મુણ્ડકોપનિષદ્

अथर्वणे यां प्रवदेत ब्रह्माऽथर्वा तं पुरोवाचाङ्गिरे ब्रह्मविद्याम् । स भारद्वाजाय सत्यवाहाय प्राह भारद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम्

બ્રહ્માએ જે બ્રહ્મવિદ્યા અથર્વાને શીખવી, એ અથર્વાએ અંગિરાને આપી. અંગિરાએ ભારદ્વાજ અને સત્યવાહને શીખવી. ભારદ્વાજે અંગિરાસને, ઊંચી અને નીચી બંને જ્ઞાન શીખવી.

शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ । कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति

શૌનક, એક મહાન ગૃહસ્થ, વિધિ પ્રમાણે અંગિરાસ પાસે ગયો અને પૂછ્યું: 'ભગવાન, કયું જાણવાથી બધું જાણવામાં આવે છે?'

तस्मै स होवाच । द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च

અંગિરાસે કહ્યું: 'બ્રહ્મજ્ઞો કહે છે, બે પ્રકારના જ્ઞાન જાણવા યોગ્ય છે—એક ઊંચું અને એક નીચું.'

तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते

નીચું જ્ઞાન છે: ઋગ્વેદ, યજુરવેદ, સામવેદ, અથર્વવેદ, શીખ્ષા, કલ્પ, વ્યાકરણ, નિરુક્ત, છંદ, અને જ્યોતિષ. ઊંચું જ્ઞાન એ છે, જેના દ્વારા અક્ષર—અવિનાશી—મળે છે.

यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्ण- मचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः

જે અદૃશ્ય છે, પકડી શકાય તેમ નથી, કુળ-વર્ણ વગર છે, આંખ-કાન, હાથ-પગ વગર છે; સદા રહે છે, સર્વત્ર વ્યાપી છે, અત્યંત સૂક્ષ્મ છે, કદી નાશ પામતું નથી, સર્વ જીવનું મૂળ છે—એ જ્ઞાની લોકો એનું દર્શન કરે છે.

यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाऽक्षरात् संभवतीह विश्वम्

જેમ જાળ બનાવે અને ખેંચે છે, તેમ જ ઉર્નાનાભી (મકડી); જેમ પૃથ્વીમાંથી વનસ્પતિ ઉગે છે; જેમ જીવમાંથી વાળ અને નખ ઊગે છે, તેમ અક્ષરથી આ જગત ઉત્પન્ન થાય છે.

तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते । अन्नात् प्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम्

તપથી બ્રહ્મા વધે છે; તેમાંથી અન્ન ઉત્પન્ન થાય છે. અન્નથી પ્રાણ, મન, સત્ય, લોક અને કર્મમાં અમૃત મળે છે.

यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तापः । तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायाते

જે સર્વજ્ઞ છે, સર્વજ્ઞાનથી તપ કરે છે, એમાંથી બ્રહ્મા, નામ, રૂપ અને અન્ન ઉત્પન્ન થાય છે.

तदेतत् सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यंस्तानि त्रेतायां बहुधा संततानि । तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एष वः पन्थाः सुकृतस्य लोके

આ જ સત્ય છે: મંત્રોમાં, કવિઓએ જે કર્મો જોયાં, તે ત્રેતાયુગમાં અનેક રીતે ફેલાયા. સત્ય ઇચ્છતા, નિયમથી એનું પાલન કરો; એ જ તમારો શુભ કર્મલોકનો માર્ગ છે.

यदा लेलायते ह्यर्चिः समिद्धे हव्यवाहने । तदाऽऽज्यभागावन्तरेणाऽऽहुतीः प्रतिपादयेत्

જ્યારે અગ્નિમાં જ્યોત લહેરાય છે, ત્યારે, વિલંબ કર્યા વિના, ઘી વચ્ચે હવન કરો.

यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमास- मचातुर्मास्यमनाग्रयणमतिथिवर्जितं च । अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुत- मासप्तमांस्तस्य लोकान् हिनस्ति

જેનું અગ્નિહોત્ર અમાવસ્યા-પૂણમના યજ્ઞ વગર, ચાતુર્માસ્ય, અગ્રયણ, અતિથિ-સત્કાર વગર છે; જેનું હવન વૈશ્વદેવ માટે નથી, કે વિધિ વિરુદ્ધ છે—એના સાત લોક નાશ પામે છે.

काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः

કાળી, કરાળી, મનોજવા, સુલોહિતા, સુધૂમ્રવર્ણા, સ્ફુલિંગિની, વિશ્વરુચિ—દેવી, લહેરતી, એ અગ્નિના સાત જિહ્વા છે.

एतेषु यश्चरते भ्राजमानेषु यथाकालं चाहुतयो ह्याददायन् । तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः

જે shining અગ્નિમાં યોગ્ય સમયે હવન કરે છે, તેને સૂર્યની કિરણો એ સ્થાન સુધી લઈ જાય છે, જ્યાં દેવોના સ્વામી એકલા નિવાસ કરે છે.

एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति । प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्य एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः

આવો, આવો!—પ્રભાસ્વ oblations બોલાવે છે, અને સૂર્યની કિરણો યજમાનને લઈ જાય છે. મીઠી વાણી બોલી, સ્તુતિ કરે છે; એ જ તમારો પુણ્ય, સુકૃત બ્રહ્મલોક છે.

प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति

યજ્ઞરૂપ આ અષ્ટાદશ પ્રકારના કર્મ, ખરાબ નાવની જેમ છે. જે લોકો તેને શ્રેષ્ઠ માને છે, મૂઢો, તેઓ ફરીથી વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુમાં પાછા આવે છે.

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । जङ्घन्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः

અજ્ઞાનમાં રહી, પોતાને બુદ્ધિ અને પંડિત માનતા, મૂઢો ભટકે છે, જેમ અંધ અંધને લઈ જાય છે.

अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः । यत् कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात् तेनातुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते

અજ્ઞાનમાં અનેક રીતે રહી, બાળકો પોતાને કૃતાર્થ માને છે. જે કર્મીઓ રાગથી સમજે નથી, એથી દુ:ખી થાય છે; તેમનાં લોક નાશ પામે છે અને તેઓ પડી જાય છે.

इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति

યે લોકો યજ્ઞ અને દાનને સર્વોત્તમ માને છે, તેઓ ભટકેલા છે અને વધારે કલ્યાણ જાણતા નથી. સ્વર્ગમાં સારા કર્મોના ફળ ભોગવીને, પછી એ લોકો આ દુનિયામાં કે એથી નીચા લોકમાં પ્રવેશ કરે છે.

तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्यां चरन्तः । सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा

જે લોકો વનમાં તપ અને શ્રદ્ધા સાથે રહે છે, શાંત છે, જ્ઞાનથી ભરપૂર છે, ભિક્ષા દ્વારા જીવન જીવે છે—સૂર્યના માર્ગે, શુદ્ધ થઈને, તેઓ અમર અને અવિનાશી આત્મા જ્યાં છે, ત્યાં પહોંચે છે.

परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्

કર્મથી મળેલા લોકોએ પરિક્ષા કરીને, બ્રાહ્મણ નિરાશ થાય છે, કેમ કે કર્મથી અક્રિત વસ્તુ મળતી નથી. એ જાણવા માટે, તે સંયમથી, બ્રહ્મમાં સ્થિત અને જ્ઞાનથી ભરપૂર ગુરુ પાસે જાય છે.

तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्वतो ब्रह्मविद्याम्

જે શાંતિ અને સંયમથી ગુરુ પાસે આવે છે, તેને વિદ્વાન ગુરુ સાચી બ્રહ્મવિદ્યા સમજાવે છે, જેના દ્વારા અવિનાશી અને સત્ય પુરુષને જાણવામાં આવે છે.

तदेतत् सत्यं यथा सुदीप्तात् पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाऽक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ति

આ સત્ય છે: જેમ કે પ્રગટેલી અગ્નિમાંથી હજારો ચીંગારીઓ ઊપજતી હોય છે, એ જ રીતે, અવિનાશીમાંથી અનેક જીવો જન્મે છે અને અંતે એમાં જ વિલય પામે છે.

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात् परतः परः

દિવ્ય, નિરાકાર પુરુષ અંદર અને બહાર છે, જન્મે નથી; પ્રાણ અને મન વગર, શુદ્ધ છે, અવિનાશીથી પણ ઊંચો છે, સર્વથી શ્રેષ્ઠ છે.

एतस्माज्जायते प्रणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी

એમાંથી પ્રાણ, મન, બધા ઇન્દ્રિયો, આકાશ, વાયુ, પ્રકાશ, પાણી, પૃથ્વી—વિશ્વનો આધાર—ઉપજે છે.

अग्नीर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग् विवृताश्च वेदाः । वायुः प्रणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा

અગ્નિ એનું માથું છે, ચંદ્ર અને સૂર્ય એની આંખો છે, દિશાઓ એના કાન છે, વાણી અને વેદો એનું મોઢું છે; વાયુ એનો પ્રાણ છે, વિશ્વ એનું હૃદય છે, પૃથ્વી એના પગ છે—એ સર્વ જીવોમાં આંતરાત્મા છે.

तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः सोमात् पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् । पुमान् रेतः सिञ्चति योषितायां बह्वीः प्रजाः पुरुषात् संप्रसूताः

એમાંથી અગ્નિ, જેનું ઇંધણ સૂર્ય છે, ઉપજે છે; ચંદ્રથી વરસાદ, વરસાદથી પૃથ્વી પર છોડ; પુરુષ સ્ત્રીમાં બીજ નાખે છે, અને એમાંથી અનેક પ્રજાઓ જન્મે છે.

तस्मादृचः साम यजूंषि दीक्षा यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च । संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः

એમાંથી ઋગ, સામ, યજુર વેદો, દીક્ષા, બધા યજ્ઞ, ક્રિયા, દક્ષિણાઓ, વર્ષ, યજમાન, લોક—જ્યાં ચંદ્ર શુદ્ધ થાય છે અને સૂર્ય પ્રકાશે છે—ઉપજે છે.

तस्माच्च देवा बहुधा संप्रसूताः साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि । प्राणापानौ व्रीहियवौ तपश्च श्रद्ध सत्यं ब्रह्मचर्यं विधिश्च

એમાંથી અનેક રૂપે દેવતાઓ, સાધ્ય, મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી, પ્રાણ અને અપાન, ધાન્ય, તપ, શ્રદ્ધા, સત્ય, બ્રહ્મચર્ય અને નિયમ જન્મે છે.

सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त

એમાંથી સાત પ્રાણ, સાત જ્યોતિ, સાત ઇંધણ, સાત હોમ, સાત લોક—જેમાં પ્રાણ ગુહામાં છુપાઈને સાત-સાત રહે છે—ઉપજે છે.