મુણ્ડકોપનિષદ્

એક સમયે, વૈદિક યજ્ઞની અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય ત્યારે, જ્યારે જ્વાળાઓ હલકી હલકી લહેરાય છે, ત્યારે વિલંબ કર્યા વિના ઘૃતના ભાગો વચ્ચે હોમ કરવો જોઈએ—આ શ્રદ્ધાપૂર્વકનું કૃત્ય છે. પણ જેનું અગ્નિહોત્ર યથાવિધી નથી—જેમાં અમાવાસ્યા અને પૂર્ણિમાના યજ્ઞો, ચાતુર્માસ્ય, પ્રથમ ફળનો અર્પણ અને અતિથિ-સત્કારનો અભાવ છે, અથવા જે વૈશ્વદેવ માટે યજ્ઞ નથી કરતો, કે અયોગ્ય રીતે કરતો હોય—એવા વ્યક્તિ માટે સાત લોક નષ્ટ થઈ જાય છે. આ અગ્નિના સાત જ્વાલા-જીભો છે: કાળી, કરાળી, મનોજવા, સુલોહિતા, સુધૂમ્રવર્ણા, સ્ફુલિંગિની અને વિશ્વરુચિ. આ દેવીસ્વરૂપે, ચંચળ જ્વાળાઓ છે. જે શ્રદ્ધાળુ વ્યક્તિ આ તેજસ્વી જ્વાળાઓમાં યોગ્ય સમયે હોમ કરે છે, તેને સૂર્યકિરણો દેવોના ઈશ્વર વસે છે એ સ્થાને લઈ જાય છે. યજ્ઞ સમયે તેજસ્વી હોમજ્યોતિઓ આવકાર આપે છે—"આવો, આવો!"—અને સૂર્યના કિરણો યજમાનને લઈ જાય છે. મધુર વાણીથી પ્રશંસા કરે છે: "આ તમારું પુણ્યમય, સદ્‌કર્મથી પ્રાપ્ત બ્રહ્મલોક છે." પરંતુ, આ યજ્ઞરૂપે十八 પ્રકારના કર્મ માત્ર નબળા તરવૈયા છે. જે તેને સર્વોચ્ચ મંગલ માને છે, તે મૂઢો પુનઃ પુનઃ જન્મ અને મરણના ચક્રમાં ફસાઈ જાય છે. મૂઢ લોકો, અજ્ઞાનમાં રહીને પોતાને જ્ઞાની માને છે, અને અંધના પીછે અંધ ચાલે તેમ ભટકે છે. અનેક પ્રકારથી અજ્ઞાનમાં રહેલા, બાળકો સમાન લોકો, પોતાને સિદ્ધ માને છે. યજ્ઞકર્મમાં રાગવશ, જે સમજવા અસમર્થ છે, તે દુઃખ પામે છે; તેમના લોક નષ્ટ થાય છે અને તેઓ નીચે પડી જાય છે. જે લોકો યજ્ઞ અને દાનને સર્વોચ્ચ માને છે, તેઓ પણ ઉન્નત કલ્યાણ જાણતા નથી. સ્વર્ગના ફળ ભોગવીને, તે પૃથ્વી પર અથવા નીચલા લોકમાં પાછા આવે છે. પરંતુ, જે વનવાસી મુનિ, તપ અને શ્રદ્ધા સાથે શાંત, વિદ્વાન, ભિક્ષાથી જીવન યાપે છે—તેઓ સૂર્યમાર્ગે શુદ્ધ થઈને, અમર આત્મા વસે છે ત્યાં પહોંચે છે. કર્મથી પ્રાપ્ત લોકોએ નિરીક્ષણ કર્યા પછી, બ્રાહ્મણ નિરાશ થાય છે, કેમ કે કર્મથી અક્રિયતત્વ પ્રાપ્ત થતું નથી. એ માટે, તેને બ્રહ્મનિષ્ઠ, વિદ્વાન ગુરુ પાસે સમિદ્ધા લઇને જવું જોઈએ. જે યોગ્ય રીતે ગુરુ પાસે પહોંચે છે, જેનું મન શાંત અને નિયમિત છે, તેને ગુરુ બ્રહ્મજ્ઞાન આપે છે—જેથી અવિનાશી પુરુષનું તત્ત્વ જાણી શકાય. આ સત્ય છે: જેમ પ્રજ્વલિત અગ્નિમાંથી હજારો સ્ફુલિંગો ઉદભવે છે અને પાછા તેમાં વિલીન થાય છે, તેમ અવિનાશી બ્રહ્મમાંથી અનેક જીવો ઉત્પન્ન થાય છે અને પાછા તેમાં જ સમાય જાય છે. એ દૈવી, નિર્મૂર્તિ પુરુષ અંદર અને બહાર, અજન્મા, નિઃશ્વાસ, નિર્મન, શુદ્ધ—અવિનાશીથી પણ પર છે. તેમાંથી પ્રાણ, મન, ઇન્દ્રિયો, આકાશ, વાયુ, તેજ, જળ, પૃથ્વી—આ સર્વ વિશ્વનું આધાર—ઉદભવે છે. અગ્નિ એનું મસ્તક છે, સૂર્ય-ચંદ્ર એની આંખો, દિશાઓ કાન, વાણી અને વેદો મોઢું, વાયુ પ્રાણ, વિશ્વ હૃદય, પૃથ્વી પગ—એ સર્વ જીવોમાં આંતર્યામી છે. તેમાંથી અગ્નિ, જેના માટે સૂર્ય ઇંધણ છે, ચંદ્રથી વરસાદ, વરસાદથી પૃથ્વી પર વનસ્પતિ, પુરુષ સ્ત્રીમાં બીજ રોપે તો અનેક પ્રાણીઓ જન્મે છે. તેમાંથી ઋગ્વેદ, સામવેદ, યજુર્વેદ, દીક્ષા, યજ્ઞ, વિધિ, હવન, વર્ષ, યજમાન, લોક—જ્યાં ચંદ્ર શુદ્ધ થાય છે અને સૂર્ય તેજ આપે છે—ઉદભવે છે. તેમાંથી દેવતાઓ, સાધ્ય, માનવ, પશુ, પક્ષી, પ્રાણ, અપાન, ધાન્ય, તપ, શ્રદ્ધા, સત્ય, બ્રહ્મચર્ય અને ધર્મ ઉત્પન્ન થાય છે. એમાંથી સાત પ્રાણ, સાત જ્વાલા, સાત હોમ, સાત લોક ઉત્પન્ન થાય છે—જે ગુહ્યમાં રહેલા સાત-સાત છે. એમાંથી સર્વ સમુદ્રો, પર્વતો, નદીઓ, વનસ્પતિઓ અને તેમનાં રસો ઉત્પન્ન થાય છે—એ જ આત્મા સર્વ જીવોમાં રહેલો છે. એ પુરુષ સર્વ જગત છે—કર્મ, તપ, બ્રહ્મ અને પરમ અમૃત. જે આ ગુહ્યાત્મા જાણે છે, તે અજ્ઞાનનું બંધન તોડી નાખે છે. એ પરમાત્મા અહીં પ્રગટ, ગુહામાં નિવાસ કરે છે, મહાન આશ્રયરૂપ છે. એ જલદાઈ, શ્વાસ લે છે, પલકે છે—એ જ સર્વોત્તમ જ્ઞાન છે, જે સત્તા-અસત્તા બંને છે. જે તેજસ્વી, સઘન, સુક્ષ્મથી પણ સુક્ષ્મ છે, જેમાં સર્વ લોક અને જીવ સમાય છે—એ અવિનાશી બ્રહ્મ છે; એ જ પ્રાણ, વાણી, મન, સત્ય, અમરત્વ—એ જ જાણવાનો છે. ઉપનિષદને મહાન ધનુષ્ય સમજો, ધ્યાનના તીક્ષ્ણ બાણને તેમાં ચડાવો, મનને એમાં લય કરીને, અવિનાશી બ્રહ્મને લક્ષ્ય કરો. ઓમ એ ધનુષ્ય છે, આત્મા એ બાણ, બ્રહ્મ લક્ષ્ય—એકાગ્રતાથી એમાં એકરૂપ થવું જોઈએ. જાણો એ એક આત્માને, જેમાં સ્વર્ગ, પૃથ્વી, અંતરિક્ષ, મન અને પ્રાણ—all woven together—એ જ અમરત્વનો પુલ છે. જેમ ચકરાના નાભિમાં આડા જોડાય છે, તેમ સર્વ નાડીઓ એ એકમાં જોડાય છે; એ અંદર રહેલો, અનેક રૂપે પ્રગટ થાય છે. આત્માનું ધ્યાન ઓમમાં કરો—તમે કલ્યાણ પામો અને અંધકાર પાર કરો. જે સર્વ જાણે છે, સર્વવ્યાપી છે, જેની કીર્તિ પૃથ્વી પર પ્રગટ છે—એ આત્મા બ્રહ્મપુરીના તેજસ્વી ગગનમાં સ્થિત છે. એ મનમય, પ્રાણોના નેતા, અન્નમાં સ્થિત, હૃદયમાં નિવાસ—તેને જાણીને વિદ્વાન પરમ આનંદમય અમર સ્વરૂપનું દર્શન કરે છે. જ્યારે એ પરમ, ઉચ્ચ-નીચ બંને, દર્શાય છે, ત્યારે હૃદયનો ગ્રંથિ તૂટી જાય છે, સર્વ સંશયો દૂર થાય છે, અને કર્મો નષ્ટ થાય છે. સર્વોચ્ચ સુવર્ણ આવરણમાં બ્રહ્મ સ્થિત છે—શુદ્ધ, નિર્મલ, અખંડ; એ તેજસ્વી પ્રકાશ છે, જેને આત્મજ્ઞાની દર્શે છે. ત્યાં સૂર્ય, ચંદ્ર, તારાઓ પણ પ્રકાશ આપતાં નથી; વીજળી પણ નહિ, અગ્નિ પણ નહિ. એ પોતે તેજ આપે છે—એના પ્રકાશથી જ સર્વ જગત પ્રકાશિત થાય છે. બ્રહ્મ એ અમર છે—પહેલાં, પછાં, જમણે, ડાબે, ઉપર, નીચે—બ્રહ્મ જ સર્વત્ર વ્યાપી છે; આ સર્વ જગત પરમ બ્રહ્મ છે. એક વૃક્ષ પર બે પક્ષી બેઠાં છે—મિત્ર, સખા. એક મીઠાં ફળ ખાય છે, બીજું નિરલેપ જોઈ રહે છે. એ જ વૃક્ષ પર જીવાત્મા અજ્ઞાનમાં ડૂબેલો દુઃખી થાય છે. પણ જ્યારે એ બીજું, ઈશ્વરરૂપ, મહાન પક્ષી જુએ છે, ત્યારે દુઃખથી મુક્ત થાય છે. જ્યારે દ્રષ્ટા સુવર્ણમય સર્જનહાર, ઇશ્વર, પુરુષ, બ્રહ્મનું મૂળ જુએ છે, ત્યારે વિદ્વાન પુણ્ય-પાપ ત્યજી, નિર્મલ બની, સર્વ સમાનતા પ્રાપ્ત કરે છે. એ સર્વ જીવોમાં પ્રકાશરૂપ પ્રાણ છે. જેને આ જ્ઞાન થાય છે, તે મતભેદમાં નથી પડતો; આત્મામાં આનંદ પામે છે, આત્મામાં રમે છે, ક્રિયાશીલ છે—એ બ્રહ્મજ્ઞાનીમાં શ્રેષ્ઠ છે. આ આત્મા સાચ્ચાઈ, તપ, જ્ઞાન અને નિરંતર બ્રહ્મચર્યથી પ્રાપ્ત થાય છે. શરીરમાં, શુદ્ધ અને તેજસ્વી, દોષરહિત તપસ્વીઓ તેને દર્શે છે. સત્ય જ વિજયી થાય છે, અસત્ય નહિ—સત્યથી દેવયાન માર્ગ ખુલ્લો થાય છે, અને ઋષિઓ પરમ સત્યના ખજાનાં સુધી પહોંચે છે. એ વિશાળ, દિવ્ય, અકલ્પ્ય સ્વરૂપ છે; સુક્ષ્મથી પણ સુક્ષ્મ છે, તેજસ્વી છે; દૂરથી પણ દૂર, નજીકથી પણ નજીક; એ અહીં, હૃદયની ગુહામાં રહેલું છે.