મુણ્ડકોપનિષદ્

તસ્મૈ સ વિદ્વાનુપસન્નાય સમ્યક્ પ્રશાન્તચિત્તાય શમાન્વિતાય । યેનાક્ષરં પુરુષં વેદ સત્યં પ્રોવાચ તાં તત્વતો બ્રહ્મવિદ્યામ્

જે શાંતિ અને સંયમથી ગુરુ પાસે આવે છે, તેને વિદ્વાન ગુરુ સાચી બ્રહ્મવિદ્યા સમજાવે છે, જેના દ્વારા અવિનાશી અને સત્ય પુરુષને જાણવામાં આવે છે.

તદેતત્ સત્યં યથા સુદીપ્તાત્ પાવકાદ્વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ સહસ્રશઃ પ્રભવન્તે સરૂપાઃ । તથાઽક્ષરાદ્વિવિધાઃ સોમ્ય ભાવાઃ પ્રજાયન્તે તત્ર ચૈવાપિ યન્તિ

આ સત્ય છે: જેમ કે પ્રગટેલી અગ્નિમાંથી હજારો ચીંગારીઓ ઊપજતી હોય છે, એ જ રીતે, અવિનાશીમાંથી અનેક જીવો જન્મે છે અને અંતે એમાં જ વિલય પામે છે.

દિવ્યો હ્યમૂર્તઃ પુરુષઃ સ બાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃ । અપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રો હ્યક્ષરાત્ પરતઃ પરઃ

દિવ્ય, નિરાકાર પુરુષ અંદર અને બહાર છે, જન્મે નથી; પ્રાણ અને મન વગર, શુદ્ધ છે, અવિનાશીથી પણ ઊંચો છે, સર્વથી શ્રેષ્ઠ છે.

એતસ્માજ્જાયતે પ્રણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ । ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણી

એમાંથી પ્રાણ, મન, બધા ઇન્દ્રિયો, આકાશ, વાયુ, પ્રકાશ, પાણી, પૃથ્વી—વિશ્વનો આધાર—ઉપજે છે.

અગ્નીર્મૂર્ધા ચક્ષુષી ચન્દ્રસૂર્યૌ દિશઃ શ્રોત્રે વાગ્ વિવૃતાશ્ચ વેદાઃ । વાયુઃ પ્રણો હૃદયં વિશ્વમસ્ય પદ્ભ્યાં પૃથિવી હ્યેષ સર્વભૂતાન્તરાત્મા

અગ્નિ એનું માથું છે, ચંદ્ર અને સૂર્ય એની આંખો છે, દિશાઓ એના કાન છે, વાણી અને વેદો એનું મોઢું છે; વાયુ એનો પ્રાણ છે, વિશ્વ એનું હૃદય છે, પૃથ્વી એના પગ છે—એ સર્વ જીવોમાં આંતરાત્મા છે.

તસ્માદગ્નિઃ સમિધો યસ્ય સૂર્યઃ સોમાત્ પર્જન્ય ઓષધયઃ પૃથિવ્યામ્ । પુમાન્ રેતઃ સિઞ્ચતિ યોષિતાયાં બહ્વીઃ પ્રજાઃ પુરુષાત્ સંપ્રસૂતાઃ

એમાંથી અગ્નિ, જેનું ઇંધણ સૂર્ય છે, ઉપજે છે; ચંદ્રથી વરસાદ, વરસાદથી પૃથ્વી પર છોડ; પુરુષ સ્ત્રીમાં બીજ નાખે છે, અને એમાંથી અનેક પ્રજાઓ જન્મે છે.

તસ્માદૃચઃ સામ યજૂંષિ દીક્ષા યજ્ઞાશ્ચ સર્વે ક્રતવો દક્ષિણાશ્ચ । સંવત્સરશ્ચ યજમાનશ્ચ લોકાઃ સોમો યત્ર પવતે યત્ર સૂર્યઃ

એમાંથી ઋગ, સામ, યજુર વેદો, દીક્ષા, બધા યજ્ઞ, ક્રિયા, દક્ષિણાઓ, વર્ષ, યજમાન, લોક—જ્યાં ચંદ્ર શુદ્ધ થાય છે અને સૂર્ય પ્રકાશે છે—ઉપજે છે.

તસ્માચ્ચ દેવા બહુધા સંપ્રસૂતાઃ સાધ્યા મનુષ્યાઃ પશવો વયાંસિ । પ્રાણાપાનૌ વ્રીહિયવૌ તપશ્ચ શ્રદ્ધ સત્યં બ્રહ્મચર્યં વિધિશ્ચ

એમાંથી અનેક રૂપે દેવતાઓ, સાધ્ય, મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી, પ્રાણ અને અપાન, ધાન્ય, તપ, શ્રદ્ધા, સત્ય, બ્રહ્મચર્ય અને નિયમ જન્મે છે.

સપ્ત પ્રાણાઃ પ્રભવન્તિ તસ્માત્ સપ્તાર્ચિષઃ સમિધઃ સપ્ત હોમાઃ । સપ્ત ઇમે લોકા યેષુ ચરન્તિ પ્રાણા ગુહાશયા નિહિતાઃ સપ્ત સપ્ત

એમાંથી સાત પ્રાણ, સાત જ્યોતિ, સાત ઇંધણ, સાત હોમ, સાત લોક—જેમાં પ્રાણ ગુહામાં છુપાઈને સાત-સાત રહે છે—ઉપજે છે.

અતઃ સમુદ્રા ગિરયશ્ચ સર્વેઽસ્માત્ સ્યન્દન્તે સિન્ધવઃ સર્વરૂપાઃ । અતશ્ચ સર્વા ઓષધયો રસશ્ચ યેનૈષ ભૂતૈસ્તિષ્ઠતે હ્યન્તરાત્મા

એમાંથી બધા સમુદ્રો અને પર્વતો વહે છે; એમાંથી બધા પ્રકારની નદીઓ વહે છે. એમાંથી બધા છોડ અને તેમનો રસ આવે છે, અને એ જ આંતરાત્મા સર્વ ભૂતોમાં વસે છે.

પુરુષ એવેદં વિશ્વં કર્મ તપો બ્રહ્મ પરામૃતમ્ । એતદ્યો વેદ નિહિતં ગુહાયાં સોઽવિદ્યાગ્રન્થિં વિકિરતીહ સોમ્ય

પુરુષ જ આ આખું વિશ્વ છે—કર્મ, તપ, બ્રહ્મ, પરમ અમૃત. જે આ ગુહામાં રહેલા પુરુષને જાણે છે, તે અવિદ્યા નો ગાંઠ તોડી નાખે છે, હે સૌમ્ય.

આવિઃ સંનિહિતં ગુહાચરં નામ મહત્પદમત્રૈતત્ સમર્પિતમ્ । એજત્પ્રાણન્નિમિષચ્ચ યદેતજ્જાનથ સદસદ્વરેણ્યં પરં વિજ્ઞાનાદ્યદ્વરિષ્ઠં પ્રજાનામ્

આ સ્પષ્ટ, નજીક, ગુહામાં વસતું મહાન સ્થાન અહીં અર્પણ છે. એ ચાલે છે, શ્વાસ લે છે, પલક ઝપટે છે—એ જે છે, એ સત્ય અને અસત્ય બંને છે, સર્વમાં શ્રેષ્ઠ, પરમ જ્ઞાન છે, એ જાણો.

યદર્ચિમદ્યદણુભ્યોઽણુ ચ યસ્મિઁલ્લોકા નિહિતા લોકિનશ્ચ । તદેતદક્ષરં બ્રહ્મ સ પ્રાણસ્તદુ વાઙ્મનઃ તદેતત્સત્યં તદમૃતં તદ્વેદ્ધવ્યં સોમ્ય વિદ્ધિ

જે પ્રકાશમય છે, અતિ સૂક્ષ્મ છે, જેમાં લોક અને લોકવાસીઓ રહેલા છે—એ અવિનાશી બ્રહ્મ છે, એ પ્રાણ, વાણી, મન છે; એ સત્ય, અમૃત છે, એ જાણવું છે, હે સૌમ્ય, એ જાણો.

ધનુર્ગૃહીત્વૌપનિષદં મહાસ્ત્રં શરં હ્યુપાસા નિશિતં સન્ધયીત । આયમ્ય તદ્ભાવગતેન ચેતસા લક્ષ્યં તદેવાક્ષરં સોમ્ય વિદ્ધિ

ઉપનિષદને મહા ધનુષ તરીકે લઈને, ધ્યાનના તીક્ષ્ણ બાણને એમાં મૂકો; મનને એમાં એકાગ્ર કરીને, એ અવિનાશી લક્ષ્યને જાણો, હે સૌમ્ય.

પ્રણવો ધનુઃ શારો હ્યાત્મા બ્રહ્મ તલ્લક્ષ્યમુચ્યતે । અપ્રમત્તેન વેદ્ધવ્યં શરવત્ તન્મયો ભવેત્

પ્રણવ ધનુષ છે, આત્મા બાણ છે, બ્રહ્મ લક્ષ્ય છે. એમાં અચલ ચિત્તથી ભેદવું જોઈએ; બાણની જેમ એમાં એકરૂપ થવું જોઈએ.

યસ્મિન્ દ્યૌઃ પૃથિવી ચાન્તરિક્ષમોતં મનઃ સહ પ્રાણૈશ્ચ સર્વૈઃ । તમેવૈકં જાનથ આત્માનમન્યા વાચો વિમુઞ્ચથામૃતસ્યૈષ સેતુઃ

જેમાં આકાશ, પૃથ્વી અને વચ્ચેનું અંતર, મન અને બધા પ્રાણ એકસાથે જોડાયેલા છે, એ જ એક આત્માને જાણો. બીજાં બધા શબ્દો છોડો—મૃત્યુથી પાર જવાની આ જ એકમાત્ર પુલ છે.

અરા ઇવ રથનાભૌ સંહતા યત્ર નાડ્યઃ । સ એષોઽન્તશ્ચરતે બહુધા જાયમાનઃ । ઓમિત્યેવં ધ્યાયથ આત્માનં સ્વસ્તિ વઃ પારાય તમસઃ પરસ્તાત્

જેમ રથના ચકરમાં બધા કાંડા કેન્દ્રમાં જોડાયેલા હોય છે, તેમ બધા નાડીઓ એ જ એકમાં એકસાથે મળે છે; એ અનેક રીતે અંદર ફરતો રહે છે. ઓમનું ધ્યાન કરીને આત્માને સ્મરો—તમને સુખ અને અંધકારથી પાર થવાની શુભકામના.

યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્ યસ્યૈષ મહિમા ભુવિ । દિવ્યે બ્રહ્મપુરે હ્યેષ વ્યોમ્ન્યાત્મા પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥ મનોમયઃ પ્રાણશરીરનેતા પ્રતિષ્ઠિતોઽન્ને હૃદયં સન્નિધાય । તદ્ વિજ્ઞાનેન પરિપશ્યન્તિ ધીરા આનન્દરૂપમમૃતં યદ્ વિભાતિ

જે સર્વજ્ઞ છે, સર્વ જાણે છે, જેના મહિમા પૃથ્વી પર પ્રસરી રહ્યો છે—એ આત્મા દિવ્ય બ્રહ્મપુરમાં, સર્વોચ્ચ આકાશમાં સ્થિર છે. મનથી બનેલો, પ્રાણનો નેતા, અન્નમાં સ્થિર, હૃદયમાં વસે છે—એને જાણીને વિવેકી લોકો આનંદરૂપ, અમર જે પ્રકાશે છે, એ આત્માને સ્પષ્ટ જોઈ શકે છે.

ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ । ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે

જ્યારે પરમ અને અપાર એ આત્માને જોઈ લેવાય છે, ત્યારે હૃદયની ગાંઠ ખૂલી જાય છે, બધા સંશય દૂર થાય છે, અને કર્મોનો અંત આવે છે.

હિરણ્મયે પરે કોશે વિરજં બ્રહ્મ નિષ્કલમ્ । તચ્છુભ્રં જ્યોતિષં જ્યોતિસ્તદ્ યદાત્મવિદો વિદુઃ

સર્વોચ્ચ સુવર્ણ કવચમાં, નિર્મળ, નિષ્કલંક, અવિભાજ્ય બ્રહ્મ વસે છે; એ શુદ્ધ પ્રકાશ, પ્રકાશમાં પ્રકાશ, આત્માને જાણનારા એ જ જોઈ શકે છે.

ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્રતારકં નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતોઽયમગ્નિઃ । તમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ

ત્યાં neither સૂર્ય, neither ચંદ્ર, neither તારાઓ પ્રકાશે છે; વીજળી પણ નહીં, અગ્નિ તો દૂર. એ જ પ્રકાશે છે, એના પ્રકાશથી બધું પ્રકાશે છે.

બ્રહ્મૈવેદમમૃતં પુરસ્તાદ્ બ્રહ્મ પશ્ચાદ્ બ્રહ્મ દક્ષિણતશ્ચોત્તરેણ । અધશ્ચોર્ધ્વં ચ પ્રસૃતં બ્રહ્મૈવેદં વિશ્વમિદં વરિષ્ઠમ્

આ અમર બ્રહ્મ છે—આગળ, પાછળ, જમણે, ડાબે, ઉપર, નીચે—બધે બ્રહ્મ જ વ્યાપી રહ્યો છે; આ સમગ્ર વિશ્વ ખરેખર સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ છે.

દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે । તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિ

બે પંખીઓ, એકસાથે, મિત્ર બની, એક જ વૃક્ષ પર બેઠાં છે. એમાંથી એક મીઠું ફળ ખાય છે, બીજું માત્ર જોઈ રહ્યું છે, પણ ખાયતું નથી.

સમાને વૃક્ષે પુરુષો નિમગ્નોઽ નીશયા શોચતિ મુહ્યમાનઃ । જુષ્ટં યદા પશ્યત્યન્યમીશમસ્ય મહિમાનમિતિ વીતશોકઃ

એ જ વૃક્ષ પર, પુરુષ અજ્ઞાનમાં ડૂબેલો છે, દુઃખી છે, ભટકતો રહે છે. પણ જ્યારે એ બીજાને, ભગવાનને, અને એની મહિમાને જોઈ લે છે, ત્યારે એ દુઃખમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે.

યદા પશ્યઃ પશ્યતે રુક્મવર્ણં કર્તારમીશં પુરુષં બ્રહ્મયોનિમ્ । તદા વિદ્વાન્ પુણ્યપાપે વિધૂય નિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમુપૈતિ

જ્યારે દર્શક એ સુવર્ણવર્ણના સર્જનહાર, ઈશ્વર, પુરુષ, બ્રહ્મના મૂળને જોઈ લે છે, ત્યારે વિદ્વાન પુણ્ય-પાપને ત્યજી, નિષ્કલંક બની, સર્વોચ્ચ સમાનતા પ્રાપ્ત કરે છે.

પ્રણો હ્યેષ યઃ સર્વભૂતૈર્વિભાતિ વિજાનન્ વિદ્વાન્ ભવતે નાતિવાદી । આત્મક્રીડ આત્મરતિઃ ક્રિયાવા- નેષ બ્રહ્મવિદાં વરિષ્ઠઃ

એ જ પ્રાણ છે, જે બધા જીવોમાં પ્રકાશે છે. એ જાણીને વિદ્વાન વધુ ચર્ચા નથી કરતો. એ આત્મામાં રમે છે, આત્મામાં આનંદ પામે છે, અને સક્રિય રહે છે—એ બ્રહ્મજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

સત્યેન લભ્યસ્તપસા હ્યેષ આત્મા સમ્યગ્જ્ઞાનેન બ્રહ્મચર્યેણ નિત્યમ્ । અન્તઃશરીરે જ્યોતિર્મયો હિ શુભ્રો યં પશ્યન્તિ યતયઃ ક્ષીણદોષાઃ

આ આત્મા સત્ય, તપ, સાચી જ્ઞાન, અને સતત બ્રહ્મચર્યથી પ્રાપ્ત થાય છે. શરીરમાં, શુદ્ધ અને પ્રકાશમય, યતિઓ, જેમના દોષો ઘટી ગયા છે, એ આત્માને જોઈ શકે છે.

સત્યમેવ જયતે નાનૃતં સત્યેન પન્થા વિતતો દેવયાનઃ । યેનાઽઽક્રમન્ત્યૃષયો હ્યાપ્તકામા યત્ર તત્ સત્યસ્ય પરમં નિધાનમ્

સત્ય જ જીતે છે, અસત્ય નહીં. સત્યથી દેવયાત્રાનો માર્ગ ખુલ્લો છે, જેનાથી ઋષિઓ, જેમની ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે, એ સત્યના સર્વોચ્ચ ખજાનામાં પહોંચે છે.

બૃહચ્ચ તદ્ દિવ્યમચિન્ત્યરૂપં સૂક્ષ્માચ્ચ તત્ સૂક્ષ્મતરં વિભાતિ । દૂરાત્ સુદૂરે તદિહાન્તિકે ચ પશ્યન્ત્વિહૈવ નિહિતં ગુહાયામ્

એ વિશાળ છે, દિવ્ય છે, કલ્પનાથી પર છે; એ અત્યંત સૂક્ષ્મ છે, સૂક્ષ્મથી પણ વધારે પ્રકાશે છે. એ દૂરથી પણ દૂર છે, અને અહીં નજીક પણ છે; એ અહીં, હૃદયની ગુફામાં છુપાયેલું, દર્શન થાય છે.