મુણ્ડકોપનિષદ્

એક બ્રાહ્મણ, કર્મ દ્વારા પ્રાપ્ત થતી દુનિયાઓનું નિરીક્ષણ કરીને, અંતે નિરાશ થઈ જાય છે—કારણ કે કર્મથી ક્યારેય અજન્મ અને શાશ્વત વસ્તુ પ્રાપ્ત થતી નથી. એ સાચા તત્વને જાણવા માટે, તે પોતાના હાથમાં સમિધ લઈને, બ્રહ્મવિદ્યા જાણતા અને બ્રહ્મનિષ્ઠ ગુરુ પાસે જાય છે. જે શિષ્ય યોગ્ય રીતે ગુરુની શરણે પહોંચે છે, મનથી શાંત અને નિયમિત હોય છે, તેને વિદ્વાન ગુરુ બ્રહ્મના સાચા જ્ઞાનનું ઉપદેશ આપે છે—એ જ્ઞાન દ્વારા અવિનાશી, સત્ય પુરુષને ઓળખી શકાય છે. આ જ સત્ય છે: જેમ અગ્નિમાંથી હજારો ચમકતા ચિંગારી ઉદભવે છે અને પાછા તેમાં જ વિલીન થાય છે, તેમ અવિનાશી બ્રહ્મમાંથી અનેક જીવો ઉત્પન્ન થાય છે અને અંતે તેમાં જ લય પામે છે. એ દૈવી, નિર્વિકાર પુરુષ સર્વત્ર વ્યાપી છે—અજન્મ, નિઃશ્વાસ, નિર્મન, શુદ્ધ, અવિનાશીથી પણ પર, સર્વોચ્ચ છે. એમાંથી પ્રાણ, મન, ઇન્દ્રિયો, આકાશ, વાયુ, તેજ, પાણી અને પૃથ્વી—આ સર્વ જગતનું આધાર—ઉત્પન્ન થાય છે. અગ્નિ એનું મસ્તક છે, સૂર્ય-ચંદ્ર એનાં નેત્ર છે, દિશાઓ એના કાન છે, વાણી અને વેદ એનું મુખ છે; વાયુ એનું પ્રાણ, જગત એનું હૃદય, પૃથ્વી એના પગ છે—એ સર્વ જીવોમાં આંતરયામી સ્વરૂપે વિરાજે છે. એમાંથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થાય છે, જેના માટે સૂર્ય ઇંધણરૂપ છે; ચંદ્રથી વરસાદ, વરસાદથી પૃથ્વી પર વનસ્પતિ; પુરુષ સ્ત્રીમાં બીજ રોપે છે અને એમાંથી અનેક પ્રાણીઓ જન્મે છે. એમાંથી ઋગ્વેદ, સામવેદ, યજુરવેદ, દીક્ષા, યજ્ઞ, ક્રિયા, દાન, વર્ષ, યજમાન, અને વિવિધ લોક ઉત્પન્ન થાય છે—જ્યાં ચંદ્ર શુદ્ધ થાય છે અને સૂર્ય પ્રકાશે છે. એમાંથી દેવતાઓ અનેક સ્વરૂપે ઉત્પન્ન થાય છે, સાધ્ય, મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી, પ્રાણ અને અપાન, અન્ન, તપ, શ્રદ્ધા, સત્ય, બ્રહ્મચર્ય અને ધર્મ પણ એમાંથી આવે છે. એમાંથી સાત પ્રાણ, સાત જ્વાલા, સાત હોદ, સાત લોક, અને સાત-સાત રૂપે ગુફામાં રહેલા પ્રાણ ઉત્પન્ન થાય છે. એમાંથી જ સર્વ સાગરો, પર્વતો, નદીઓ, વનસ્પતિઓ અને તેમનાં રસ ઉત્પન્ન થાય છે—જેના દ્વારા આત્મા સર્વ જીવોમાં નિવાસ કરે છે. આ બધું જ પુરુષરૂપ છે—કર્મ, તપ, બ્રહ્મ, પરમ અમૃત. જે એ ગુફામાં રહેલા આત્માને ઓળખે છે, એ અજ્ઞાનનો બંધન તોડી નાખે છે. આ પરમ સ્થાન, સ્પષ્ટ, અહીં જ ઉપલબ્ધ છે—તે ગુફામાં નિવાસ કરે છે, ગતિશીલ છે, શ્વાસ લે છે, પલકે છે. એ જ સત્તા અને અસત્તા છે—જીવોમાં સર્વોચ્ચ જ્ઞાન રૂપે પ્રગટ છે. જે તેજસ્વી, અતિસૂક્ષ્મ, જેમાં સર્વ જગત અને જીવીઓ વ્યાપેલા છે—એ જ અવિનાશી બ્રહ્મ છે, એ જ પ્રાણ, વાણી, મન, એ જ સત્ય, અમરત્વ—એ જ જાણવાનો છે. ઉપનિષદને મહાન ધનુષ્ય સમજી, ધ્યાનરૂપ તીક્ષ્ણ બાણ ચડાવો; મનને એમાં લીન કરી, અવિનાશી બ્રહ્મને લક્ષ્ય બનાવો. ૐ એ ધનુષ્ય છે, આત્મા એ બાણ છે, બ્રહ્મ એ લક્ષ્ય છે. એકાગ્ર ચિત્તથી એમાં લય પામો, જેમ બાણ લક્ષ્યમાં વિલય થાય છે. જ્યાં સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષ, મન અને સર્વ પ્રાણ એક જ આત્મામાં ગૂંથાયેલા છે—એ જ આત્માને જાણો, બીજાં બધાં શબ્દો ત્યજી દો—એ જ અમરત્વનો પુલ છે. જેમ ચક્રીયા નાબમાં તમામ આરે જોડાય છે, તેમ સર્વ નાડીઓ એ એકમાં એકત્ર થાય છે. એ અંદર ગતિ કરે છે, અનેક રીતે પ્રગટ થાય છે—ૐરૂપે આત્માનું ધ્યાન કરો, અંધકાર પાર કરો. જે સર્વ જાણે છે, સર્વનું જ્ઞાન છે, જેના તેજથી પૃથ્વી પ્રગટ છે—એ આત્મા બ્રહ્મપુરીમાં, પરમ આકાશમાં સ્થિત છે. મનમય, પ્રાણનો નેતા, અન્નમાં સ્થિત, હૃદયમાં નિવાસ કરે છે—જ્યાં જ્ઞાનથી એનું દર્શન થાય છે, ત્યાં જ આનંદમય અમર સ્વરૂપ પ્રકાશે છે. જ્યારે એ પરમ, ઉપર અને નીચે બંને રૂપે જોવામાં આવે છે, ત્યારે હૃદયનો ગ્રંથિ તૂટી જાય છે, સર્વ સંશયો વિનાશ પામે છે અને કર્મો પણ ક્ષય પામે છે. સર્વોચ્ચ સુવર્ણકોશમાં બ્રહ્મ છે—શુદ્ધ, નિર્દોષ, અખંડ; એ તેજસ્વી પ્રકાશ, આત્મજ્ઞાની દર્શાવે છે. ત્યાં સૂર્ય, ચંદ્ર, તારાઓ, વીજળી કે અગ્નિ પણ પ્રકાશ આપતા નથી; એ પોતે જ સર્વને પ્રકાશ આપે છે—એના પ્રકાશથી બધું જ પ્રકાશિત છે. બ્રહ્મ એ જ અમરત્વ છે—પહેલાં, પછાં, જમણે, ડાબે, ઉપર, નીચે—બધે બ્રહ્મ જ વ્યાપે છે; આ આખું જગત પરમ બ્રહ્મરૂપ છે. એક વૃક્ષ પર બે પંખીઓ, સખા સમાન, બેઠા છે—એક મીઠાં ફળ ખાય છે, બીજો માત્ર નિરીક્ષણ કરે છે. આજ વૃક્ષ પર, જીવાત્મા અજ્ઞાનમાં ડૂબેલો, શોકમગ્ન અને ગભરાયેલો રહે છે. પણ જ્યારે તે બીજાને, ઈશ્વરને અને એના મહિમાને ઓળખે છે, ત્યારે શોકથી મુક્ત થઈ જાય છે. જ્યારે દ્રષ્ટા સુવર્ણવર્ણ, સર્જનહાર, ઈશ્વર, પુરુષ, બ્રહ્મનો મૂળ દર્શે છે, ત્યારે જ્ઞાની પુણ્ય-પાપ છોડી, નિર્દોષ બની, સમતામાં સ્થિત થાય છે. એ જ સર્વ જીવોમાં પ્રકાશરૂપે પ્રાણ છે. એ જાણીને જ્ઞાની વિવાદમાં પડતો નથી; આત્મામાં આનંદ પામે છે, આત્મામાં રમે છે, કર્મમાં પ્રવૃત્ત રહે છે—એ સર્વોચ્ચ બ્રહ્મજ્ઞાની છે. આ આત્મા સત્ય, તપ, યોગ્ય જ્ઞાન અને બ્રહ્મચર્ય દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે. શરીરમાં, શુદ્ધ અને તેજસ્વી રૂપે, યતિઓ જેનાં દોષ ક્ષીણ થયા છે, એનું દર્શન કરે છે. સત્ય જ વિજયી થાય છે, અસત્ય નહિ; સત્યથી જ દેવયાન માર્ગ ખુલ્લો છે, જે માર્ગે કામનાહીન ઋષિઓ પરમ સત્યના ખજાનાં સુધી પહોંચે છે. એ અપરિમિત, દિવ્ય, અવ્યક્ત સ્વરૂપ છે; અતિસૂક્ષ્મ, તેજસ્વી, દૂરસ્થ પણ અતિ નિકટ, એ અહીં જ, હૃદયગુફામાં છુપાયેલું છે. એ આંખ, વાણી કે બીજા ઈન્દ્રિયો, તપ કે કર્મથી પકડાતું નથી; જ્ઞાનથી મન શુદ્ધ થાય ત્યારે ધ્યાન દ્વારા એ અખંડ સત્તાનું દર્શન થાય છે. આ સુક્ષ્મ આત્મા એ મનથી જ જાણવાનો છે, જેમાં પ્રાણ પાંચ ભાગે પ્રવેશ્યા છે. સર્વ જીવોના મન એમાં જ ગૂંથાયેલા છે; જ્યારે એ શુદ્ધ થાય છે, ત્યારે આત્મા તેજસ્વી બને છે. જે શુદ્ધ મનથી જે જગત અને ઇચ્છા વિચાર કરે છે, એ બધું પ્રાપ્ત કરે છે. એટલે, સુખાકાંક્ષી વ્યક્તિએ આત્મજ્ઞાનીની ઉપાસના કરવી જોઈએ. જે બ્રહ્મનું પરમ સ્થાન જાણે છે, જ્યાં આખું જગત સ્થિત છે, તેજસ્વી અને શુદ્ધ છે—એ જ્ઞાની, નિર્લિપ્ત રહી, એ શુદ્ધ જગતને પણ પાર કરી જાય છે. જે પોતાને કર્તા માને છે અને ઇચ્છાઓ રાખે છે, તે પોતાનાં ઇચ્છાઓ સાથે વારંવાર જન્મે છે; પણ જેની સર્વ ઇચ્છાઓ સંતોષાય છે, જે આત્મામાં સ્થિત છે, તેની સર્વ ઇચ્છાઓ અહીં જ લય પામે છે. આ આત્મા ઉપદેશથી, બુદ્ધિથી કે બહુ શ્રવણથી પ્રાપ્ત થતો નથી; એ માત્ર તેને જ મળે છે, જેને આત્મા પસંદ કરે છે—એને આત્મા પોતાનું સાચું સ્વરૂપ દર્શાવે છે. જેમાં શક્તિ, ધ્યાન અને યોગ્ય સાધન છે, તે જ આત્માને પ્રાપ્ત કરે છે; જ્ઞાનપૂર્વક પ્રયત્ન કરનારા માટે જ આત્મા બ્રહ્મસ્થાનમાં પ્રવેશ કરે છે. આ પ્રાપ્ત કર્યા પછી, જ્ઞાની, જ્ઞાનમાં તૃપ્ત, આત્મનિયંતા, રાગરહિત, શાંત—આ સર્વવ્યાપી બ્રહ્મમાં લીન થઈ જાય છે. જે યતિઓ શુદ્ધ ચિત્તવાળા, વેદાંતના જ્ઞાનમાં સ્થિર, વૈરાગ્યથી શોભાયમાન છે—સમય પૂર્ણ થતાં, બ્રહ્મલોકમાં સર્વે સંપૂર્ણ મુક્ત અને અમર થઈ જાય છે. જ્યારે પંદર અવયવો અને સર્વ દેવતાઓ તથા તેમનાં અધિષ્ઠાનદેવતાઓ એકમાં વિલય પામે છે, ત્યારે સર્વ કર્મ અને જ્ઞાનમય આત્મા પરમ અવિનાશીમાં એકરૂપ થઈ જાય છે.