્માનમન્યા વાચો વિમુઞ્ચથામૃતસ્યૈષ સેતુઃ

જેમાં આકાશ, પૃથ્વી અને વચ્ચેનું અંતર, મન અને બધા પ્રાણ એકસાથે જોડાયેલા છે, એ જ એક આત્માને જાણો. બીજાં બધા શબ્દો છોડો—મૃત્યુથી પાર જવાની આ જ એકમાત્ર પુલ છે.

અરા ઇવ રથનાભૌ સંહતા યત્ર નાડ્યઃ । સ એષોઽન્તશ્ચરતે બહુધા જાયમાનઃ । ઓમિત્યેવં ધ્યાયથ આત્માનં સ્વસ્તિ વઃ પારાય તમસઃ પરસ્તાત્

જેમ રથના ચકરમાં બધા કાંડા કેન્દ્રમાં જોડાયેલા હોય છે, તેમ બધા નાડીઓ એ જ એકમાં એકસાથે મળે છે; એ અનેક રીતે અંદર ફરતો રહે છે. ઓમનું ધ્યાન કરીને આત્માને સ્મરો—તમને સુખ અને અંધકારથી પાર થવાની શુભકામના.

યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્ યસ્યૈષ મહિમા ભુવિ । દિવ્યે બ્રહ્મપુરે હ્યેષ વ્યોમ્ન્યાત્મા પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥ મનોમયઃ પ્રાણશરીરનેતા પ્રતિષ્ઠિતોઽન્ને હૃદયં સન્નિધાય । તદ્ વિજ્ઞાનેન પરિપશ્યન્તિ ધીરા આનન્દરૂપમમૃતં યદ્ વિભાતિ

જે સર્વજ્ઞ છે, સર્વ જાણે છે, જેના મહિમા પૃથ્વી પર પ્રસરી રહ્યો છે—એ આત્મા દિવ્ય બ્રહ્મપુરમાં, સર્વોચ્ચ આકાશમાં સ્થિર છે. મનથી બનેલો, પ્રાણનો નેતા, અન્નમાં સ્થિર, હૃદયમાં વસે છે—એને જાણીને વિવેકી લોકો આનંદરૂપ, અમર જે પ્રકાશે છે, એ આત્માને સ્પષ્ટ જોઈ શકે છે.

ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ । ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે

જ્યારે પરમ અને અપાર એ આત્માને જોઈ લેવાય છે, ત્યારે હૃદયની ગાંઠ ખૂલી જાય છે, બધા સંશય દૂર થાય છે, અને કર્મોનો અંત આવે છે.

હિરણ્મયે પરે કોશે વિરજં બ્રહ્મ નિષ્કલમ્ । તચ્છુભ્રં જ્યોતિષં જ્યોતિસ્તદ્ યદાત્મવિદો વિદુઃ

સર્વોચ્ચ સુવર્ણ કવચમાં, નિર્મળ, નિષ્કલંક, અવિભાજ્ય બ્રહ્મ વસે છે; એ શુદ્ધ પ્રકાશ, પ્રકાશમાં પ્રકાશ, આત્માને જાણનારા એ જ જોઈ શકે છે.

ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્રતારકં નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતોઽયમગ્નિઃ । તમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ

ત્યાં neither સૂર્ય, neither ચંદ્ર, neither તારાઓ પ્રકાશે છે; વીજળી પણ નહીં, અગ્નિ તો દૂર. એ જ પ્રકાશે છે, એના પ્રકાશથી બધું પ્રકાશે છે.

બ્રહ્મૈવેદમમૃતં પુરસ્તાદ્ બ્રહ્મ પશ્ચાદ્ બ્રહ્મ દક્ષિણતશ્ચોત્તરેણ । અધશ્ચોર્ધ્વં ચ પ્રસૃતં બ્રહ્મૈવેદં વિશ્વમિદં વરિષ્ઠમ્

આ અમર બ્રહ્મ છે—આગળ, પાછળ, જમણે, ડાબે, ઉપર, નીચે—બધે બ્રહ્મ જ વ્યાપી રહ્યો છે; આ સમગ્ર વિશ્વ ખરેખર સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ છે.

દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે । તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિ

બે પંખીઓ, એકસાથે, મિત્ર બની, એક જ વૃક્ષ પર બેઠાં છે. એમાંથી એક મીઠું ફળ ખાય છે, બીજું માત્ર જોઈ રહ્યું છે, પણ ખાયતું નથી.

સમાને વૃક્ષે પુરુષો નિમગ્નોઽ નીશયા શોચતિ મુહ્યમાનઃ । જુષ્ટં યદા પશ્યત્યન્યમીશમસ્ય મહિમાનમિતિ વીતશોકઃ

એ જ વૃક્ષ પર, પુરુષ અજ્ઞાનમાં ડૂબેલો છે, દુઃખી છે, ભટકતો રહે છે. પણ જ્યારે એ બીજાને, ભગવાનને, અને એની મહિમાને જોઈ લે છે, ત્યારે એ દુઃખમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે.

યદા પશ્યઃ પશ્યતે રુક્મવર્ણં કર્તારમીશં પુરુષં બ્રહ્મયોનિમ્ । તદા વિદ્વાન્ પુણ્યપાપે વિધૂય નિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમુપૈતિ

જ્યારે દર્શક એ સુવર્ણવર્ણના સર્જનહાર, ઈશ્વર, પુરુષ, બ્રહ્મના મૂળને જોઈ લે છે, ત્યારે વિદ્વાન પુણ્ય-પાપને ત્યજી, નિષ્કલંક બની, સર્વોચ્ચ સમાનતા પ્રાપ્ત કરે છે.

પ્રણો હ્યેષ યઃ સર્વભૂતૈર્વિભાતિ વિજાનન્ વિદ્વાન્ ભવતે નાતિવાદી । આત્મક્રીડ આત્મરતિઃ ક્રિયાવા- નેષ બ્રહ્મવિદાં વરિષ્ઠઃ

એ જ પ્રાણ છે, જે બધા જીવોમાં પ્રકાશે છે. એ જાણીને વિદ્વાન વધુ ચર્ચા નથી કરતો. એ આત્મામાં રમે છે, આત્મામાં આનંદ પામે છે, અને સક્રિય રહે છે—એ બ્રહ્મજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

સત્યેન લભ્યસ્તપસા હ્યેષ આત્મા સમ્યગ્જ્ઞાનેન બ્રહ્મચર્યેણ નિત્યમ્ । અન્તઃશરીરે જ્યોતિર્મયો હિ શુભ્રો યં પશ્યન્તિ યતયઃ ક્ષીણદોષાઃ

આ આત્મા સત્ય, તપ, સાચી જ્ઞાન, અને સતત બ્રહ્મચર્યથી પ્રાપ્ત થાય છે. શરીરમાં, શુદ્ધ અને પ્રકાશમય, યતિઓ, જેમના દોષો ઘટી ગયા છે, એ આત્માને જોઈ શકે છે.

સત્યમેવ જયતે નાનૃતં સત્યેન પન્થા વિતતો દેવયાનઃ । યેનાઽઽક્રમન્ત્યૃષયો હ્યાપ્તકામા યત્ર તત્ સત્યસ્ય પરમં નિધાનમ્

સત્ય જ જીતે છે, અસત્ય નહીં. સત્યથી દેવયાત્રાનો માર્ગ ખુલ્લો છે, જેનાથી ઋષિઓ, જેમની ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે, એ સત્યના સર્વોચ્ચ ખજાનામાં પહોંચે છે.

બૃહચ્ચ તદ્ દિવ્યમચિન્ત્યરૂપં સૂક્ષ્માચ્ચ તત્ સૂક્ષ્મતરં વિભાતિ । દૂરાત્ સુદૂરે તદિહાન્તિકે ચ પશ્યન્ત્વિહૈવ નિહિતં ગુહાયામ્

એ વિશાળ છે, દિવ્ય છે, કલ્પનાથી પર છે; એ અત્યંત સૂક્ષ્મ છે, સૂક્ષ્મથી પણ વધારે પ્રકાશે છે. એ દૂરથી પણ દૂર છે, અને અહીં નજીક પણ છે; એ અહીં, હૃદયની ગુફામાં છુપાયેલું, દર્શન થાય છે.

ન ચક્ષુષા ગૃહ્યતે નાપિ વાચા નાન્યૈર્દેવૈસ્તપસા કર્મણ વા । જ્ઞાનપ્રસાદેન વિશુદ્ધસત્ત્વ- સ્તતસ્તુ તં પશ્યતે નિષ્કલં ધ્યાયમાનઃ

એ આંખથી, બોલથી, અન્ય દેવોથી, તપથી કે કર્મથી પકડાયતું નથી. જ્ઞાનની કૃપાથી, શુદ્ધ મનથી, ધ્યાન દ્વારા એ અવિભાજ્ય સત્ત્વને જોઈ શકાય છે.

એષોઽણુરાત્મા ચેતસા વેદિતવ્યો યસ્મિન્ પ્રાણઃ પઞ્ચધા સંવિવેશ । પ્રાણૈશ્ચિત્તં સર્વમોતં પ્રજાનાં યસ્મિન્ વિશુદ્ધે વિભવત્યેષ આત્મા

આ સૂક્ષ્મ આત્મા મનથી જાણવો જોઈએ, જેમાં પ્રાણ પાંચ ભાગે પ્રવેશ્યો છે. એ આત્મામાં બધા જીવોના મન જોડાયેલા છે; જ્યારે એ શુદ્ધ થાય છે, ત્યારે એ આત્મા પ્રકાશે છે.

યં યં લોકં મનસા સંવિભાતિ વિશુદ્ધસત્ત્વઃ કામયતે યાંશ્ચ કામાન્ । તં તં લોકં જયતે તાંશ્ચ કામાં- સ્તસ્માદાત્મજ્ઞં હ્યર્ચયેત્ ભૂતિકામઃ

જે વ્યક્તિનું મન શુદ્ધ છે, જે જે લોકને મનથી વિચાર કરે છે, જે જે ઈચ્છા કરે છે, એ એ લોક અને ઈચ્છા પ્રાપ્ત કરે છે. તેથી, સુખ ઈચ્છનારએ આત્મજ્ઞને પૂજવો જોઈએ.

સ વેદૈતત્ પરમં બ્રહ્મ ધામ યત્ર વિશ્વં નિહિતં ભાતિ શુભ્રમ્ । ઉપાસતે પુરુષં યે હ્યકામાસ્તે શુક્રમેતદતિવર્તન્તિ ધીરાઃ

એ પરમ બ્રહ્મનું ધામ જાણે છે, જ્યાં આખું વિશ્વ સ્થિર છે, પ્રકાશે છે, શુદ્ધ છે. જે વિવેકી લોકો પુરુષની ઉપાસના કરે છે, અને કોઈ ઈચ્છા નથી રાખતા, એ શુદ્ધ લોકને પાર કરી જાય છે.

કામાન્ યઃ કામયતે મન્યમાનઃ સ કામભિર્જાયતે તત્ર તત્ર । પર્યાપ્તકામસ્ય કૃતાત્મનસ્તુ ઇહૈવ સર્વે પ્રવિલીયન્તિ કામાઃ

જે મનુષ્ય પોતાને કર્તા માને છે અને ઇચ્છાઓ રાખે છે, તે વારંવાર વિવિધ જગ્યાએ ઇચ્છાઓ સાથે જન્મે છે. પણ જેના મનની બધી ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે અને આત્મા સ્થિર છે, તેના માટે અહીં જ બધી ઇચ્છાઓ સમાપ્ત થઈ જાય છે.

નાયમાત્મા પ્રવચનેન લભ્યો ન મેધયા ન બહુના શ્રુતેન । યમેવૈષ વૃણુતે તેન લભ્ય- સ્તસ્યૈષ આત્મા વિવૃણુતે તનૂં સ્વામ્

આ આત્મા વાણીથી, બુદ્ધિથી કે બહુ સાંભળવાથી મળતો નથી. જેને આત્મા પસંદ કરે છે, એને જ એ મળે છે; એના માટે આત્મા પોતાનું સાચું સ્વરૂપ પ્રગટ કરે છે.

નાયમાત્મા બલહીનેન લભ્યો ન ચ પ્રમાદાત્ તપસો વાપ્યલિઙ્ગાત્ । એતૈરુપાયૈર્યતતે યસ્તુ વિદ્વાં- સ્તસ્યૈષ આત્મા વિશતે બ્રહ્મધામ

આ આત્મા બળહીનને, અળસુને કે ખોટા તપથી મળતો નથી. પણ જે જ્ઞાનથી પ્રયત્ન કરે છે, એને આ આત્મા બ્રહ્મના ધામમાં પ્રવેશ આપે છે.

સંપ્રાપ્યૈનમૃષયો જ્ઞાનતૃપ્તાઃ કૃતાત્માનો વીતરાગાઃ પ્રશાન્તાઃ તે સર્વગં સર્વતઃ પ્રાપ્ય ધીરા યુક્તાત્માનઃ સર્વમેવાવિશન્તિ

જે ઋષિઓએ આને પ્રાપ્ત કર્યું છે, જ્ઞાનથી તૃપ્ત છે, મનથી સ્થિર છે, રાગરહિત છે અને શાંત છે, એ વિદ્વાનો સર્વત્ર વ્યાપેલા પરમાત્માને પ્રાપ્ત કરીને સર્વમાં એકરૂપ થઈ જાય છે.

વેદાન્તવિજ્ઞાનસુનિશ્ચિતાર્થાઃ સંન્યાસયોગાદ્ યતયઃ શુદ્ધસત્ત્વાઃ । તે બ્રહ્મલોકેષુ પરાન્તકાલે પરામૃતાઃ પરિમુચ્યન્તિ સર્વે

જે યતિઓ શુદ્ધ મનવાળા છે અને વેદાંતના જ્ઞાનમાં દૃઢ છે, સંન્યાસના યોગથી પવિત્ર થયા છે, તેઓ બ્રહ્મલોકમાં જીવનના અંતે સર્વે મુક્ત અને અમર થઈ જાય છે.

ગતાઃ કલાઃ પઞ્ચદશ પ્રતિષ્ઠા દેવાશ્ચ સર્વે પ્રતિદેવતાસુ । કર્માણિ વિજ્ઞાનમયશ્ચ આત્મા પરેઽવ્યયે સર્વે એકીભવન્તિ

જ્યારે પંદર કલાઓ અને બધા દેવતાઓ પોતાના સ્થાનમાં વિલીન થાય છે, ત્યારે બધા કર્મો અને જ્ઞાનમય આત્મા પણ સર્વોચ્ચ અવિનાશી પરમાત્મામાં એકરૂપ થઈ જાય છે.