મુણ્ડકોપનિષદ્

અથર્વણે યાં પ્રવદેત બ્રહ્માઽથર્વા તં પુરોવાચાઙ્ગિરે બ્રહ્મવિદ્યામ્ । સ ભારદ્વાજાય સત્યવાહાય પ્રાહ ભારદ્વાજોઽઙ્ગિરસે પરાવરામ્

બ્રહ્માએ જે બ્રહ્મવિદ્યા અથર્વાને શીખવી, એ અથર્વાએ અંગિરાને આપી. અંગિરાએ ભારદ્વાજ અને સત્યવાહને શીખવી. ભારદ્વાજે અંગિરાસને, ઊંચી અને નીચી બંને જ્ઞાન શીખવી.

શૌનકો હ વૈ મહાશાલોઽઙ્ગિરસં વિધિવદુપસન્નઃ પપ્રચ્છ । કસ્મિન્નુ ભગવો વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતીતિ

શૌનક, એક મહાન ગૃહસ્થ, વિધિ પ્રમાણે અંગિરાસ પાસે ગયો અને પૂછ્યું: 'ભગવાન, કયું જાણવાથી બધું જાણવામાં આવે છે?'

તસ્મૈ સ હોવાચ । દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યે ઇતિ હ સ્મ યદ્બ્રહ્મવિદો વદન્તિ પરા ચૈવાપરા ચ

અંગિરાસે કહ્યું: 'બ્રહ્મજ્ઞો કહે છે, બે પ્રકારના જ્ઞાન જાણવા યોગ્ય છે—એક ઊંચું અને એક નીચું.'

તત્રાપરા ઋગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદોઽથર્વવેદઃ શિક્ષા કલ્પો વ્યાકરણં નિરુક્તં છન્દો જ્યોતિષમિતિ । અથ પરા યયા તદક્ષરમધિગમ્યતે

નીચું જ્ઞાન છે: ઋગ્વેદ, યજુરવેદ, સામવેદ, અથર્વવેદ, શીખ્ષા, કલ્પ, વ્યાકરણ, નિરુક્ત, છંદ, અને જ્યોતિષ. ઊંચું જ્ઞાન એ છે, જેના દ્વારા અક્ષર—અવિનાશી—મળે છે.

યત્તદદ્રેશ્યમગ્રાહ્યમગોત્રમવર્ણ- મચક્ષુઃશ્રોત્રં તદપાણિપાદમ્ । નિત્યં વિભું સર્વગતં સુસૂક્ષ્મં તદવ્યયં યદ્ભૂતયોનિં પરિપશ્યન્તિ ધીરાઃ

જે અદૃશ્ય છે, પકડી શકાય તેમ નથી, કુળ-વર્ણ વગર છે, આંખ-કાન, હાથ-પગ વગર છે; સદા રહે છે, સર્વત્ર વ્યાપી છે, અત્યંત સૂક્ષ્મ છે, કદી નાશ પામતું નથી, સર્વ જીવનું મૂળ છે—એ જ્ઞાની લોકો એનું દર્શન કરે છે.

યથોર્ણનાભિઃ સૃજતે ગૃહ્ણતે ચ યથા પૃથિવ્યામોષધયઃ સંભવન્તિ । યથા સતઃ પુરુષાત્ કેશલોમાનિ તથાઽક્ષરાત્ સંભવતીહ વિશ્વમ્

જેમ જાળ બનાવે અને ખેંચે છે, તેમ જ ઉર્નાનાભી (મકડી); જેમ પૃથ્વીમાંથી વનસ્પતિ ઉગે છે; જેમ જીવમાંથી વાળ અને નખ ઊગે છે, તેમ અક્ષરથી આ જગત ઉત્પન્ન થાય છે.

તપસા ચીયતે બ્રહ્મ તતોઽન્નમભિજાયતે । અન્નાત્ પ્રાણો મનઃ સત્યં લોકાઃ કર્મસુ ચામૃતમ્

તપથી બ્રહ્મા વધે છે; તેમાંથી અન્ન ઉત્પન્ન થાય છે. અન્નથી પ્રાણ, મન, સત્ય, લોક અને કર્મમાં અમૃત મળે છે.

યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્યસ્ય જ્ઞાનમયં તાપઃ । તસ્માદેતદ્બ્રહ્મ નામ રૂપમન્નં ચ જાયાતે

જે સર્વજ્ઞ છે, સર્વજ્ઞાનથી તપ કરે છે, એમાંથી બ્રહ્મા, નામ, રૂપ અને અન્ન ઉત્પન્ન થાય છે.

તદેતત્ સત્યં મન્ત્રેષુ કર્માણિ કવયો યાન્યપશ્યંસ્તાનિ ત્રેતાયાં બહુધા સંતતાનિ । તાન્યાચરથ નિયતં સત્યકામા એષ વઃ પન્થાઃ સુકૃતસ્ય લોકે

આ જ સત્ય છે: મંત્રોમાં, કવિઓએ જે કર્મો જોયાં, તે ત્રેતાયુગમાં અનેક રીતે ફેલાયા. સત્ય ઇચ્છતા, નિયમથી એનું પાલન કરો; એ જ તમારો શુભ કર્મલોકનો માર્ગ છે.

યદા લેલાયતે હ્યર્ચિઃ સમિદ્ધે હવ્યવાહને । તદાઽઽજ્યભાગાવન્તરેણાઽઽહુતીઃ પ્રતિપાદયેત્

જ્યારે અગ્નિમાં જ્યોત લહેરાય છે, ત્યારે, વિલંબ કર્યા વિના, ઘી વચ્ચે હવન કરો.

યસ્યાગ્નિહોત્રમદર્શમપૌર્ણમાસ- મચાતુર્માસ્યમનાગ્રયણમતિથિવર્જિતં ચ । અહુતમવૈશ્વદેવમવિધિના હુત- માસપ્તમાંસ્તસ્ય લોકાન્ હિનસ્તિ

જેનું અગ્નિહોત્ર અમાવસ્યા-પૂણમના યજ્ઞ વગર, ચાતુર્માસ્ય, અગ્રયણ, અતિથિ-સત્કાર વગર છે; જેનું હવન વૈશ્વદેવ માટે નથી, કે વિધિ વિરુદ્ધ છે—એના સાત લોક નાશ પામે છે.

કાલી કરાલી ચ મનોજવા ચ સુલોહિતા યા ચ સુધૂમ્રવર્ણા । સ્ફુલિઙ્ગિની વિશ્વરુચી ચ દેવી લેલાયમાના ઇતિ સપ્ત જિહ્વાઃ

કાળી, કરાળી, મનોજવા, સુલોહિતા, સુધૂમ્રવર્ણા, સ્ફુલિંગિની, વિશ્વરુચિ—દેવી, લહેરતી, એ અગ્નિના સાત જિહ્વા છે.

એતેષુ યશ્ચરતે ભ્રાજમાનેષુ યથાકાલં ચાહુતયો હ્યાદદાયન્ । તં નયન્ત્યેતાઃ સૂર્યસ્ય રશ્મયો યત્ર દેવાનાં પતિરેકોઽધિવાસઃ

જે shining અગ્નિમાં યોગ્ય સમયે હવન કરે છે, તેને સૂર્યની કિરણો એ સ્થાન સુધી લઈ જાય છે, જ્યાં દેવોના સ્વામી એકલા નિવાસ કરે છે.

એહ્યેહીતિ તમાહુતયઃ સુવર્ચસઃ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિર્યજમાનં વહન્તિ । પ્રિયાં વાચમભિવદન્ત્યોઽર્ચયન્ત્ય એષ વઃ પુણ્યઃ સુકૃતો બ્રહ્મલોકઃ

આવો, આવો!—પ્રભાસ્વ oblations બોલાવે છે, અને સૂર્યની કિરણો યજમાનને લઈ જાય છે. મીઠી વાણી બોલી, સ્તુતિ કરે છે; એ જ તમારો પુણ્ય, સુકૃત બ્રહ્મલોક છે.

પ્લવા હ્યેતે અદૃઢા યજ્ઞરૂપા અષ્ટાદશોક્તમવરં યેષુ કર્મ । એતચ્છ્રેયો યેઽભિનન્દન્તિ મૂઢા જરામૃત્યું તે પુનરેવાપિ યન્તિ

યજ્ઞરૂપ આ અષ્ટાદશ પ્રકારના કર્મ, ખરાબ નાવની જેમ છે. જે લોકો તેને શ્રેષ્ઠ માને છે, મૂઢો, તેઓ ફરીથી વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુમાં પાછા આવે છે.

અવિદ્યાયામન્તરે વર્તમાનાઃ સ્વયં ધીરાઃ પણ્ડિતં મન્યમાનાઃ । જઙ્ઘન્યમાનાઃ પરિયન્તિ મૂઢા અન્ધેનૈવ નીયમાના યથાન્ધાઃ

અજ્ઞાનમાં રહી, પોતાને બુદ્ધિ અને પંડિત માનતા, મૂઢો ભટકે છે, જેમ અંધ અંધને લઈ જાય છે.

અવિદ્યાયાં બહુધા વર્તમાના વયં કૃતાર્થા ઇત્યભિમન્યન્તિ બાલાઃ । યત્ કર્મિણો ન પ્રવેદયન્તિ રાગાત્ તેનાતુરાઃ ક્ષીણલોકાશ્ચ્યવન્તે

અજ્ઞાનમાં અનેક રીતે રહી, બાળકો પોતાને કૃતાર્થ માને છે. જે કર્મીઓ રાગથી સમજે નથી, એથી દુ:ખી થાય છે; તેમનાં લોક નાશ પામે છે અને તેઓ પડી જાય છે.

ઇષ્ટાપૂર્તં મન્યમાના વરિષ્ઠં નાન્યચ્છ્રેયો વેદયન્તે પ્રમૂઢાઃ । નાકસ્ય પૃષ્ઠે તે સુકૃતેઽનુભૂત્વેમં લોકં હીનતરં વા વિશન્તિ

યે લોકો યજ્ઞ અને દાનને સર્વોત્તમ માને છે, તેઓ ભટકેલા છે અને વધારે કલ્યાણ જાણતા નથી. સ્વર્ગમાં સારા કર્મોના ફળ ભોગવીને, પછી એ લોકો આ દુનિયામાં કે એથી નીચા લોકમાં પ્રવેશ કરે છે.

તપઃશ્રદ્ધે યે હ્યુપવસન્ત્યરણ્યે શાન્તા વિદ્વાંસો ભૈક્ષ્યચર્યાં ચરન્તઃ । સૂર્યદ્વારેણ તે વિરજાઃ પ્રયાન્તિ યત્રામૃતઃ સ પુરુષો હ્યવ્યયાત્મા

જે લોકો વનમાં તપ અને શ્રદ્ધા સાથે રહે છે, શાંત છે, જ્ઞાનથી ભરપૂર છે, ભિક્ષા દ્વારા જીવન જીવે છે—સૂર્યના માર્ગે, શુદ્ધ થઈને, તેઓ અમર અને અવિનાશી આત્મા જ્યાં છે, ત્યાં પહોંચે છે.

પરીક્ષ્ય લોકાન્ કર્મચિતાન્ બ્રાહ્મણો નિર્વેદમાયાન્નાસ્ત્યકૃતઃ કૃતેન । તદ્વિજ્ઞાનાર્થં સ ગુરુમેવાભિગચ્છેત્ સમિત્પાણિઃ શ્રોત્રિયં બ્રહ્મનિષ્ઠમ્

કર્મથી મળેલા લોકોએ પરિક્ષા કરીને, બ્રાહ્મણ નિરાશ થાય છે, કેમ કે કર્મથી અક્રિત વસ્તુ મળતી નથી. એ જાણવા માટે, તે સંયમથી, બ્રહ્મમાં સ્થિત અને જ્ઞાનથી ભરપૂર ગુરુ પાસે જાય છે.

તસ્મૈ સ વિદ્વાનુપસન્નાય સમ્યક્ પ્રશાન્તચિત્તાય શમાન્વિતાય । યેનાક્ષરં પુરુષં વેદ સત્યં પ્રોવાચ તાં તત્વતો બ્રહ્મવિદ્યામ્

જે શાંતિ અને સંયમથી ગુરુ પાસે આવે છે, તેને વિદ્વાન ગુરુ સાચી બ્રહ્મવિદ્યા સમજાવે છે, જેના દ્વારા અવિનાશી અને સત્ય પુરુષને જાણવામાં આવે છે.

તદેતત્ સત્યં યથા સુદીપ્તાત્ પાવકાદ્વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ સહસ્રશઃ પ્રભવન્તે સરૂપાઃ । તથાઽક્ષરાદ્વિવિધાઃ સોમ્ય ભાવાઃ પ્રજાયન્તે તત્ર ચૈવાપિ યન્તિ

આ સત્ય છે: જેમ કે પ્રગટેલી અગ્નિમાંથી હજારો ચીંગારીઓ ઊપજતી હોય છે, એ જ રીતે, અવિનાશીમાંથી અનેક જીવો જન્મે છે અને અંતે એમાં જ વિલય પામે છે.

દિવ્યો હ્યમૂર્તઃ પુરુષઃ સ બાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃ । અપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રો હ્યક્ષરાત્ પરતઃ પરઃ

દિવ્ય, નિરાકાર પુરુષ અંદર અને બહાર છે, જન્મે નથી; પ્રાણ અને મન વગર, શુદ્ધ છે, અવિનાશીથી પણ ઊંચો છે, સર્વથી શ્રેષ્ઠ છે.

એતસ્માજ્જાયતે પ્રણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ । ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણી

એમાંથી પ્રાણ, મન, બધા ઇન્દ્રિયો, આકાશ, વાયુ, પ્રકાશ, પાણી, પૃથ્વી—વિશ્વનો આધાર—ઉપજે છે.

અગ્નીર્મૂર્ધા ચક્ષુષી ચન્દ્રસૂર્યૌ દિશઃ શ્રોત્રે વાગ્ વિવૃતાશ્ચ વેદાઃ । વાયુઃ પ્રણો હૃદયં વિશ્વમસ્ય પદ્ભ્યાં પૃથિવી હ્યેષ સર્વભૂતાન્તરાત્મા

અગ્નિ એનું માથું છે, ચંદ્ર અને સૂર્ય એની આંખો છે, દિશાઓ એના કાન છે, વાણી અને વેદો એનું મોઢું છે; વાયુ એનો પ્રાણ છે, વિશ્વ એનું હૃદય છે, પૃથ્વી એના પગ છે—એ સર્વ જીવોમાં આંતરાત્મા છે.

તસ્માદગ્નિઃ સમિધો યસ્ય સૂર્યઃ સોમાત્ પર્જન્ય ઓષધયઃ પૃથિવ્યામ્ । પુમાન્ રેતઃ સિઞ્ચતિ યોષિતાયાં બહ્વીઃ પ્રજાઃ પુરુષાત્ સંપ્રસૂતાઃ

એમાંથી અગ્નિ, જેનું ઇંધણ સૂર્ય છે, ઉપજે છે; ચંદ્રથી વરસાદ, વરસાદથી પૃથ્વી પર છોડ; પુરુષ સ્ત્રીમાં બીજ નાખે છે, અને એમાંથી અનેક પ્રજાઓ જન્મે છે.

તસ્માદૃચઃ સામ યજૂંષિ દીક્ષા યજ્ઞાશ્ચ સર્વે ક્રતવો દક્ષિણાશ્ચ । સંવત્સરશ્ચ યજમાનશ્ચ લોકાઃ સોમો યત્ર પવતે યત્ર સૂર્યઃ

એમાંથી ઋગ, સામ, યજુર વેદો, દીક્ષા, બધા યજ્ઞ, ક્રિયા, દક્ષિણાઓ, વર્ષ, યજમાન, લોક—જ્યાં ચંદ્ર શુદ્ધ થાય છે અને સૂર્ય પ્રકાશે છે—ઉપજે છે.

તસ્માચ્ચ દેવા બહુધા સંપ્રસૂતાઃ સાધ્યા મનુષ્યાઃ પશવો વયાંસિ । પ્રાણાપાનૌ વ્રીહિયવૌ તપશ્ચ શ્રદ્ધ સત્યં બ્રહ્મચર્યં વિધિશ્ચ

એમાંથી અનેક રૂપે દેવતાઓ, સાધ્ય, મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી, પ્રાણ અને અપાન, ધાન્ય, તપ, શ્રદ્ધા, સત્ય, બ્રહ્મચર્ય અને નિયમ જન્મે છે.

સપ્ત પ્રાણાઃ પ્રભવન્તિ તસ્માત્ સપ્તાર્ચિષઃ સમિધઃ સપ્ત હોમાઃ । સપ્ત ઇમે લોકા યેષુ ચરન્તિ પ્રાણા ગુહાશયા નિહિતાઃ સપ્ત સપ્ત

એમાંથી સાત પ્રાણ, સાત જ્યોતિ, સાત ઇંધણ, સાત હોમ, સાત લોક—જેમાં પ્રાણ ગુહામાં છુપાઈને સાત-સાત રહે છે—ઉપજે છે.