માણ્ડૂક્યોપનિષદ્

सर्वं ह्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात्

આ બધું બ્રહ્મ છે. આ આત્મા બ્રહ્મ છે. આ આત્માના ચાર ભાગ છે.

जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः

પ્રથમ ભાગ એ જાગૃતિ અવસ્થા છે, જેમાં મન બહારની વસ્તુઓમાં જાગૃત રહે છે. એ સાત અંગો અને ઓગણીસ દ્વારો ધરાવે છે, અને સ્થૂલ વસ્તુઓનો અનુભવ કરે છે—એ વૈશ્વાનર છે.

स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक्तैजसो द्वितीयः पादः

બીજો ભાગ એ સ્વપ્ન અવસ્થા છે, જેમાં મન અંદર જાગૃત રહે છે. એ પણ સાત અંગો અને ઓગણીસ દ્વારો ધરાવે છે, અને સૂક્ષ્મ વસ્તુઓનો આનંદ માણે છે—એ તૈજસ છે.

यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः

જ્યાં ઊંઘમાં કોઈ ઇચ્છા ઉઠતી નથી અને કોઈ સ્વપ્ન દેખાતું નથી, એ સુષુપ્તિ છે. એ અવસ્થામાં બધું એકરૂપ થાય છે, જ્ઞાનથી ભરપૂર અને આનંદમય હોય છે, આનંદનો અનુભવ કરે છે અને મન એમાં પ્રવેશદ્વાર બને છે—એ પ્રાજ્ઞ છે, ત્રીજો ભાગ.

एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम्

આ સર્વનો સ્વામી છે, સર્વજ્ઞ છે, સર્વના અંતરમાં રહેનારો છે, બધાનું મૂળ છે. બધું એમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને એમાં જ લય પામે છે.

नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् । अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणं अचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययासारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः

એ ન તો અંદરની જાગૃતિ છે, ન બહારની જાગૃતિ છે, ન બંને છે, ન જ્ઞાનનો સમૂહ છે, ન જ્ઞાન છે, ન અજ્ઞાન છે. એ અદૃશ્ય, અગ્રાહ્ય, નિર્વચનીય, વિચારી શકાતું નથી, વર્ણવી શકાતું નથી, માત્ર આત્માની જ અનુભૂતિનું તત્વ છે, બધું શાંત થતું છે, એ શાંત, કલ્યાણમય, અદ્વિતીય છે—એ ચોથું છે. એ આત્મા છે, એ જ જાણવાનો છે.

सोऽयमात्माध्यक्षरमोङ्करोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति

આ આત્મા એ જ ૐ છે, જે અક્ષર છે. તેના ભાગો છે, અને એ ભાગો એ ચાર અવસ્થાઓ છે—અકાર, ઉકાર અને મકાર.

जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्राऽऽप्तेरादिमत्त्वाद्वाऽऽप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति य एवं वेद

જાગૃતિ અવસ્થા, વૈશ્વાનર, એ અકાર છે—પ્રથમ ભાગ. કારણ કે એ પ્રાપ્તિકારક અને પ્રથમ છે. જે આ જાણે છે, તે સર્વ ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને સૌમાં પ્રથમ બને છે.

स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रोत्कर्षात् उभयत्वाद्वोत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याऽब्रह्मवित्कुले भवति य एवं वेद

સ્વપ્ન અવસ્થા, તૈજસ, એ ઉકાર છે—બીજો ભાગ. કારણ કે એ શ્રેષ્ઠ અને મધ્યસ્થ છે. જે આ જાણે છે, તે જ્ઞાનની પરંપરા વધારે છે અને સૌ સાથે સમાન બને છે; તેના કુટુંબમાં ક્યારેય બ્રહ્મને ન જાણનારો જન્મતો નથી.

सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेर्वा मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति य एवं वेद

સુષુપ્તિ અવસ્થા, પ્રાજ્ઞ, એ મકાર છે—ત્રીજો ભાગ. કારણ કે એ માપે છે અને બધું ગ્રહણ કરે છે. જે આ જાણે છે, તે બધું માપે છે અને ગ્રહણ કરે છે.

अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवमोङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद

ચોથો ભાગ અમાપ છે, વ્યવહારથી પર છે, બધું શાંત થવાનું સ્થાન છે, કલ્યાણમય અને અદ્વિતીય છે. આમ, ૐ એ આત્મા જ છે; જે આ જાણે છે, એ આત્મામાં આત્મા દ્વારા પ્રવેશ કરે છે.