મુણ્ડકોપનિષદ્

યસ્યાગ્નિહોત્રમદર્શમપૌર્ણમાસ- મચાતુર્માસ્યમનાગ્રયણમતિથિવર્જિતં ચ । અહુતમવૈશ્વદેવમવિધિના હુત- માસપ્તમાંસ્તસ્ય લોકાન્ હિનસ્તિ

જેનું અગ્નિહોત્ર અમાવસ્યા-પૂણમના યજ્ઞ વગર, ચાતુર્માસ્ય, અગ્રયણ, અતિથિ-સત્કાર વગર છે; જેનું હવન વૈશ્વદેવ માટે નથી, કે વિધિ વિરુદ્ધ છે—એના સાત લોક નાશ પામે છે.

કાલી કરાલી ચ મનોજવા ચ સુલોહિતા યા ચ સુધૂમ્રવર્ણા । સ્ફુલિઙ્ગિની વિશ્વરુચી ચ દેવી લેલાયમાના ઇતિ સપ્ત જિહ્વાઃ

કાળી, કરાળી, મનોજવા, સુલોહિતા, સુધૂમ્રવર્ણા, સ્ફુલિંગિની, વિશ્વરુચિ—દેવી, લહેરતી, એ અગ્નિના સાત જિહ્વા છે.

એતેષુ યશ્ચરતે ભ્રાજમાનેષુ યથાકાલં ચાહુતયો હ્યાદદાયન્ । તં નયન્ત્યેતાઃ સૂર્યસ્ય રશ્મયો યત્ર દેવાનાં પતિરેકોઽધિવાસઃ

જે shining અગ્નિમાં યોગ્ય સમયે હવન કરે છે, તેને સૂર્યની કિરણો એ સ્થાન સુધી લઈ જાય છે, જ્યાં દેવોના સ્વામી એકલા નિવાસ કરે છે.

એહ્યેહીતિ તમાહુતયઃ સુવર્ચસઃ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિર્યજમાનં વહન્તિ । પ્રિયાં વાચમભિવદન્ત્યોઽર્ચયન્ત્ય એષ વઃ પુણ્યઃ સુકૃતો બ્રહ્મલોકઃ

આવો, આવો!—પ્રભાસ્વ oblations બોલાવે છે, અને સૂર્યની કિરણો યજમાનને લઈ જાય છે. મીઠી વાણી બોલી, સ્તુતિ કરે છે; એ જ તમારો પુણ્ય, સુકૃત બ્રહ્મલોક છે.

પ્લવા હ્યેતે અદૃઢા યજ્ઞરૂપા અષ્ટાદશોક્તમવરં યેષુ કર્મ । એતચ્છ્રેયો યેઽભિનન્દન્તિ મૂઢા જરામૃત્યું તે પુનરેવાપિ યન્તિ

યજ્ઞરૂપ આ અષ્ટાદશ પ્રકારના કર્મ, ખરાબ નાવની જેમ છે. જે લોકો તેને શ્રેષ્ઠ માને છે, મૂઢો, તેઓ ફરીથી વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુમાં પાછા આવે છે.

અવિદ્યાયામન્તરે વર્તમાનાઃ સ્વયં ધીરાઃ પણ્ડિતં મન્યમાનાઃ । જઙ્ઘન્યમાનાઃ પરિયન્તિ મૂઢા અન્ધેનૈવ નીયમાના યથાન્ધાઃ

અજ્ઞાનમાં રહી, પોતાને બુદ્ધિ અને પંડિત માનતા, મૂઢો ભટકે છે, જેમ અંધ અંધને લઈ જાય છે.

અવિદ્યાયાં બહુધા વર્તમાના વયં કૃતાર્થા ઇત્યભિમન્યન્તિ બાલાઃ । યત્ કર્મિણો ન પ્રવેદયન્તિ રાગાત્ તેનાતુરાઃ ક્ષીણલોકાશ્ચ્યવન્તે

અજ્ઞાનમાં અનેક રીતે રહી, બાળકો પોતાને કૃતાર્થ માને છે. જે કર્મીઓ રાગથી સમજે નથી, એથી દુ:ખી થાય છે; તેમનાં લોક નાશ પામે છે અને તેઓ પડી જાય છે.

ઇષ્ટાપૂર્તં મન્યમાના વરિષ્ઠં નાન્યચ્છ્રેયો વેદયન્તે પ્રમૂઢાઃ । નાકસ્ય પૃષ્ઠે તે સુકૃતેઽનુભૂત્વેમં લોકં હીનતરં વા વિશન્તિ

યે લોકો યજ્ઞ અને દાનને સર્વોત્તમ માને છે, તેઓ ભટકેલા છે અને વધારે કલ્યાણ જાણતા નથી. સ્વર્ગમાં સારા કર્મોના ફળ ભોગવીને, પછી એ લોકો આ દુનિયામાં કે એથી નીચા લોકમાં પ્રવેશ કરે છે.

તપઃશ્રદ્ધે યે હ્યુપવસન્ત્યરણ્યે શાન્તા વિદ્વાંસો ભૈક્ષ્યચર્યાં ચરન્તઃ । સૂર્યદ્વારેણ તે વિરજાઃ પ્રયાન્તિ યત્રામૃતઃ સ પુરુષો હ્યવ્યયાત્મા

જે લોકો વનમાં તપ અને શ્રદ્ધા સાથે રહે છે, શાંત છે, જ્ઞાનથી ભરપૂર છે, ભિક્ષા દ્વારા જીવન જીવે છે—સૂર્યના માર્ગે, શુદ્ધ થઈને, તેઓ અમર અને અવિનાશી આત્મા જ્યાં છે, ત્યાં પહોંચે છે.

પરીક્ષ્ય લોકાન્ કર્મચિતાન્ બ્રાહ્મણો નિર્વેદમાયાન્નાસ્ત્યકૃતઃ કૃતેન । તદ્વિજ્ઞાનાર્થં સ ગુરુમેવાભિગચ્છેત્ સમિત્પાણિઃ શ્રોત્રિયં બ્રહ્મનિષ્ઠમ્

કર્મથી મળેલા લોકોએ પરિક્ષા કરીને, બ્રાહ્મણ નિરાશ થાય છે, કેમ કે કર્મથી અક્રિત વસ્તુ મળતી નથી. એ જાણવા માટે, તે સંયમથી, બ્રહ્મમાં સ્થિત અને જ્ઞાનથી ભરપૂર ગુરુ પાસે જાય છે.

તસ્મૈ સ વિદ્વાનુપસન્નાય સમ્યક્ પ્રશાન્તચિત્તાય શમાન્વિતાય । યેનાક્ષરં પુરુષં વેદ સત્યં પ્રોવાચ તાં તત્વતો બ્રહ્મવિદ્યામ્

જે શાંતિ અને સંયમથી ગુરુ પાસે આવે છે, તેને વિદ્વાન ગુરુ સાચી બ્રહ્મવિદ્યા સમજાવે છે, જેના દ્વારા અવિનાશી અને સત્ય પુરુષને જાણવામાં આવે છે.

તદેતત્ સત્યં યથા સુદીપ્તાત્ પાવકાદ્વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ સહસ્રશઃ પ્રભવન્તે સરૂપાઃ । તથાઽક્ષરાદ્વિવિધાઃ સોમ્ય ભાવાઃ પ્રજાયન્તે તત્ર ચૈવાપિ યન્તિ

આ સત્ય છે: જેમ કે પ્રગટેલી અગ્નિમાંથી હજારો ચીંગારીઓ ઊપજતી હોય છે, એ જ રીતે, અવિનાશીમાંથી અનેક જીવો જન્મે છે અને અંતે એમાં જ વિલય પામે છે.

દિવ્યો હ્યમૂર્તઃ પુરુષઃ સ બાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃ । અપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રો હ્યક્ષરાત્ પરતઃ પરઃ

દિવ્ય, નિરાકાર પુરુષ અંદર અને બહાર છે, જન્મે નથી; પ્રાણ અને મન વગર, શુદ્ધ છે, અવિનાશીથી પણ ઊંચો છે, સર્વથી શ્રેષ્ઠ છે.

એતસ્માજ્જાયતે પ્રણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ । ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણી

એમાંથી પ્રાણ, મન, બધા ઇન્દ્રિયો, આકાશ, વાયુ, પ્રકાશ, પાણી, પૃથ્વી—વિશ્વનો આધાર—ઉપજે છે.

અગ્નીર્મૂર્ધા ચક્ષુષી ચન્દ્રસૂર્યૌ દિશઃ શ્રોત્રે વાગ્ વિવૃતાશ્ચ વેદાઃ । વાયુઃ પ્રણો હૃદયં વિશ્વમસ્ય પદ્ભ્યાં પૃથિવી હ્યેષ સર્વભૂતાન્તરાત્મા

અગ્નિ એનું માથું છે, ચંદ્ર અને સૂર્ય એની આંખો છે, દિશાઓ એના કાન છે, વાણી અને વેદો એનું મોઢું છે; વાયુ એનો પ્રાણ છે, વિશ્વ એનું હૃદય છે, પૃથ્વી એના પગ છે—એ સર્વ જીવોમાં આંતરાત્મા છે.

તસ્માદગ્નિઃ સમિધો યસ્ય સૂર્યઃ સોમાત્ પર્જન્ય ઓષધયઃ પૃથિવ્યામ્ । પુમાન્ રેતઃ સિઞ્ચતિ યોષિતાયાં બહ્વીઃ પ્રજાઃ પુરુષાત્ સંપ્રસૂતાઃ

એમાંથી અગ્નિ, જેનું ઇંધણ સૂર્ય છે, ઉપજે છે; ચંદ્રથી વરસાદ, વરસાદથી પૃથ્વી પર છોડ; પુરુષ સ્ત્રીમાં બીજ નાખે છે, અને એમાંથી અનેક પ્રજાઓ જન્મે છે.

તસ્માદૃચઃ સામ યજૂંષિ દીક્ષા યજ્ઞાશ્ચ સર્વે ક્રતવો દક્ષિણાશ્ચ । સંવત્સરશ્ચ યજમાનશ્ચ લોકાઃ સોમો યત્ર પવતે યત્ર સૂર્યઃ

એમાંથી ઋગ, સામ, યજુર વેદો, દીક્ષા, બધા યજ્ઞ, ક્રિયા, દક્ષિણાઓ, વર્ષ, યજમાન, લોક—જ્યાં ચંદ્ર શુદ્ધ થાય છે અને સૂર્ય પ્રકાશે છે—ઉપજે છે.

તસ્માચ્ચ દેવા બહુધા સંપ્રસૂતાઃ સાધ્યા મનુષ્યાઃ પશવો વયાંસિ । પ્રાણાપાનૌ વ્રીહિયવૌ તપશ્ચ શ્રદ્ધ સત્યં બ્રહ્મચર્યં વિધિશ્ચ

એમાંથી અનેક રૂપે દેવતાઓ, સાધ્ય, મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી, પ્રાણ અને અપાન, ધાન્ય, તપ, શ્રદ્ધા, સત્ય, બ્રહ્મચર્ય અને નિયમ જન્મે છે.

સપ્ત પ્રાણાઃ પ્રભવન્તિ તસ્માત્ સપ્તાર્ચિષઃ સમિધઃ સપ્ત હોમાઃ । સપ્ત ઇમે લોકા યેષુ ચરન્તિ પ્રાણા ગુહાશયા નિહિતાઃ સપ્ત સપ્ત

એમાંથી સાત પ્રાણ, સાત જ્યોતિ, સાત ઇંધણ, સાત હોમ, સાત લોક—જેમાં પ્રાણ ગુહામાં છુપાઈને સાત-સાત રહે છે—ઉપજે છે.

અતઃ સમુદ્રા ગિરયશ્ચ સર્વેઽસ્માત્ સ્યન્દન્તે સિન્ધવઃ સર્વરૂપાઃ । અતશ્ચ સર્વા ઓષધયો રસશ્ચ યેનૈષ ભૂતૈસ્તિષ્ઠતે હ્યન્તરાત્મા

એમાંથી બધા સમુદ્રો અને પર્વતો વહે છે; એમાંથી બધા પ્રકારની નદીઓ વહે છે. એમાંથી બધા છોડ અને તેમનો રસ આવે છે, અને એ જ આંતરાત્મા સર્વ ભૂતોમાં વસે છે.

પુરુષ એવેદં વિશ્વં કર્મ તપો બ્રહ્મ પરામૃતમ્ । એતદ્યો વેદ નિહિતં ગુહાયાં સોઽવિદ્યાગ્રન્થિં વિકિરતીહ સોમ્ય

પુરુષ જ આ આખું વિશ્વ છે—કર્મ, તપ, બ્રહ્મ, પરમ અમૃત. જે આ ગુહામાં રહેલા પુરુષને જાણે છે, તે અવિદ્યા નો ગાંઠ તોડી નાખે છે, હે સૌમ્ય.

આવિઃ સંનિહિતં ગુહાચરં નામ મહત્પદમત્રૈતત્ સમર્પિતમ્ । એજત્પ્રાણન્નિમિષચ્ચ યદેતજ્જાનથ સદસદ્વરેણ્યં પરં વિજ્ઞાનાદ્યદ્વરિષ્ઠં પ્રજાનામ્

આ સ્પષ્ટ, નજીક, ગુહામાં વસતું મહાન સ્થાન અહીં અર્પણ છે. એ ચાલે છે, શ્વાસ લે છે, પલક ઝપટે છે—એ જે છે, એ સત્ય અને અસત્ય બંને છે, સર્વમાં શ્રેષ્ઠ, પરમ જ્ઞાન છે, એ જાણો.

યદર્ચિમદ્યદણુભ્યોઽણુ ચ યસ્મિઁલ્લોકા નિહિતા લોકિનશ્ચ । તદેતદક્ષરં બ્રહ્મ સ પ્રાણસ્તદુ વાઙ્મનઃ તદેતત્સત્યં તદમૃતં તદ્વેદ્ધવ્યં સોમ્ય વિદ્ધિ

જે પ્રકાશમય છે, અતિ સૂક્ષ્મ છે, જેમાં લોક અને લોકવાસીઓ રહેલા છે—એ અવિનાશી બ્રહ્મ છે, એ પ્રાણ, વાણી, મન છે; એ સત્ય, અમૃત છે, એ જાણવું છે, હે સૌમ્ય, એ જાણો.

ધનુર્ગૃહીત્વૌપનિષદં મહાસ્ત્રં શરં હ્યુપાસા નિશિતં સન્ધયીત । આયમ્ય તદ્ભાવગતેન ચેતસા લક્ષ્યં તદેવાક્ષરં સોમ્ય વિદ્ધિ

ઉપનિષદને મહા ધનુષ તરીકે લઈને, ધ્યાનના તીક્ષ્ણ બાણને એમાં મૂકો; મનને એમાં એકાગ્ર કરીને, એ અવિનાશી લક્ષ્યને જાણો, હે સૌમ્ય.

પ્રણવો ધનુઃ શારો હ્યાત્મા બ્રહ્મ તલ્લક્ષ્યમુચ્યતે । અપ્રમત્તેન વેદ્ધવ્યં શરવત્ તન્મયો ભવેત્

પ્રણવ ધનુષ છે, આત્મા બાણ છે, બ્રહ્મ લક્ષ્ય છે. એમાં અચલ ચિત્તથી ભેદવું જોઈએ; બાણની જેમ એમાં એકરૂપ થવું જોઈએ.

યસ્મિન્ દ્યૌઃ પૃથિવી ચાન્તરિક્ષમોતં મનઃ સહ પ્રાણૈશ્ચ સર્વૈઃ । તમેવૈકં જાનથ આત્માનમન્યા વાચો વિમુઞ્ચથામૃતસ્યૈષ સેતુઃ

જેમાં આકાશ, પૃથ્વી અને વચ્ચેનું અંતર, મન અને બધા પ્રાણ એકસાથે જોડાયેલા છે, એ જ એક આત્માને જાણો. બીજાં બધા શબ્દો છોડો—મૃત્યુથી પાર જવાની આ જ એકમાત્ર પુલ છે.

અરા ઇવ રથનાભૌ સંહતા યત્ર નાડ્યઃ । સ એષોઽન્તશ્ચરતે બહુધા જાયમાનઃ । ઓમિત્યેવં ધ્યાયથ આત્માનં સ્વસ્તિ વઃ પારાય તમસઃ પરસ્તાત્

જેમ રથના ચકરમાં બધા કાંડા કેન્દ્રમાં જોડાયેલા હોય છે, તેમ બધા નાડીઓ એ જ એકમાં એકસાથે મળે છે; એ અનેક રીતે અંદર ફરતો રહે છે. ઓમનું ધ્યાન કરીને આત્માને સ્મરો—તમને સુખ અને અંધકારથી પાર થવાની શુભકામના.

યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્ યસ્યૈષ મહિમા ભુવિ । દિવ્યે બ્રહ્મપુરે હ્યેષ વ્યોમ્ન્યાત્મા પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥ મનોમયઃ પ્રાણશરીરનેતા પ્રતિષ્ઠિતોઽન્ને હૃદયં સન્નિધાય । તદ્ વિજ્ઞાનેન પરિપશ્યન્તિ ધીરા આનન્દરૂપમમૃતં યદ્ વિભાતિ

જે સર્વજ્ઞ છે, સર્વ જાણે છે, જેના મહિમા પૃથ્વી પર પ્રસરી રહ્યો છે—એ આત્મા દિવ્ય બ્રહ્મપુરમાં, સર્વોચ્ચ આકાશમાં સ્થિર છે. મનથી બનેલો, પ્રાણનો નેતા, અન્નમાં સ્થિર, હૃદયમાં વસે છે—એને જાણીને વિવેકી લોકો આનંદરૂપ, અમર જે પ્રકાશે છે, એ આત્માને સ્પષ્ટ જોઈ શકે છે.

ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ । ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે

જ્યારે પરમ અને અપાર એ આત્માને જોઈ લેવાય છે, ત્યારે હૃદયની ગાંઠ ખૂલી જાય છે, બધા સંશય દૂર થાય છે, અને કર્મોનો અંત આવે છે.