माण्डूक्योपनिषद्

सर्वं ह्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात्

हे सर्व ब्रह्मच आहे. हा आत्मा म्हणजेच ब्रह्म. या आत्म्याचे चार भाग आहेत.

जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः

पहिला भाग म्हणजे जागृतीची अवस्था, जिथे मन बाहेरच्या गोष्टी जाणते. या अवस्थेला सात अंगं आणि एकोणवीस द्वारे आहेत. हा स्थूल वस्तूंचा अनुभव घेणारा वैश्वानर आहे.

स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक्तैजसो द्वितीयः पादः

दुसरा भाग म्हणजे स्वप्नावस्था, जिथे मन आतल्या गोष्टी जाणते. या अवस्थेला सात अंगं आणि एकोणवीस द्वारे आहेत. हा सूक्ष्म वस्तूंचा अनुभव घेणारा तैजस आहे.

यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः

जिथे झोपेत कोणीही इच्छा करत नाही, आणि कोणतेही स्वप्न पाहत नाही, तीच सुषुप्ती अवस्था आहे. या अवस्थेत सर्व एकरूप असतात, केवळ ज्ञानाने भरलेले असतात, आनंदमय असतात, आणि आनंदाचा अनुभव घेतात. मन हेच त्याचे द्वार असते. हा प्राज्ञ, तिसरा भाग आहे.

एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम्

हा सर्वांचा स्वामी आहे, सर्वज्ञ आहे, सर्वांच्या अंतर्यामी आहे, सर्वांचा उगम आहे. सर्व जीव याच्यापासून उत्पन्न होतात आणि शेवटी यातच विलीन होतात.

सोऽयमात्माध्यक्षरमोङ्करोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति

हा आत्माच ॐ या अक्षराचा अर्थ आहे. ॐ चे तीन भाग आहेत, आणि आत्म्याचेही तीन भाग आहेत—अ, उ, म.

जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्राऽऽप्तेरादिमत्त्वाद्वाऽऽप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति य एवं वेद

जागृतीची अवस्था, वैश्वानर, हा 'अ' म्हणजे पहिला भाग आहे, कारण तो सर्वप्रथम आणि सर्व प्राप्त करणारा आहे. जो हे जाणतो, तो सर्व इच्छा पूर्ण करतो आणि सर्वांत पहिला होतो.

स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रोत्कर्षात् उभयत्वाद्वोत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याऽब्रह्मवित्कुले भवति य एवं वेद

स्वप्नावस्था, तैजस, हा 'उ' म्हणजे दुसरा भाग आहे, कारण तो मधला आणि श्रेष्ठ आहे. जो हे जाणतो, त्याच्या कुटुंबात ज्ञानाची परंपरा वाढते आणि त्याच्या घरात कोणीही ब्रह्मज्ञानापासून वंचित राहत नाही.

सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेर्वा मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति य एवं वेद

सुषुप्तीची अवस्था, प्राज्ञ, हा 'म' म्हणजे तिसरा भाग आहे, कारण तो सर्व मोजतो आणि सर्वात एकरूप होतो. जो हे जाणतो, तो सर्व गोष्टींना आपल्यात सामावून घेतो.

अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवमोङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद

चौथा भाग मोजता येत नाही, व्यवहाराच्या पलीकडे आहे, सर्व जगाच्या शांततेचा आहे, मंगलमय आणि अद्वैत आहे. म्हणून ॐ हाच आत्मा आहे. जो हे जाणतो, तो आत्म्यातच विलीन होतो.