ਮਾਣ੍ਡੂਕ੍ਯੋਪਨਿषਦ੍

सर्वं ह्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात्

ਸੱਚਮੁੱਚ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।

जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः

ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਉੱਨੀ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਹੈ।

स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक्तैजसो द्वितीयः पादः

ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸੱਤ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਉੱਨੀ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁੱਖਮ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਤੈਜਸ ਹੈ।

यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः

ਜਿੱਥੇ ਸੁੱਤਿਆਂ ਮਨ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ — ਉਹੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਹੈ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਗਿਆਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਨੰਦ ਦਾ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਮਨ ਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम्

ਇਹੀ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਭ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् । अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणं अचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययासारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः

सोऽयमात्माध्यक्षरमोङ्करोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति

ਇਹੀ ਆਪ ਓਂ ਅੱਖਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਪੈਰ (ਹਿੱਸਾ) ਇੱਕ ਮਾਤਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਹੀ ਪੈਰ ਹਨ: 'ਅ', 'ਉ', 'ਮ'।

जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्राऽऽप्तेरादिमत्त्वाद्वाऽऽप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति य एवं वेद

ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ, ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ, 'ਅ' ਮਾਤਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रोत्कर्षात् उभयत्वाद्वोत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याऽब्रह्मवित्कुले भवति य एवं वेद

ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ, ਤੈਜਸ, 'ਉ' ਮਾਤਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੂਜੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ ਤੇ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेर्वा मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति य एवं वेद

ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ, ਪ੍ਰਾਜ्ञ, 'ਮ' ਮਾਤਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਜੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਾਪਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸਮੇਟਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਾਪ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवमोङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद

ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਕੋਈ ਵਪਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਠੰਢਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਪੂਰਨ ਮੰਗਲ, ਅਦਵੈਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਂ ਆਪ ਹੀ ਆਪ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।