మైత్రాయణీయోపనిషద్

తస్మాద్వా ఏతస్మాదాత్మని సర్వే ప్రాణాః సర్వే లోకాః సర్వే వేదాః సర్వే దేవాః సర్వాణి చ భూతాన్యుచ్చరన్తి తస్యోపనిషత్సత్యస్య సత్యమితి అథ యథార్ద్రైధాగ్నేరభ్యాహితస్య పృథగ్ధూమా నిశ్చరన్త్యేవం వా ఏతస్య మహతో భూతస్య నిఃశ్వసితమేతద్యదృగ్వేదో యజుర్వేదః సామవేదోఽథర్వాఙ్గిరసా ఇతిహాసః పురాణమ్ విద్యా ఉపనిషదః శ్లోకాః సూత్రాణ్యనువ్యాఖ్యానాని వ్యాఖ్యానాన్యస్యైవైతాని విశ్వా భూతాని

అందువల్ల, ఈ ఆత్మ నుంచే అన్ని ప్రాణాలు, అన్ని లోకాలు, అన్ని వేదాలు, అన్ని దేవతలు, అన్ని భూతాలు ఉద్భవిస్తాయి. దాని ఉపనిషత్తు సత్యానికి సత్యమే. ఎలా అంటే, తడిసిన అగ్నిలోంచి వేర్వేరు పొగలు పుట్టినట్టు, ఈ మహత్తర భూతం నుండి ఊపిరిగా ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, అథర్వాంగిరసు, ఇతిహాసం, పురాణం, విద్య, ఉపనిషత్తులు, శ్లోకాలు, సూక్తులు, వివరణలు, వ్యాఖ్యానాలు—ఇవి అన్నీ దాని నుంచే ఉద్భవించాయి.

పఞ్చేష్టకో వా ఏషోఽగ్నిః సంవత్సరః తస్యేమా ఇష్టకా యో వసన్తో గ్రీష్మో వర్షాః శరద్ధేమన్తః స శిరఃపక్షసీపృచ్ఛపృష్టవాన్ ఏషోఽగ్నిః పురుషవిదః సేయం ప్రజాపతేః ప్రథమా చితిః కరైర్యజమానమన్తరిక్షముత్క్షిఓప్త్వా వాయవే ప్రాయచ్ఛత్ ప్రాణో వై వాయుః ప్రాణోఽగ్నిస్తస్యేమా ఇష్టకా యః ప్రాణో వ్యానోఽపానః సమాన ఉదానః స శిరఃపక్షసీపృష్ఠపుచ్ఛవానేషోఽగ్నిః పురుషవిదస్తదిదమన్తరిక్షం ప్రజాపతేర్ద్వితీయా చితిః కరైర్యజమానం దివముత్క్షిప్తేన్ద్రాయ ప్రాయచ్ఛత్ అసౌ వా ఆదిత్య ఇన్ద్రః సైషోఽగ్నిః తస్యేమా ఇష్టకా యదృగ్యజుః సామాథర్వాఙ్గిరసా ఇతిహాసం పురాణం స శిరఃపక్షసీపుచ్ఛపృష్ఠవానేషోఽగ్నిః పురుషవిదః సైషా ద్యౌః ప్రజాపతేస్తృతీయా చితిః కరైర్యజమానస్యాత్మవిదేఽవదానం కరోతి యథాత్మవిదుత్క్షిప్య బ్రహ్మణే ప్రాయచ్ఛత్ తత్రానన్దీ మోదీ భవతి

ఈ అగ్ని ఐదు భాగాలుగా ఉంది, అంటే సంవత్సరమే. దాని ఇటుకలు ఇవే — వసంతం, గ్రీష్మం, వర్షాకాలం, శరదృతువు, హేమంతం. ఇవే దాని తల, రెక్కలు, ప్రక్కలు, తోక. ఇది పురుషుని తెలిసినవారి అగ్ని; ఇదే ప్రజాపతికి మొదటి వేదిక. వీటి ద్వారా, చేతులతో యజమానుని మధ్యలోకి ఎత్తి, వాయుదేవునికి అర్పించింది. ప్రాణమే వాయువు, ప్రాణమే అగ్ని; దాని ఇటుకలు ఇవే — ప్రాణం, వ్యానం, అపానము, సమానము, ఉదానము. ఇవే దాని తల, రెక్కలు, ప్రక్కలు, తోక. ఇది పురుషుని తెలిసినవారి అగ్ని; ఇదే ప్రజాపతికి రెండవ వేదిక. వీటి ద్వారా, చేతులతో యజమానుని స్వర్గానికి ఎత్తి, ఇంద్రునికి అర్పించింది. ఆ ఆదిత్యుడే ఇంద్రుడు, ఇదే అతని అగ్ని. దాని ఇటుకలు ఇవే — ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, అథర్వణాంగిరసులు, ఇతిహాసం, పురాణం. ఇవే దాని తల, రెక్కలు, తోక, ప్రక్కలు. ఇది పురుషుని తెలిసినవారి అగ్ని; ఇదే ప్రజాపతికి మూడవ వేదిక. వీటి ద్వారా, చేతులతో యజమానుని ఆత్మవేత్తకు ఎత్తి, బ్రహ్మకు అర్పించింది. అప్పుడు అక్కడ ఆనందంగా, సంతోషంగా ఉంటాడు.

పృథివీగార్హపత్యోఽన్తరిక్షం దక్షిణాగ్నిర్ద్యౌరాహవనీయః తత ఏవ పవమానపావకశుచయ ఆవిష్కృతమేతేనాస్య యజ్ఞమ్ యతః పవమానపావకశుచిసంఘాతో హి జాఠరః తస్మాదగ్నిర్యష్టవ్యః చేతవ్యః స్తోతవ్యోఽభిధ్యాతవ్యః యజమానో హవిర్గృహీత్వా దేవతాభిధ్యానమిచ్ఛతి \: హిరణ్యవర్ణః శకునో హృద్యాదిత్యే ప్రతిష్ఠితః మద్గుర్హంసస్తేజోవృషః సోఽస్మిన్నగ్నౌ యజామహే ఇతి చాపి మన్త్రార్థం విచినోతి । తత్సవితుర్వరేణ్యం భర్గోఽస్యాభిధ్యేయం యో బుద్ధ్యన్తస్థో ధ్యాయీహ మనఃశాన్తిపదమనుసరత్యాత్మన్యేవ ధత్తేఽత్రేమే శ్లోకా భవన్తి \: ౧ యథా నిరిన్ధనో వహ్నిః స్వయోనావుపశామ్యతే తథా వృత్తిక్షయాచ్చిత్తం స్వయోనావుపశామ్యతే । ౨ స్వయోనావుపశాన్తస్య మనసః సత్యకామతః ఇన్ద్రియార్థవిమూఢస్యానృతాః కర్మవశానుగాః । ౩ చిత్తమేవ హి సంసారమ్ తత్ప్రయత్నేన శోధయేత్ యచ్చిత్తస్తన్మయో భవతి గుహ్యమేతత్సనాతనమ్ । ౪ చిత్తస్య హి ప్రసాదేన హన్తి కర్మ శుభాశుభమ్ ప్రసన్నాత్మాత్మని స్థిత్వా సుఖమవ్యయమశ్నుతే । ౫ సమాసక్తం యథా చిత్తం జన్తోర్విషయగోచరే యద్యేవం బ్రహ్మణి స్యాత్తత్కో న ముచ్యేత బన్ధనాత్ । ౬ మనో హి ద్వివిధం ప్రోక్తం శుద్ధం చాశుద్ధమేవ చ అశుద్ధం కామసమ్పర్కాత్ శుద్ధం కామవివర్జితమ్ । ౭ లయ విక్షేపరహితం మనః కృత్వా సునిశ్చలమ్ యదా యాత్యమనీభావం తదా తత్పరమం పదమ్ । ౮ తావన్మనో నిరోద్ధవ్యం హృది యావత్క్షయం గతమ్ ఏతజ్జ్ఞానం చ మోక్షం చ శేషాన్యే గ్రన్థవిస్తరాః । ౯ సమాధినిర్ధౌతమలస్య చేతసో నివేశితస్యాత్మని యత్సుఖం భవేత్ న శక్యతే వర్ణయితుం గిరా తదా స్వయం తదన్తఃకరణేన గృహ్యతే । ౧౦ అపామాపోఽగ్నిరగ్నౌ వా వ్యోమ్ని వ్యోమ న లక్షయేత్ ఏవమన్తర్గతం యస్య మనః స పరిముచ్యతే । ౧౧ మన ఏవ మనుష్యాణం కారణం బన్ధమోక్షయోః బన్ధాయ విషయాసంగిం మోక్షో నిర్విషయం స్మృతమ్ । అతోఽనగ్నిహోత్ర్యనగ్నిచిదజ్ఞానభిధ్యాయినాం బ్రాహ్మణః పదవ్యోమానుస్మరణం విరుద్ధమ్ తస్మాదగ్నిర్యష్టవ్యః చేతవ్యః స్తోతవ్యోఽభిధ్యాతవ్యః

భూమి గార్హపత్యాగ్ని, మధ్యలో దక్షిణాగ్ని, ఆకాశం ఆహవనీయాగ్ని. వీటి నుండే పవిత్రమైన, శుద్ధమైన అగ్నులు వెలువడతాయి, వాటితో యజ్ఞం స్పష్టంగా అవుతుంది. ఈ పవిత్రమైన అగ్నుల సమాహారం కడుపే. అందుకే అగ్నిని పూజించాలి, ధ్యానించాలి, స్తుతించాలి, మనస్సులో నిలుపుకోవాలి. యజమాను హవిస్సు తీసుకుని దేవతాధ్యానం కోరుకుంటాడు — "పసిడి వర్ణం, పక్షి, హృదయంలో స్థితుడైన సూర్యుడు, హంస, తేజస్సుతో నిండిన వృషభుడు, ఈ అగ్నిలోనే మేము యజ్ఞం చేస్తాము" అని. అలాగే మంత్రార్థాన్ని కూడా పరిశీలిస్తాడు — "సవితా దేవుని ఆ భాస్కర తేజస్సును మనస్సులో ధ్యానించాలి; అది బుద్ధిలో స్థిరంగా ఉంటే, మనస్సు శాంతి మార్గాన్ని అనుసరిస్తుంది, ఆత్మలో స్థాపించబడుతుంది." దీనికి ఈ శ్లోకాలు ఉన్నాయి: 1. ఇంధనం లేని అగ్ని తన మూలంలోనే శాంతించిపోతుంది; అలాగే మనస్సు వృత్తులు తగ్గితే తన మూలంలోనే లయమవుతుంది. 2. తన మూలంలో శాంతించిన మనస్సు, సత్యాన్ని కోరినా, ఇంద్రియ విషయాల్లో మాయలో పడితే, దాని క్రియలు అసత్యానుసారంగా ఉంటాయి. 3. మనస్సే సంసారం; అందుకే దాన్ని శుద్ధిపరచాలి. మనస్సు ఎలా ఉంటే మనిషి అలా మారతాడు — ఇది పురాతన రహస్యం. 4. మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంటే, శుభాశుభ క్రియలు నశిస్తాయి; ప్రశాంతమైన ఆత్మను ఆత్మలో నిలిపితే, మారని సుఖాన్ని అనుభవిస్తాడు. 5. మనస్సు విషయాలలో ఆసక్తిగా ఉంటే బంధనమే; అదే బ్రహ్మలో ఆసక్తిగా ఉంటే ఎవరు బంధనాల నుంచి విముక్తి పొందరు? 6. మనస్సు రెండు విధాలుగా ఉంది — శుద్ధమైనది, అశుద్ధమైనది; కామంతో కలిసినది అశుద్ధం, కామం లేనిది శుద్ధం. 7. లయం, విక్షేపం లేని స్థిరమైన మనస్సు, మనస్సు లేనట్టు అయినప్పుడు, అదే పరమపదము. 8. మనస్సు హృదయంలో పూర్తిగా లయమయ్యే వరకు నియమించాలి; ఇదే జ్ఞానం, ఇదే మోక్షం; మిగతావన్నీ గ్రంథాల విస్తారమే. 9. సమాధితో మలినతలు పోయిన మనస్సు ఆత్మలో స్థిరమైతే కలిగే సుఖాన్ని మాటలతో వివరించలేం; అది అంతఃకరణంతో మాత్రమే గ్రహించవచ్చు. 10. నీటిలో నీరు, అగ్నిలో అగ్ని, ఆకాశంలో ఆకాశం కనిపించదు; అలాగే ఎవరి మనస్సు లోపల లయమైతే వారు పూర్తిగా విముక్తి పొందుతారు. 11. మనస్సే మానవులకు బంధన, మోక్షాలకు కారణం; విషయాలలో ఆసక్తి బంధనానికి, విషయరాహిత్యం మోక్షానికి దారి. అందుచేత అగ్నిహోత్రం చేయని, అగ్ని ఆరాధించని, జ్ఞానం ధ్యానించని వారికి బ్రహ్మ మార్గాన్ని స్మరించడం వ్యర్థం. అందుకే అగ్నిని పూజించాలి, ధ్యానించాలి, స్తుతించాలి, మనస్సులో నిలుపుకోవాలి.

నమోఽగ్నయే పృథివీ క్షితే లోకస్మృతే లోకమ్స్మై యజమానాయ ధేహి నమో వాయవేఽన్తరిక్షక్షితే లోకస్మృతే లకమస్మై యజమానాయ ధేహి నమ ఆదిత్యాయ దివిక్షితే లోకస్మృతే లోకమస్మై యజమానాయ ధేహి నమో బ్రహ్మణే సర్వక్షితే సర్వస్మృతే సర్వమస్మై యజమానాయ ధేహి హిరణ్మయేన పాత్రేణ సత్యస్యాపిహితం ముఖమ్ తత్త్వం పూషన్నపావృణు సత్యధర్మాయ విష్ణవే యోఽసా ఆదిత్యే పురుషః సోఽసా అహమ్ ఏష హ వై సత్యధర్మో యదాదిత్యస్య ఆదిత్యత్వం తచ్ఛుక్లమ్ పురుషమ్ అలిఙ్గమ్ నభసోఽన్తర్గతస్య తేజసోంఽశమాత్రమేతద్యదాదిత్యస్య మధ్య ఇవేత్య్ అక్షిణ్యగ్నౌ చైతద్బ్రహ్మైతదమృతమేతద్భర్గః ఏతత్సత్యధర్మో నభసోఽన్తర్గతస్య తేజసోంఽశమాత్రమేతద్యదాదిత్యస్య మధ్యే అమృతం యస్య హి సోమః ప్రాణా వా అప్యయంకురా ఏతक़్ద్బ్రహ్మైతదమృతమేతద్భర్గః ఏతత్సత్యధర్మో నభసోఽన్తర్గతస్య తేజసోఽంశమాత్రమ్ ఏతద్యదాదిత్యస్య మధ్యే యజుర్దీప్యత్యౌమాపోజ్యోతిరసోఽమృతంబ్రహ్మ భూర్భువః స్వరోమ్ । అష్టపాదం శుచిం హంసం త్రిసూత్రమణుమవ్యయమ్ ద్విధర్మోఽన్ధం తేజసేన్ధం సర్వం పశ్యన్పశ్యతి నభసోఽన్తర్గతస్య తేజసోఽన్శమాత్రమేతద్యదాదిత్యస్య మధ్యే ఉదిత్వా మయూఖే భవత ఏతత్సవిత్సత్యధర్మ ఏతద్యజురేతత్తప ఏతదగ్నిరేతద్వాయురేతత్ప్రాణ ఏతదాప ఏతచ్చన్ద్రమా ఏతచ్ఛుక్రమేతదమృతమేతద్బ్రహ్మవిషయమేతద్భానురర్ణవస్తస్మిన్నేవ యజమానః సైన్ధవ ఇవ వ్లీయన్త ఏషా వై బ్రహ్మైకతాత్ర హి సర్వే కామాః సమాహితా ఇత్యత్రోదాహరన్తి \: అంశుధారయ ఇవాణువాతేరితః సంస్ఫురత్యసావన్తర్గః సురాణామ్ యో హైవంవిత్స సవిత్ స ద్వైతవిత్ సైకధామేతః స్యాత్తదాత్మకశ్చ \: యే విన్దవ ఇవాభ్యుచ్చరన్త్యజస్రమ్ విద్యుదివాభ్రార్చిషః పరమే వ్యోమన్ తేఽఋచిషో వై యశస ఆశ్రయవాసాజ్జటాభిరూపా ఇవ కృష్ణవర్త్మనః

భూమిలో స్థితుడైన అగ్నికి నమస్కారం; ఈ లోకాన్ని యజమానునికి దయచేయుము. మధ్యలో స్థితుడైన వాయువుకు నమస్కారం; ఈ లోకాన్ని యజమానునికి దయచేయుము. ఆకాశంలో స్థితుడైన ఆదిత్యునికి నమస్కారం; ఈ లోకాన్ని యజమానునికి దయచేయుము. అన్నింటిలో స్థితుడైన బ్రహ్మకు నమస్కారం; అన్నింటినీ యజమానునికి దయచేయుము. సత్యముఖాన్ని బంగారు పాత్రతో మూసివేశారు; ఓ పుషణా! దయచేసి దాన్ని తెరచి, సత్యధర్మానికి, విష్ణువుకు చూపించు. సూర్యునిలో ఉన్న పురుషుడు నేనే. ఇదే సత్యధర్మం — సూర్యుని సూర్యత్వం, అది శుద్ధమైన, రూపరహితమైన పురుషుడు, ఆకాశంలో ఉన్న తేజస్సులోని ఒక భాగం మాత్రమే. కళ్లలోని అగ్నిలో ఇదే బ్రహ్మ, ఇదే అమృతం, ఇదే భర్గస్సు, ఇదే సత్యధర్మం, ఆకాశంలో ఉన్న తేజస్సులోని ఒక భాగం, సూర్యుని మధ్యలో. అమృతుడు, యందు సోమము ప్రాణాలుగా ఉంది, అది మొక్కలా మొలుస్తుంది. ఇదే బ్రహ్మ, ఇదే అమృతం, ఇదే భర్గస్సు, ఇదే సత్యధర్మం, ఆకాశంలో ఉన్న తేజస్సులోని ఒక భాగం, సూర్యుని మధ్యలో. యజుర్వేదం ప్రకాశిస్తుంది, ఓం, నీరు, వెలుగు, సారం, అమృతం, బ్రహ్మ, భూ, భువః, స్వః. ఎనిమిది పాదాల, శుద్ధమైన హంస, మూడు సూత్రాలతో కూడిన, సూక్ష్మమైన, అవినాశి, రెండు స్వభావాలుగల, అంధుడు, తేజస్సును వెలిగించే, అన్నింటిని చూసే వాడు, ఆకాశంలో ఉన్న తేజస్సులోని ఒక భాగాన్ని చూస్తాడు, సూర్యుని మధ్యలో. ఉదయించేటప్పుడు అది కిరణమవుతుంది; ఇదే సవితా సత్యధర్మం, ఇదే యజుర్వేదం, ఇదే తపస్సు, ఇదే అగ్ని, ఇదే వాయువు, ఇదే ప్రాణం, ఇదే నీరు, ఇదే చంద్రుడు, ఇదే శుద్ధం, ఇదే అమృతం, ఇదే బ్రహ్మ, ఇదే సూర్యుడు, ఇదే సముద్రం. అందులో యజమాను ఉప్పు నీటిలో కలిసిపోయినట్టు లయమవుతాడు. ఇదే బ్రహ్మ ఏకత్వం; ఇక్కడే అన్ని కోరికలు నిండిపోతాయి. దీనికి ఇలా చెప్పుతారు: కిరణాన్ని తక్కువ గాలి ఊపినట్టు, లోపల ఉన్న వాడు దేవతల్లో తడుముకుంటూ కదులుతాడు. ఎవరు ఇలా తెలుసుకుంటారో వారు సవితా జ్ఞాని, ద్వైత జ్ఞాని, ఏకత్వ జ్ఞాని, ఆ స్వరూపుడవుతారు. జలబిందువులు ఎప్పుడూ పైకి ఎగురుతున్నట్టు, మెరుపులు పరమాకాశంలో మెరుస్తున్నట్టు, ఆ కిరణాలే యశస్సు నివాసం, అవి నల్ల మార్గంలో జటాల్లా కనిపిస్తాయి.

ద్వే వా వ ఖల్వేతే బ్రహ్మజ్యోతిషో రూపకే శాన్తమేకం సమృద్ధం చైకమ్ అథ యచ్ఛన్తం తస్యాధారం ఖమ్ అథ యత్సమృద్ధమిదం తస్యాన్నమ్ తస్మాన్మన్త్రౌషధాజ్యామిషపురోడాశస్థాలీపాకాదిభిర్యష్టవ్యమన్త\- ర్వేద్యామాస్న్యవశిష్టైరన్నపానైశ్చాస్యమాహవనీయమితి మత్వా తేజసః సమృద్ధ్యై పుణ్యలోకవిజిత్యర్థాయామృతత్వాయ చాత్రోదాహరన్తి \: అగ్నిహోత్రం జుహుయాత్స్వర్గకామో యమరాజ్యమగ్నిష్టోమేనాభియయతి సోమరాజ్యముక్థేన సూర్యరాజ్యం షోడశీనా స్వారాజ్యమతిరాత్రేణ ప్రాజాపత్యమాసహస్రసంవత్సరాన్తక్రతునేతి \: వర్త్యాధారస్నేహయోగాద్యథా దీపస్య సంస్థితిః । అన్తర్యాణ్డోపయోగాదిమౌ స్థితావాత్మశిచీ తథా

బ్రహ్మజ్యోతికి రెండు రూపాలున్నాయి — ఒకటి శాంతమైనది, మరొకటి సమృద్ధిగా ఉన్నది. శాంతమైనదానికి ఆధారం ఖమనే, సమృద్ధిగా ఉన్నదానికి ఆధారం అన్నమే. అందుకే మంత్రాలు, ఔషధాలు, నెయ్యి, మాంసం, పొరోడాశాలు, అన్నం వంటివి, యజ్ఞవేదికపై మిగిలిన అన్నపానాలు అర్పిస్తూ, "ఇదే ఆహవనీయాగ్ని" అని భావించి, తేజస్సు పెరగడం, పుణ్యలోకాన్ని జయించడం, అమృతత్వం కోసం యజ్ఞం చేయాలి. దీనికి ఇలా చెబుతారు: స్వర్గాన్ని కోరే వాడు అగ్నిహోత్రం చేయాలి; అగ్నిష్టోమంతో యమలోకాన్ని, ఉక్తతో సోమలోకాన్ని, షోడశీనాతో సూర్యలోకాన్ని, అతిరాత్రంతో స్వారాజ్యాన్ని, వేల సంవత్సరాల క్రతువుతో సంవత్సరాంతాన్ని పొందుతాడు. వత్తి, ఆధారం, నెయ్యి కలిసినప్పుడు దీపం నిలబడినట్టు, లోపలి అండాన్ని ఉపయోగించి ఈ రెండు ఆత్మలు నిలబడతాయి.

తస్మాదోమిత్యనేనైతదుపాసీతాపరిమితం తేజస్తత్త్రేధభిహితమగ్నావాదిత్యే ప్రాణేఽథైషా నాడ్యన్నబహుమిత్యేషాగ్నౌ హుతమాదిత్యం గమయతి అతో యో రసోఽస్రవత్ స ఉద్గీథం వర్షతి తేనేమే ప్రాణాః ప్రాణేభ్యః ప్రజా ఇత్యత్రోదాహరన్తి \: యద్ధవిరగ్నౌ హూయతే తదాదిత్యం గమయతి తత్సూర్యో రశ్మిభిర్వర్షతి తేనాన్నం భవతి అన్నాద్భూతానాముత్పత్తిరిత్యేవం హ్యాహ \: అగ్నౌ ప్రాస్తాహుతిః సమ్యగాదిత్యముపతిష్ఠతే । ఆదిత్యాజ్జాయతే వృష్టిర్వృష్టేరన్నం తతః ప్రజాః

కాబట్టి, 'ఓం' అనే అక్షరంతో ఈ అనంతమైన వెలుగును ఆరాధించాలి. ఇది మూడు రూపాల్లో చెప్పబడింది — అగ్ని, సూర్యుడు, ప్రాణం. ఇక్కడ 'అన్నం ఎక్కువ కాదు' అని చెప్పబడింది; ఎందుకంటే అగ్నిలో హోమం చేసినప్పుడు అది సూర్యుని చేరుతుంది. అక్కడి నుండి రసం కిందికి వర్షంగా వచ్చి, అదే ఉద్గీథంగా వర్షిస్తుంది. దానివల్ల ఈ ప్రాణాలు ఇతర ప్రాణాల నుండి పుట్టుతాయి, వాటి ద్వారా ప్రాణులు జన్మిస్తాయి. అందుకే ఇలా చెప్పబడింది: అగ్నిలో సమర్పించిన హవిసు సూర్యుని చేరుతుంది; సూర్యుని నుండి వర్షం, వర్షం నుండి అన్నం, అన్నం నుండి జీవులు పుడతారు.

అగ్నిహోత్రం జుహ్వానో లోభజాలం భినత్తి అతః సంమోహం ఛిత్వా న క్రోధాన్స్తున్వానః కామమభిధ్యాయమానస్తతశ్చతుర్జాలం బ్రహ్మకోశం భిన్దదతః పరమాకాశమత్ర హి సౌర సౌమ్యాగ్నేయసాత్వికాని మణ్డలాని భిత్త్వా తతః శుద్ధః సత్త్వాన్తరస్థమచలమమృతమచ్యుతం ధ్రువం విష్ణుసంజ్ఞితమ్ సర్వాపరం ధామ సత్యకామసర్వజ్ఞత్వసంయుక్తమ్ స్వతన్త్రమ్ చైతన్యమ్ స్వే మహిమ్ని తిష్ఠమానం పశ్యతి అత్రోదాహరన్తి \: రవిమధ్యే స్థితః సోమః సోమమధ్యే హుతాశనః । తేజోమధ్యే స్థితం సత్త్వం సత్త్వమధ్యే స్థితోఽచ్యుతః ॥ శరీరప్రాదేశాఙ్గుష్ఠమాత్రమణోరప్యన్వయం ధ్యాత్వాతఃపరమతాం గచ్ఛతి అత్ర హి సర్వే కామాః సమాహితా ఇతి అత్రోదాహరన్తి \: అఙ్గుష్ఠప్రాదేశశరీరమాత్రం ప్రదీపప్రతాపవద్విస్త్రిధా హి తద్బ్రహ్మాభిష్టూయమానం మహో దేవో భువనాన్యావివేశ । ఓం నమో బ్రహ్మణే నమః

అగ్నిహోత్రం చేసే వాడు లోభపు జాలాన్ని ఛేదిస్తాడు. అప్పుడు మోహాన్ని తొలగించి, కోపాన్ని పెంచకుండా, కామాన్ని ఆశించకుండా, అసూయను పెంచకుండా, బ్రహ్మ జ్ఞానాన్ని అడ్డుకునే నాలుగు జాలాలను ఛేదిస్తాడు. ఆ తరువాత, సూర్య, చంద్ర, అగ్ని, శుద్ధ సత్వమయమైన లోకాలను దాటి, స్వచ్ఛమైన సత్వంలో ఉన్న, కదలని, అమృతమైన, మారని, స్థిరమైన, విష్ణువు అనే పరమధామాన్ని, సత్యకామత, సర్వజ్ఞత కలిగిన, స్వతంత్రమైన, తన మహిమలో నిలిచిన చైతన్యాన్ని చూస్తాడు. ఇక్కడ ఇలా చెప్పబడింది: సూర్యునిలో సోముడు, సోమునిలో అగ్ని, అగ్నిలో తేజస్సు, తేజస్సులో మారని పరమాత్మ ఉన్నాడు. శరీరంలో అంగుళంత పరిమాణంలో లేదా ఇంకా సూక్ష్మంగా ఉన్న ఆ పరమాత్మను ధ్యానిస్తే, అతడు పరమ పదాన్ని పొందుతాడు. ఇక్కడే అన్ని కోరికలు సమాహితమవుతాయి. అందుకే ఇలా చెప్పబడింది: మూడు రూపాల్లో ప్రశంసించబడే ఆ బ్రహ్మ తేజస్సు దీపపు వెలుగు లాగా లోకాల్లో ప్రవేశించింది. ఓం, బ్రహ్మకు నమస్కారం.

ఇతి షష్ఠః ప్రపాఠకః ॥ ప్రపాఠక ౭ । అగ్నిర్గాయత్రం త్రివృద్రథన్తరం వసన్తః ప్రాణో నక్షత్రాణి వసవః పురస్తాదుద్యన్తి తపన్తి వర్షన్తి స్తువన్తి పునర్విశ్నతి అన్తర్వివఏణేక్షన్తి అచిన్త్యోఽమూర్తో గభీరో గుణభుగ్భయోఽనిర్వృత్తిర్యోగీశ్వరః సర్వజ్ఞో మఘోఽప్రమేయోఽనాద్యన్తః శ్రీమాన్ అజో ధీమాననిర్దేశ్యః సర్వసృక్ సర్వస్యాత్మా సర్వభుక్ సర్వస్యేశానః సర్వస్యాన్తరాన్తరః

ఇంతటితో ఆరో అధ్యాయం ముగిసింది. ఏడవ అధ్యాయం ప్రారంభం. అగ్ని గాయత్రీ, త్రివృద్గానం, రథంతరం; వసంతం, ప్రాణం, నక్షత్రాలు, వసవులు — ఇవన్నీ తూర్పున ఉదయించి, ప్రకాశించి, వర్షించి, స్తుతించి, మళ్లీ లోకాల్లోకి ప్రవేశిస్తాయి; మధ్యలోని ఖాళీలో వీటిని దర్శిస్తారు. ఆయన ఊహించలేని వాడు, రూపరహితుడు, లోతైన వాడు, గుణాలను అనుభవించే వాడు, భయంకరుడు, అవ్యక్తుడు, యోగేశ్వరుడు, సర్వజ్ఞుడు, దాత, అపరిమితుడు, ఆద్యాంతరహితుడు, మహిమతో నిండినవాడు, జన్మలేనివాడు, జ్ఞానవంతుడు, వివరించలేని వాడు, సర్వసృష్టికర్త, అన్నింటికీ ఆత్మ, అన్నింటిని అనుభవించే వాడు, అన్నిటికి అధిపతి, అన్నింటి లోనూ అంతరంగా ఉన్నవాడు.

ఇన్ద్రస్త్రిష్టుప్ పఞ్చదశో బృహద్గ్రీష్మో వ్యానః సోమో రుద్రా దక్షిణత ఉద్యన్తి తపన్తి వర్షన్తి స్తువన్తి పునర్విశన్తి అన్తర్వివరేణ ఈక్షన్తి \: అనాద్యన్తోఽపరిమితోఽపరిచ్ఛిన్నోఽపరప్రయోజ్యః స్వతన్త్రోఽలిఙ్గోఽమూర్తోఽనన్తశక్తిర్ధాతా భాస్కరః

ఇంద్రుడు త్రిష్టుప్, పదిహేనవ, బృహత్, గ్రీష్మం, వ్యాన, సోముడు, రుద్రులు, దక్షిణదిక్కు — ఇవన్నీ ఉదయించి, ప్రకాశించి, వర్షించి, స్తుతించి, మళ్లీ లోకాల్లోకి ప్రవేశిస్తాయి; మధ్యలోని ఖాళీలో వీటిని దర్శిస్తారు. ఆయన ఆద్యాంతరహితుడు, అపరిమితుడు, పరిమితి లేనివాడు, ఇతరులపై ఆధారపడని వాడు, స్వతంత్రుడు, లక్షణం లేనివాడు, రూపం లేనివాడు, అనంతశక్తి కలవాడు, సృష్టికర్త, ప్రకాశవంతుడు.

మరుతో జగతీ సప్తదశో వైరూపమ్ వర్షా అపానః శుక్ర ఆదిత్యాః పశ్చాదుద్యన్తి తపన్తి వర్షన్తి స్తువన్తి పునర్విశన్తి అన్తర్వివరేణేక్షన్తి తచ్ఛాన్తమశబ్దమభయమశోకమానన్దమ్ తృప్తమ్ స్థిరమచలమమృతమచ్యుతమ్ ధ్రువమ్ విష్ణుసంజ్ఞితమ్ సర్వాపరం ధామ

మరుతులు పదిహేడు జగతీ ఛందస్సులుగా, అనేక రూపాలలో ఉంటారు. వర్షాలు అపాన వాయువు, ప్రకాశవంతులు ఆదిత్యులు. వీరు తరువాత ఉదయిస్తారు, వేడి ఇస్తారు, వర్షిస్తారు, స్తుతిస్తారు, మళ్లీ లోపలికి ప్రవేశిస్తారు. అంతరాళంలో వారు శాంతమైనది, శబ్దరహితమైనది, భయములేని, దుఃఖం లేని, ఆనందమయమైన, తృప్తిగా, స్థిరంగా, కదలని, అమృతమైన, చెదరని, నిలిచిపోయిన, విష్ణువు అనే పరమధామాన్ని దర్శిస్తారు.

విశ్వదేవతలు పద్దెనిమిదవ అనుష్టుప్ ఛందస్సు, వైరాజ రూపంలో ఉంటారు. శరదృతువు సంవత్సరంగా, వరుణుడు, సాధ్యులు ఉత్తర దిశలో ఉదయిస్తారు, వేడి ఇస్తారు, వర్షిస్తారు, స్తుతిస్తారు, మళ్లీ లోపలికి ప్రవేశిస్తారు. అంతరాళంలో వారు అంతర్గతంగా పవిత్రమైన, శుద్ధమైన, ఖాళీగా, శాంతంగా, శ్వాసలేని, ఆత్మలేని, అనంతమైనదాన్ని దర్శిస్తారు.

మిత్రావరుణౌ పఙ్క్తిస్త్రిణవత్రయస్త్రింశో శాక్వరరైవతే హేమన్త శిశిరా ఉదానోఽఙ్గిరసశ్చన్ద్రమా ఊర్ధ్వా ఉద్యన్తి తపన్తి వర్షన్తి స్తువన్తి పునర్విశన్తి అన్తర్వివరేణేక్షన్తి ప్రణవాఖ్యం ప్రణేతారమ్ భారూపమ్ విగతనిద్రమ్ విజరమ్ విమృత్యుమ్ విశోకమ్

మిత్రవరుుణులు పంక్తి ఛందస్సు, ముప్పై మూడు శాక్వర, రైవత రూపంలో ఉంటారు. హేమంతం, శిశిరం ఉదాన వాయువు. అంగిరసుడు చంద్రుడు, పైకి ఉదయిస్తాడు, వేడి ఇస్తాడు, వర్షిస్తాడు, స్తుతిస్తాడు, మళ్లీ లోపలికి ప్రవేశిస్తాడు. అంతరాళంలో వారు ప్రణవమనే పేరు గల మార్గదర్శకుడిని, ప్రకాశవంతమైన రూపాన్ని, నిద్ర లేని, వృద్ధాప్యము లేని, మరణం లేని, దుఃఖం లేని స్వరూపాన్ని దర్శిస్తారు.

ఏష హి ఖల్వాత్మన్తర్హృదయేఽణీయానిద్ధోఽగ్నిరివ విశ్వరూపోఽస్యైవాన్నమిదం సర్వమస్మిన్నోతా ఇమాః ప్రజాః ఏష ఆత్మాపహతపాప్మా విజరో విమృత్యుర్విశోకోఽవిచికిత్సోఽవిపాశః సత్యసఙ్కల్పః సత్యకామః ఏష పరమేశ్వరః ఏష భూతాధిపతిః ఏష భూతపాలః ఏష సేతుః విధరణః ఏష హి ఖల్వాత్మేశానః శమ్భుర్భవఓరుద్రః ప్రజాపతిర్ విశ్వసృఖిరణ్యగర్భః సత్యం ప్రాణో హంసః శస్తాచ్యుతో విష్ణుర్నారాయణః యశ్చైషోఽగ్నౌ యశ్చాయం హృదయేవయశ్చాసావాదిత్యే స ఏష ఏకః తస్మై తే విశ్వరూపాయ సత్యే నభసి హితాయ నమః

ఈ ఆత్మ హృదయంలో చాలా సూక్ష్మంగా, దాగిన అగ్నిలా ఉంటుంది. ఇది అన్ని రూపాలలో వెలుగుతుంది. ఈ భోజనం అంతా దీనిదే, అన్ని ప్రాణులు దీనిలో నిబద్ధంగా ఉన్నాయి. ఈ ఆత్మ పాపరహితుడు, వృద్ధాప్యము లేని, మరణం లేని, దుఃఖం లేని, సందేహం లేని, బంధనాలు లేని, నిజమైన సంకల్పం, నిజమైన కోరిక గలవాడు. ఇదే పరమేశ్వరుడు, భూతాధిపతి, భూతపాలకుడు, సేతువు, ధారకుడు. ఇదే ఆత్మ, ఈశానుడు, శంభువు, భవుడు, రుద్రుడు, ప్రజాపతి, సృష్టికర్త, హిరణ్యగర్భుడు, సత్యం, ప్రాణుడు, హంస, శస్త, అచ్యుతుడు, విష్ణువు, నారాయణుడు. అగ్నిలో ఉన్నవాడు, హృదయంలో ఉన్నవాడు, సూర్యునిలో ఉన్నవాడు — వీరందరూ ఒకటే. ఆ విశ్వరూపుడు, సత్యంలో, ఆకాశంలో స్థితుడైనవాడికి నమస్కారం.

అథేదానీం జ్ఞానోపసర్గా రాజన్మోహజాలస్యైష వై యోనిః యదస్వర్గైః సహ స్వర్గస్యైష వాట్యే పురస్తాదుక్తేఽప్యధః స్తమ్బేనాశ్లిష్యన్తి అథ యే చాన్యే హ నిత్యప్రముదితా నిత్యప్రవసితా నిత్యయాచనకా నిత్యం శిల్పోపజీవినోఽథ యే చాన్యే హ పురయాచకా అయాజ్యయాచకాః శుద్రశిష్యాః శూద్రశ్చ శాస్త్రవిద్వాంసోఽథ యే చాన్యే హ చాటజటనటభటప్రవ్రజితరఙ్గావతారిణో రాజకర్మణి పతితాదయోఽథయే చాన్యే హ యక్షరాక్షసభూతగణపిశాచోరగగ్రహాదీనామర్థం పురస్కృత్య శమయామ ఇత్యేవం బ్రువాణా అథ యే చాన్యే హ వృథా కషాయకుణ్డలినః కాపాలినోఽథ యే చాన్యే హ వృథా తర్కదృష్టాన్తకుహకేన్ద్రజాలైర్వైదికేషు పరిస్థాతుమిచ్ఛన్తి తైః సహ న సంవస్త్ ప్రకాశ్యభూతా వై తే తస్కరా అస్వర్గ్యా ఇత్యేవం హ్యాహ \: నైరాత్మ్యవాదకుహకైర్మిథ్యాదృష్టాన్తహేతుభిః । భ్రామ్యన్లోకో న జానాతి వేదవిద్యాన్తరన్తు యత్

ఇప్పుడు రాజా, జ్ఞానానికి అడ్డుకులు ఇవే. మోహజాలానికి మూలం ఇదే. స్వర్గంతో పాటు అస్వర్గ్యులు కూడా, ముందుగా చెప్పిన ప్రాకారంలో, క్రింద స్థంభంతో బంధింపబడతారు. ఎప్పుడూ ఆనందంగా, ఎప్పుడూ తిరుగుతూ, ఎప్పుడూ యాచిస్తూ, ఎప్పుడూ వృత్తితో జీవించే వారు, పట్టణాల్లో యాచించేవారు, అర్హత లేని యాచకులు, శూద్ర శిష్యులు, శూద్ర పండితులు, చాటువాళ్లు, జటాధారులు, నాటకులు, యోధులు, ప్రవ్రజకులు, రాజకార్యంలో పడిపోయినవారు, యక్ష, రాక్షస, భూత, పిశాచ, ఉరగ, గ్రహాదుల కోసం శాంతి చేస్తామని చెప్పేవారు, వృథాగా కషాయ వస్త్రాలు, కుండలాలు, కపాలాలు ధరించే వారు, వృథాగా తర్క, దృష్టాంత, మాయాజాలాలతో వేదమార్గంలో ఉండాలని ఆశించే వారు — వీరితో కలవకూడదు. వీరు దొంగలు, అస్వర్గ్యులు. అందుకే, "నిరాత్మవాద మాయాజాలాలతో, తప్పుడు దృష్టాంత, తప్పుడు కారణాలతో, ఈ లోకం తిరుగుతూ వేదవిద్య అంతం తెలియదు" అని చెప్పబడింది.

బృహస్పతిర్వై శుక్రో భూత్వేన్ద్రస్యాభయాయాసురేభ్యః క్షయాయేమామవిద్యామసృజత్ తయా శివమశివమిత్యుద్దిశన్త్యశివం శివమితి వేదాదిశాస్త్రహింసకధర్మాభిధ్యానమస్త్వితి వదన్తి అతో నైనామభిధీయేతాన్యథైషా బన్ధ్యేవైషా రతిమాత్రం ఫలమస్యా వృత్తచ్యుతస్యేవ నారమ్భణీయేత్యేవం హ్యాహ \: దూరమేతే విపరీతే విషూచీ అవిద్యా యా చ విద్యేతి జ్ఞాతా । విద్యాభీప్సితుం నచికేతసం మన్యే న త్వా కామా బహవో లోలుపన్తే ॥ విద్యాం చావిద్యాం చ యస్తద్వేదోభయం సహ । అవిద్యయా మృత్యుం తీర్త్వా విద్యయా అమృతమశ్నుతే ॥ అవిద్యాయామన్తరే వేష్ట్యమానాః స్వయం ధీరాః పణ్డితం మన్యమానాః । దన్ద్రమ్యమానాః పరియన్తి మూఢా అన్ధేనైవ నీయమానా యథాన్ధాః

బృహస్పతి శుక్రుడై, ఇంద్రునికి రక్షణకోసం, అసురులను నాశనం చేయడానికి ఈ అవిద్యను సృష్టించాడు. దాని వల్ల శుభాన్ని అశుభమని, అశుభాన్ని శుభమని ప్రకటిస్తారు, వేదాది శాస్త్రాల హానిపై ధ్యానం చేయాలని అంటారు. అందువల్ల దానిని అనుసరించకూడదు; అది వృథా, దాని ఫలం కేవలం రతి మాత్రమే, విరిగిన కొమ్మలా అది ప్రారంభించకూడదు. అందుకే, "విపరీతంగా విడిపోయినవి అవిద్య, విద్య; నచికేతుడు విద్యను కోరుకున్నాడు, అనేక కామాలు కాదు. ఎవడు విద్య, అవిద్య రెండింటిని తెలుసుకుంటాడో, అవిద్యతో మరణాన్ని దాటి, విద్యతో అమృతత్వాన్ని పొందుతాడు. అవిద్యలో మునిగిపోయి, తాము పండితులమని భావించే వారు, మూర్ఖులై, అంధుడిని అంధుడు నడిపినట్టు తిరుగుతారు" అని చెప్పబడింది.

దేవాసురా హ వై య ఆత్మకామా బ్రహ్మణోఽన్తికం ప్రయాతాః తస్మై నమస్కృత్వోచుః భగవన్ వయమాత్మకామాః స త్వం నో బ్రూహీతి అతశ్చిరం ధ్యాత్వాఽమన్యతాన్యతామానో వై తేఽసురా అతోఽన్యతమమేతేషాముక్తమ్ తదిమే మూఢా ఉపజీవన్త్యభిష్వఙ్గిణస్తర్యాభిఘాతినోఽనృతాభిశంసినః సత్యమివానృతం పశ్యన్తీన్ద్రజాలవదిత్యతో యద్వేదేష్వాభిహితం తత్సత్యం యద్వేదేషూక్తం తద్విద్వాంస ఉపజీవన్తి తస్మాద్బ్రాహ్మణో నావైదికమధీయీతాయమర్థః స్యాదితి

దేవతలు, అసురులు ఆత్మను కోరుతూ బ్రహ్మను ఆశ్రయించారు. నమస్కరించి, "ప్రభూ, మేము ఆత్మను కోరుతున్నాము, దయచేసి మాకు చెప్పండి" అన్నారు. బ్రహ్మ చాలాసేపు ధ్యానం చేసి, "ఈ అసురులు వేరే స్వభావం కలవారు" అని అనుకున్నాడు. అందుకే వారికి వేరే విధంగా చెప్పాడు. ఆ మూర్ఖులు, మోహంతో, దురాశతో, హింసతో, అబద్ధాలు చెప్పుతూ, అబద్ధాన్ని సత్యంగా చూస్తూ, మాయాజాలంలా జీవిస్తున్నారు. అందువల్ల వేదాల్లో చెప్పినదే సత్యం; వేదాల్లో చెప్పని దాన్ని పండితులు అనుసరించరు. అందుకే బ్రాహ్మణుడు అవైదిక గ్రంథాలను చదవకూడదు; ఇదే అర్థం.

ఏతద్వా వ తత్స్వరూపం నభసః ఖేఽన్తర్భూతస్య యత్పరం తేజస్తత్త్రేధాభిహితమగ్నా ఆదిత్యే ప్రాణ ఏతద్వా వ తత్స్వరూపం నభసః ఖేఽన్తర్భూతస్య యదోమిత్యేతదక్షరమనేనైవ తదుద్బుధ్న్యతి ఉదయతి ఉచ్ఛ్వసతి అజస్రం బ్రహ్మధీయాలమ్బం వాత్రైవైతత్సమీరణే నభసి ప్రసాఖయైవోత్క్రమ్య స్కధాత్స్కన్ధమనుసర్త్యప్సు ప్రక్షేపకో లవణస్యేవ ఘృతస్య చౌష్ణ్యమివాభిధ్యాతుర్విస్తృతిరివైతదిత్యాత్రోదాహరన్తి \: అథ కస్మాదుచ్యతే వైద్యుతో యస్మాదుచ్చారితమాత్ర ఏవ సర్వం శరీరం విద్యోతయతి తస్మాదోమిత్యనేనైతదుపాసీతాపరిమితం తేజః । ౧ పురుషశ్చక్షుషో యోఽయం దక్షిణోఽక్షిణ్యవస్థితః । ఇన్ద్రోఽయమస్య జాయేయం సవ్యే చాక్షిణ్యవస్థితా ॥ ౨ సమాగమస్తయోరేవ హృదయాన్తర్గతే సుషౌ । తేజస్తల్లోహితస్యాత్ర పిణ్డ ఏవోభయోస్తయోః ॥ ౩ హృదయాదాయాతి తావచ్చక్షుష్యస్మిన్ప్రతిష్ఠితా । సారణీ సా తయోర్నాడీ ద్వయోరేకా ద్విధా సతీ ॥ ౪ మనః కాయాగ్నిమాహన్తి స ప్రేరయతి మారుతమ్ । మారుతస్తూరసి చరన్మన్ద్రం జనయతి స్వరమ్ ॥ ౫ ఖజాగ్నియోగాద్ హృది సమ్ప్రయుక్తమణోర్హ్యణుర్ద్విరణుః కణ్ఠదేశే । జిహ్వాగ్రదేశే త్ర్యణుకం చ విద్ధి వినిర్గతం మాతృకమేవమాహుః ॥ ౬ న పశ్యన్మృత్యుమ్ం పశ్యతి న రోగం నోత దుఃఖతామ్ । సర్వం హి పశ్యన్పశ్యతి సర్వమాప్నోతి సర్వశః ॥ ౭ చాక్షుషః స్వప్నచారీ చ సుప్తః సుప్తాత్పరశ్చ యః । భేదాశ్చైతేఽస్య చత్వారస్తేభ్యస్తుర్యం మహత్తరమ్ ॥ ౮ త్రిష్వేకపాచ్చరేద్బ్రహ్మ త్రిపాచ్చరతి చోత్తరే । సత్యానృతోపభోగార్థాః ద్వైతీభావో మహాత్మన ఇతి ద్వైతీభావో మహాత్మన ఇతి

ఇది నిజంగా ఆకాశంలో ఉన్న పరమ తేజస్సు యొక్క స్వరూపం — అది అగ్ని, సూర్యుడు, ప్రాణంగా మూడు విధాలుగా చెప్పబడింది. అదే ఆకాశంలో ఉన్న స్వరూపం, అదే 'ఓం' అక్షరం. దానివల్లనే మనిషి మేల్కొంటాడు, పైకి లేచాడు, శ్వాస తీసుకుంటాడు; ఎప్పుడూ బ్రహ్మ ధ్యానంలో ఆధారపడతాడు. ఇది గాలిలో, ఆకాశంలో, కొమ్మల్లా విస్తరిస్తుంది, కాండం నుంచి పైకి, భుజాన్ని అనుసరించి, నీళ్లలోకి ప్రవేశిస్తుంది; ఉప్పులో ఉప్పు రుచి లాగ, నెయ్యిలో వేడి లాగ, ధ్యానంలో విస్తరణ లాగ విస్తరిస్తుంది. అందుకే, దీనిని విద్యుత్ అని ఎందుకు అంటారు అంటే, ఉచ్చరించిన వెంటనే శరీరమంతా వెలుగుతో నింపుతుంది. అందుకే, దీనిని అపరిమిత తేజస్సుగా ధ్యానించాలి. 1. కుడి కన్నులో ఉన్న పురుషుడు ఇంద్రుడు; ఎడమ కన్నులో ఆయన భార్య. 2. వీరిద్దరి కలయిక హృదయంలో, సూక్ష్మ నాడిలో ఉంటుంది; ఆ తేజస్సు ఇద్దరిదీ కలిసిన ఎర్రటి ముద్ద. 3. హృదయం నుంచి కన్నుకు వెళుతుంది, అక్కడే స్థిరమవుతుంది; ఇద్దరికీ ఒకే నాడి, రెండు భాగాలుగా కనిపిస్తుంది. 4. మనస్సు శరీరాగ్నిని ప్రేరేపిస్తుంది, అది వాయువును కదిలిస్తుంది; వాయువు ఛాతీలో సంచరిస్తూ మృదువైన ధ్వనిని ఉత్పత్తి చేస్తుంది. 5. ఖం, అగ్ని కలయికతో హృదయంలో సూక్ష్మణువు, ద్వి అణువు, కంఠంలో, నాలుక చివర మూడు అణువులు ఏర్పడతాయి; దీనినే మాతృక అంటారు. 6. అతడు మరణాన్ని చూడడు, వ్యాధిని చూడడు, దుఃఖాన్ని చూడడు; అన్నింటిని చూస్తూ, అన్నింటిని పొందుతాడు. 7. కంటితో కలిగే స్వప్నావస్థ, నిద్ర, నిద్రను దాటి ఉన్నదీ నాలుగు స్థితులు; వాటిలో నాల్గవది గొప్పది. 8. మూడు స్థితుల్లో ఒక పాదం బ్రహ్మలో నడుస్తుంది; నాల్గవ స్థితిలో మూడు పాదాలు నడుస్తాయి; సత్యాసత్య అనుభూతి కోసం ద్వైత భావం మహాత్మాలో కలుగుతుంది — అలా ద్వైత భావం మహాత్మాలో ఏర్పడుతుంది.