ਮਾਣ੍ਡੂਕ੍ਯੋਪਨਿषਦ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪੂਜਨਯੋਗ ਵਿਆਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਮਰਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਚਾਰਨ ਹੋਇਆ – “ਓਮ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਮੰਗਲਮਈ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਏ; ਹੇ ਪੂਜਨਯੋਗੋ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਮੰਗਲਮਈ ਵਿਉਂਹ ਵੇਖੀਏ। ਅਸੀਂ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹੀਏ, ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਬਲ ਪਾਈਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਰੱਬਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਜੀ ਸਕੀਏ ਤੇ ਤੇਰੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰੀਏ। ਓਮ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ।” ਇਹ ਓਮ ਅੱਖਰ – ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਓਮ ਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਓਮ ਹੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਾ – ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਾ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਗਰਤ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੀਵ ਆਉਟੇਰੀ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜੀਵ ਦੇ ਸੱਤ ਅੰਗ ਤੇ ਉੱਨੀ ਮੂੰਹ ਹਨ, ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੀਵ ਅੰਦਰਲੀ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਸੱਤ ਅੰਗ ਤੇ ਉੱਨੀ ਮੂੰਹ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸੂਖਸ਼ਮ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਤੈਜਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਅਵਸਥਾ ਸੁੱਤ ਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਸਾਰਾ ਚੇਤਨ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਨੰਦ ਦਾ ਭੋਗੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮਨ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾ – ਸਭ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਯੰਤਰਕ, ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ; ਜਿੱਥੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਪਜਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵਾਪਸ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੀ ਅਵਸਥਾ – ਇਹ ਨਾ ਅੰਦਰਲੀ ਹੋਸ਼ ਹੈ, ਨਾ ਬਾਹਰਲੀ, ਨਾ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਹੋਸ਼, ਨਾ ਚੇਤਨਤਾ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਨਾ ਚੇਤਨਤਾ, ਨਾ ਅਚੇਤਨਤਾ। ਇਹ ਨਾ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਨਾ ਫੜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਨਾ ਨਾਮ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਨਾ ਸੋਚੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਨਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਵਿਅਪਾਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਮੰਗਲਮਈ, ਅਦਵੈਤ – ਇਹੀ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਪਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਾ – ਓਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ – ਚਾਰ ਹਿੱਸੇ ਹਨ: ਅ, ਉ, ਤੇ ਮ। ਜਾਗਰਤ ਅਵਸਥਾ, ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ, “ਅ” ਹੈ – ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪਦ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਤੈਜਸ, “ਉ” ਹੈ – ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਧਲੇ ਪਦ ਅਤੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕਦੇ ਅਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ ਜੰਮਦੇ। ਸੁੱਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾ, “ਮ” ਹੈ – ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਾਪ ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਾਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ – ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਅਪਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਅੰਤ, ਮੰਗਲਮਈ, ਅਦਵੈਤ – ਇਹੀ ਓਮ, ਇਹੀ ਆਪਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।