মুণ্ডকোপনিষদ্

अथर्वणे यां प्रवदेत ब्रह्माऽथर्वा तं पुरोवाचाङ्गिरे ब्रह्मविद्याम् । स भारद्वाजाय सत्यवाहाय प्राह भारद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम्

ব্রহ্মা যেভাবে বলেছিলেন, অথর্বা সেই ব্রহ্মবিদ্যা অঙ্গিরাকে দিলেন। অঙ্গিরা তা ভরদ্বাজ ও সত্যবাহাকে শেখালেন; ভরদ্বাজ আবার অঙ্গিরাসকে উচ্চ ও নিম্ন জ্ঞান সম্পর্কে শেখালেন।

शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ । कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति

শৌনক, একজন মহান গৃহস্থ, যথাযথভাবে অঙ্গিরাসের কাছে এসে জিজ্ঞাসা করলেন, 'ভগবান, কোনটি জানলে সবকিছু জানা হয়ে যায়?'

तस्मै स होवाच । द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च

তাঁকে অঙ্গিরাস বললেন, 'ব্রহ্মজ্ঞরা বলেন, দুই ধরনের জ্ঞান জানতে হয়—একটি উচ্চ, আরেকটি নিম্ন।'

तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते

এর মধ্যে নিম্ন জ্ঞান হল ঋগ্বেদ, যজুর্বেদ, সামবেদ, অথর্ববেদ, শিখা, কাল্প, ব্যাকরণ, নিরুক্ত, ছন্দ, জ্যোতিষ। আর উচ্চ জ্ঞান হল সেইটি, যার মাধ্যমে অবিনশ্বরকে জানা যায়।

यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्ण- मचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः

যেটি দেখা যায় না, ধরা যায় না, যার কোনো বংশ বা রং নেই, চোখ-কান নেই, হাত-পা নেই; চিরকালীন, সর্বত্র, অতিসূক্ষ্ম, অবিনশ্বর, সব জীবের উৎস—জ্ঞানীরা সেটিকেই উপলব্ধি করেন।

यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाऽक्षरात् संभवतीह विश्वम्

যেভাবে মাকড়সা নিজের জাল তৈরি করে আবার গুটিয়ে নেয়, যেভাবে গাছপালা মাটিতে জন্মায়, যেভাবে জীবিত মানুষের শরীরে চুল ও নখ বাড়ে, ঠিক সেভাবেই এই বিশ্ব অবিনশ্বর থেকে জন্ম নেয়।

तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते । अन्नात् प्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम्

তপস্যার মাধ্যমে ব্রহ্ম বৃদ্ধি পায়; তারপর খাদ্য জন্মায়। খাদ্য থেকে প্রাণ, মন, সত্য, বিভিন্ন লোক এবং কর্মে অমৃত আসে।

यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तापः । तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायाते

যিনি সর্বজ্ঞ, যাঁর তপস্যা জ্ঞানের মধ্যেই, তাঁর থেকেই ব্রহ্ম, নাম, রূপ ও খাদ্য জন্ম নেয়।

तदेतत् सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यंस्तानि त्रेतायां बहुधा संततानि । तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एष वः पन्थाः सुकृतस्य लोके

এটাই সত্য: মন্ত্রে ঋষিরা যেসব কর্ম দেখেছিলেন, ত্রেতা যুগে সেগুলো নানা রূপে ছড়িয়ে ছিল। যারা সত্য কামনা করেন, তারা নিয়মিতভাবে সেগুলো পালন করুন; এটাই তোমাদের সুকর্মের পথে পৌঁছানোর উপায়।

यदा लेलायते ह्यर्चिः समिद्धे हव्यवाहने । तदाऽऽज्यभागावन्तरेणाऽऽहुतीः प्रतिपादयेत्

যখন আগুনে শিখা দোলে, তখন গৃহস্থকে বিলম্ব না করে ঘি-র ভাগের মধ্যে আহুতি দিতে হয়।

यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमास- मचातुर्मास्यमनाग्रयणमतिथिवर्जितं च । अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुत- मासप्तमांस्तस्य लोकान् हिनस्ति

যার অগ্নিহোত্রে অমাবস্যা ও পূর্ণিমার অনুষ্ঠান নেই, চতুর্মাস্য নেই, অগ্রয়ণ নেই, অতিথি সেবা নেই; যার আহুতি বৈশ্বদেবের জন্য নয়, বা নিয়ম অনুযায়ী নয়—তার জন্য সাতটি লোক ধ্বংস হয়।

काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः

কালী, করালী, মনোজবা, সুলোহিতা, সুধূম্রবর্ণা, স্ফুলিঙ্গিনী, বিশ্বরুচি—এই দেবী, দোলায়মান, এরা আগুনের সাতটি জিহ্বা।

एतेषु यश्चरते भ्राजमानेषु यथाकालं चाहुतयो ह्याददायन् । तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः

যিনি এই দীপ্ত জিহ্বাগুলির মধ্যে যথাযথ সময়ে আহুতি দেন, সূর্যের রশ্মিগুলো তাঁকে দেবতাদের অধিপতির বাসস্থানে নিয়ে যায়।

एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति । प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्य एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः

আহুতিগুলো ডাকছে, 'এসো, এসো!'—সূর্যের উজ্জ্বল রশ্মি যজমানকে বহন করে। তারা মধুর কথা বলে, প্রশংসা করে; এটাই তোমাদের পূণ্য, সুকৃত ব্রহ্মলোক।

प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति

এই যজ্ঞরূপী আঠারোটি কর্ম আসলে দুর্বল ভেলা। যারা একে শ্রেষ্ঠ মনে করে, তারা বিভ্রান্ত; তারা বারবার বার্ধক্য ও মৃত্যুর মধ্যে ফিরে আসে।

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । जङ्घन्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः

অজ্ঞতার মধ্যে বাস করে, নিজেদের জ্ঞানী ও পণ্ডিত মনে করে, বিভ্রান্তরা ঘুরে বেড়ায়, যেমন অন্ধরা অন্ধের দ্বারা চালিত হয়।

अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः । यत् कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात् तेनातुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते

অজ্ঞতার নানা পথে চলা, শিশুরা মনে করে তারা সফল হয়েছে। যেটি কর্মীরা কামনার কারণে বুঝতে পারে না, তাতেই তারা কষ্ট পায়; তাদের লোক ধ্বংস হয়, তারা পতিত হয়।

इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति

যারা যজ্ঞ ও দানকেই সর্বোচ্চ মনে করে, তারা বিভ্রান্ত; তারা কোনো উচ্চতর কল্যাণ জানে না। তারা স্বর্গের সুখভোগ শেষে, এই পৃথিবী বা আরও নিম্নতর জগতে প্রবেশ করে।

तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्यां चरन्तः । सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा

যারা তপস্যা ও বিশ্বাস নিয়ে অরণ্যে বাস করে, শান্ত, জ্ঞানী, ভিক্ষা গ্রহণে জীবনযাপন করে—তারা সূর্যের পথ দিয়ে শুদ্ধ হয়ে যায়, যেখানে অমর, অব্যয় আত্মা বিরাজ করে।

परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्

যখন ব্রাহ্মণ কর্ম দ্বারা অর্জিত জগতগুলি পরীক্ষা করে, তখন সে নিরাশ হয়; কারণ কর্ম দ্বারা অজন্ম কিছু পাওয়া যায় না। সেই জ্ঞান লাভের জন্য, সে হাতে কাঠ নিয়ে, শ্রুতিধারী ও ব্রহ্মনিষ্ঠ গুরুকে আশ্রয় নেয়।

तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्वतो ब्रह्मविद्याम्

যিনি সঠিকভাবে উপস্থিত হয়েছে, যার মন শান্ত ও সংযত, সেই আগতকে জ্ঞানী গুরু সত্যভাবে ব্রহ্মবিদ্যা শিক্ষা দেন, যার দ্বারা অব্যয়, সত্য পুরুষকে জানা যায়।

तदेतत् सत्यं यथा सुदीप्तात् पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाऽक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ति

এটাই সত্য: যেমন দীপ্ত আগুন থেকে হাজার হাজার স্ফুলিঙ্গ বের হয়, সবই একই রকম, তেমনি অব্যয় থেকে নানা জীব জন্ম নেয়, এবং শেষে তাতেই ফিরে যায়।

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात् परतः परः

ঐশ্বর্যশালী, নিরাকার পুরুষ ভিতরে-বাইরে সর্বত্র, জন্মহীন; প্রাণহীন, মনহীন, শুদ্ধ, অব্যয় থেকেও ঊর্ধ্বে, সর্বোচ্চেরও ঊর্ধ্বে।

एतस्माज्जायते प्रणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी

তাঁর থেকেই প্রাণ, মন, সব ইন্দ্রিয়, আকাশ, বাতাস, আলো, জল, পৃথিবী—এই বিশ্বকে ধারণকারী—উৎপন্ন হয়।

अग्नीर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग् विवृताश्च वेदाः । वायुः प्रणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा

আগুন তাঁর মস্তক, সূর্য-চাঁদ তাঁর চোখ, দিকগুলি তাঁর কান, বাক্ ও বেদ তাঁর মুখ; বাতাস তাঁর প্রাণ, বিশ্ব তাঁর হৃদয়, পৃথিবী তাঁর পদ—তিনি সকল জীবের অন্তরাত্মা।

तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः सोमात् पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् । पुमान् रेतः सिञ्चति योषितायां बह्वीः प्रजाः पुरुषात् संप्रसूताः

তাঁর থেকেই আগুন, যার জ্বালানি সূর্য; চাঁদ থেকে বৃষ্টি, বৃষ্টি থেকে পৃথিবীতে উদ্ভিদ। পুরুষ নারীকে বীজ প্রদান করে, এবং বহু জীব পুরুষ থেকেই জন্ম নেয়।

तस्मादृचः साम यजूंषि दीक्षा यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च । संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः

তাঁর থেকেই ঋক, সাম, যজুর বেদ, দীক্ষা, সব যজ্ঞ, ক্রিয়া, দান, বর্ষ, যজ্ঞকারী, জগত—যেখানে চাঁদ শুদ্ধ হয়, সূর্য দীপ্তি দেয়।

तस्माच्च देवा बहुधा संप्रसूताः साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि । प्राणापानौ व्रीहियवौ तपश्च श्रद्ध सत्यं ब्रह्मचर्यं विधिश्च

তাঁর থেকেই দেবতারা নানা রূপে জন্ম নেয়, সাধ্য, মানুষ, পশু, পাখি; প্রাণ-আপান, ধান-যব, তপস্যা, বিশ্বাস, সত্য, ব্রহ্মচর্য, বিধি।

सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त

তাঁর থেকেই সাতটি প্রাণ উৎপন্ন হয়, সাতটি জ্যোতি, সাতটি আহুতি; সাতটি জগৎ, যেখানে প্রাণগুলি গুহায় গোপনে অবস্থান করে, সাত সাত করে।