మైత్రాయణీయోపనిషద్

అథ య ఏషోఽన్తరే హృత్పుష్కర ఏవాశ్రితోఽన్నమత్తి స ఏషోఽగ్నిర్దివి శ్రితః సౌరః కాలాఖ్యోఽదృశ్యః సర్వభూతాన్యన్నమత్తీతి కః పుష్కరః కింమయో వేతి ఇఅదం వా వ తత్పుష్కరం యోఽయమాకాశోఽస్యేమాః చతస్రో దిశశ్చతస్ర ఉపదిశో దలసంస్థా ఆసమర్వాగ్విచరత ఏతౌ ప్రాణాదిత్యా ఏతా ఉపాసితోమిత్యేతదక్షరేణ వ్యాహృతిభిః సావిత్ర్యా చేతి

ఇప్పుడు, హృదయ పద్మంలో నివసించి అన్నాన్ని భుజించేవాడు — ఆయనే ఆకాశంలో స్థితమైన అగ్ని, సౌరుడు, కాలమనే పేరు గలవాడు, కనబడని వాడు, అన్ని జీవుల అన్నాన్ని భుజించేవాడు. పద్మం అంటే ఏమిటి? అది ఏ పదార్థంతో తయారైంది? ఆ పద్మమే ఆకాశం; ఈ నాలుగు దిక్కులు, నాలుగు ఉపదిక్కులు దాని రేకలు. ఇక్కడ అగ్ని ముందుకు కదులుతుంది; ఇవే శ్వాస, సూర్యుడు. వీటిని అక్షరంతో, సావిత్రి మంత్రాలతో పూజించాలి.

ద్వే వావ బ్రహ్మణో రూపే మూర్తం చామూర్తం చ । అథ యన్మూర్తం తదసత్యమ్ యదమూర్తం తత్సత్యమ్ తద్బ్రహ్మ తజ్జ్యోతిః యజ్జ్యోతిః స ఆదిత్యః స వా ఏష ఓమిత్యేతదాత్మాభవత్ స త్రేధాత్మానం వ్యాకురుత ఓమితి తిస్రో మాత్రా ఏతాభిః సర్వమిదమోతం ప్రోతం చైవాస్మీతి ఏవం హ్యాహైతద్వా ఆదిత్య ఓమిత్యేవం ధ్యాయత ఆత్మానం యుఞ్జీతేతి

బ్రహ్మకు రెండు రూపాలు ఉన్నాయి — ఒకటి రూపమున్నది, మరొకటి రూపం లేనిది. రూపమున్నది అబద్ధం; రూపం లేనిది నిజం. అదే బ్రహ్మ. ఆ బ్రహ్మే వెలుగు; ఆ వెలుగే సూర్యుడు. ఇదే ఆత్మ, 'ఓం' అనే అక్షరంతో సూచించబడుతుంది. ఆయన తనను తాను మూడుగా విభజించుకున్నాడు; 'ఓం'లో మూడు అక్షరాలు ఉన్నాయి. వీటి ద్వారా ఈ సమస్తం నడుస్తుంది, కలిసిపోతుంది. అందుకే, సూర్యుని 'ఓం'గా ధ్యానం చేయాలి, ఆత్మను అలా ఏకత చేయాలి.

అథాన్యత్రాపి ఉక్తమథ ఖలు య ఉద్గీథః స ప్రణవో యః ప్రణవః స ఉద్గీథ ఇతి అసౌ వా ఆదిత్య ఉద్గీథ ఏష ప్రణవా ఇతి । ఏవం హ్యాహోద్గీథం ప్రణవాఖ్యం ప్రణేతారం భారూపం విగతనిద్రం విజరం విమృత్యుం త్రిపదం త్ర్యక్షరం పునః పఞ్చధా జ్ఞేయం నిహితం గుహాయామిత్యేవం హ్యాహోర్ధ్వమూలం త్రిపాద్బ్రహ్మ శాఖా ఆకాశ వాయ్వగ్న్యుదకభూమ్యాదయ ఏకోఽశ్వత్థనామైతద్బ్రహ్మైతస్యైతత్తేజో యదసా ఆదిత్యః ఓమిత్యేతదక్షరస్య చైతత్తస్మాదోమిత్యనేనైతదుపాసీతాజస్రమిత్యేకోఽస్య సమ్బోధయితేత్యేవం హ్యాహ \: ఏతదేవాక్షరం పుణ్యమేతదేవాక్షరం పరమ్ । ఏతదేవాక్షరం జ్ఞాత్వా యో యదిచ్ఛతి తస్య తత్

ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: ఉద్గీథమే ప్రణవం; ప్రణవమే ఉద్గీథం. సూర్యుడే ఉద్గీథం, ఇదే ప్రణవం. ఉద్గీథాన్ని ప్రణవమనే పేరుతో, నాయకుడిగా, ప్రకాశవంతుడిగా, నిద్ర లేనివాడిగా, వృద్ధాప్యం లేనివాడిగా, మరణం లేనివాడిగా, మూడు పాదాలుగా, మూడు అక్షరాలుగా, మళ్లీ అయిదు విధాలుగా, గుహలో దాగి ఉన్నదిగా తెలుసుకోవాలి. పైకి వేర్లు, మూడు పాదాల బ్రహ్మ, శాఖలు — ఆకాశం, గాలి, అగ్ని, నీరు, భూమి మొదలైనవి; ఒక్కటి, అశ్వత్థ అనే పేరుతో, ఇదే బ్రహ్మ. దాని తేజస్సే సూర్యుడు; ఈ అక్షరానికి సారాంశం ఇదే. అందుకే, 'ఓం'తో దీనిని ఎల్లప్పుడూ పూజించాలి. ఒక్కరే దీని రుచి తెలుసుకుంటాడు. ఈ అక్షరమే పవిత్రమైనది, ఈ అక్షరమే పరమమైనది. ఈ అక్షరాన్ని తెలుసుకుని ఎవరికి ఏది కావాలో, అది అతనికి లభిస్తుంది.

అథాన్యత్రాప్యుక్తం స్వనవత్యేషాస్యస్తనుర్యా ఓమితి స్త్రీపుంనపుంసకేతి లిఙ్గవతీ ఏషాఽథాగ్నిర్వాయురాదిత్య ఇతి భాస్వతి ఏషా అథ బ్రహ్మ రుద్రో విష్ణురిత్యధిపతివతీ ఏషాఽథ గార్హపత్యో దక్షిణాగ్నిరాహవనీయా ఇతి ముఖవతీ ఏషాఽథ ఋగ్యజుఃసామేతి విజ్ఞానవతీ ఏషా భూర్భువఃస్వరితి లోకవతీ ఏషాఽథ భూతం భవ్యం భవిష్యదితి కాలవతీ ఏషాఽథ ప్రాణోఽగ్నిః సూర్య ఇతి ప్రతాపవతీ ఏషాఽథాన్నమాపశ్చన్ద్రమా ఇత్యాప్యాయనవతీ ఏషాఽథ బుద్ధిర్మనోఽహఙ్కారా ఇతి చేతనవతీ ఏషాఽథ ప్రాణోఽపానో వ్యాన ఇతి ప్రాణవతీ ఏషేతి అత ఓమిత్యుక్తేనైతాః ప్రస్తుతా అర్చితా అర్పితా భవన్తీతి ఏవం హ్యాహైతద్వై సత్యకామ పరాం చాపరాం చ బ్రహ్మ యదోమిత్యేతదక్షరమితి

ఇంకా మరొక చోట కూడా ఇలా చెప్పబడింది: ఈ 'ఓం' అక్షరానికి తొంభై విధాలుగా స్వరూపాలు ఉన్నాయి. ఇది స్త్రీ, పురుష, నపుంసక లింగాలతో కూడినది. ఇది అగ్ని, వాయువు, ఆదిత్యుడిలా ప్రకాశవంతంగా ఉంటుంది. ఇది బ్రహ్మ, రుద్రుడు, విష్ణువు లాంటి అధిపతిగా ఉంటుంది. ఇది గార్హపత్యం, దక్షిణాగ్ని, ఆహవనీయమంటూ నోటిలా ఉంటుంది. ఇది ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం లాంటి జ్ఞానంతో నిండినది. ఇది భూ, భువ, స్వః అనే లోకాలతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. ఇది గతం, వర్తమానం, భవిష్యత్తు అనే కాలాలతో కూడినది. ఇది ప్రాణం, అగ్ని, సూర్యుడిలా తేజస్సుతో నిండినది. ఇది అన్నం, నీరు, చంద్రుడిలా పోషణను ఇస్తుంది. ఇది బుద్ధి, మనస్సు, అహంకారంతో కూడినది. ఇది ప్రాణం, అపాన, వ్యానాలతో ప్రాణశక్తితో నిండినది. ఇలా 'ఓం' అనే శబ్దాన్ని పలికినప్పుడు ఇవన్నీ సమర్పించబడి, పూజించబడి, అర్పించబడతాయి. సత్యకామా! ఈ విధంగా, 'ఓం' అనే అక్షరమే పరబ్రహ్మమూ, అపరబ్రహ్మమూ అని చెప్పబడింది.

అథావ్యాహృతం వా ఇదమాసీత్ స సత్యం ప్రజాపతిస్తపస్తప్త్వాఽనువ్యాహరద్భూర్భువఃస్వరితి । ఏషైవాస్య ప్రజాపతేః స్థవిష్ఠా తనుర్యా లోకవతీతి స్వరిత్యస్యాః శిరో నాభిర్భువో భూః పాదా ఆదిత్యశ్చక్షుః చక్షురాయతా హి పురుషస్య మహతీ మాత్రా చక్షుషా హ్యయం మాత్రాశ్చరతి సత్యం వై చక్షుః అక్షిణ్యవస్థితో హి పురుషః సర్వార్థేషు చరతి ఏతస్మాద్భూర్భువఃస్వరిత్యుపాసీతానేన హి ప్రజాపతిర్విశ్వాత్మా విశ్వచక్షురివోపాసితో భవతీతి ఏవం హ్యాహైషా వై ప్రజాపతేర్విశ్వభృత్తనురేతస్యామిదం సర్వమన్తర్హితమస్మిన్ చ సర్వస్మిన్నేషా అన్తర్హితేతి తస్మాదేషోపాసీతా

ప్రారంభంలో ఇది పలకబడలేదు. ఆ సత్యమయిన ప్రజాపతి తపస్సు చేసి, 'భూ, భువ, స్వః' అని పలికాడు. ఇదే ప్రజాపతికి గొప్ప రూపం, ఇది లోకాలతో పోల్చతగినది. ఇందులో 'స్వః' తల, 'భువః' నాభి, 'భూ' పాదాలు. సూర్యుడు కన్ను, ఎందుకంటే మనిషికి కన్ను గొప్ప పరిమాణం. కన్నుతోనే మనిషి అన్ని విషయాల్లో సంచరిస్తాడు. సత్యమే కన్ను. మనిషి కన్నుల్లో స్థితుడై, అన్ని విషయాల్లో సంచరిస్తాడు. అందుకే 'భూ, భువ, స్వః' అనే మంత్రాన్ని ధ్యానం చేయాలి. దీని ద్వారా ప్రజాపతి, అన్ని లోకాల ఆత్మ, అన్నింటినీ చూసేవాడిగా పూజించబడతాడు. ఈ విధంగా, ఇదే ప్రజాపతికి విశ్వాన్ని పోషించే రూపం. అందులో ఈ సర్వం అంతా అంతర్భూతమై ఉంది. ప్రతి దానిలో ఇదే అంతర్భూతమై ఉంది. అందుకే దీన్ని ధ్యానం చేయాలి.

తత్సవితుర్వరేణ్యమిత్యసౌ వా ఆదిత్యః సవితా స వా ఏవం ప్రవరణీయ ఆత్మకామేనేత్యాహుర్బ్రహ్మవాదినోఽథ భర్గో దేవస్య ధీమహీతి సవితా వై దేవస్తతో యోఽస్య భర్గాఖ్యస్తం చిన్తయామీత్యాహుర్బ్రహ్మవాదినోఽథ ధియో యో నః ప్రచోదయాదితి బుద్ధయో వై ధియస్తాయోఽస్మాకం ప్రచోదయాదిత్యాహుర్బ్రహ్మవాదినః అథ భర్గా ఇతి యో హ వా అముష్మిన్నాదిత్యే నిహితస్తారకోఽక్షిణి వైష భర్గాఖ్యః భాభిర్గతిరస్య హీతి భర్గః భర్జయతీతి వైష భర్గ ఇతి రుద్రో బ్రహ్మవాదినోఽథ భ ఇతి భాసయతీమాన్ లోకాన్ ర ఇతి రంజయతీమాని భూతాని గ ఇతి గచ్ఛన్త్యస్మిన్నాగచ్ఛన్త్యస్మాదిమాః ప్రజాస్తస్మాద్భ\-రగ\-త్వాద్భర్గః శాశ్వత్ సూయమానాత్ సూర్యః సవనాత్ సవితాఽదానాత్ ఆదిత్యః పవనాత్పావనోఽథాపోప్యాయనాదిత్యేవం హ్యాహ ఖల్వాత్మనోఽత్మా నేతామృతాఖ్యశ్చేతా మన్తా గన్తోత్సృష్టానన్దయితా కర్తా వక్తా రసయితా ఘ్రాతా ద్రష్టా శ్రోతా స్పృశతి చ విభుర్విగ్రహే సన్నివిష్టా ఇత్యేవం హ్యాహ అథ యత్ర ద్వైతీభూతం విజ్ఞానం తత్ర హి శృణోతి పశ్యతి జిఘ్రతి రసయతి చైవ స్పర్శయతి సర్వమాత్మా జానీతేతి యత్రాద్వైతీభూతం విజ్ఞానం కార్యకారణకర్మనిర్ముక్తం నిర్వచనమనౌపమ్యం నిరుపాఖ్యాం కిం తదవాచ్యమ్

'తత్ సవితుర్ వరేణ్యం' అంటే ఆ సూర్యుడే సవితా. ఆత్మను కోరుతూ, ఆయన్నే మనం ఎంచుకోవాలి అని బ్రహ్మవేత్తలు అంటారు. 'భర్గో దేవస్య ధీమహి' అంటే సవితా దేవుడే. ఆయనకు 'భర్గ' అనే పేరు ఉంది. దాన్ని మనం ధ్యానం చేద్దాం అని బ్రహ్మవేత్తలు చెబుతారు. 'ధియో యో నః ప్రచోదయాత్' అంటే బుద్ధులు అంటే మనస్సులు. అవి మనవి. వాటిని ఆయన ప్రేరేపించాలి అని బ్రహ్మవేత్తలు అంటారు. ఇప్పుడు 'భర్గ' అంటే ఆ సూర్యునిలో ఉన్న, చూపు ఇచ్చేవాడు. అతడే భర్గ అనే పేరుగలవాడు. అతని కాంతితోనే సంచారం జరుగుతుంది. అందుకే భర్గ అని అంటారు. అతడు కాల్చేవాడు కాబట్టి భర్గ అని అంటారు. 'భ' అంటే లోకాలను ప్రకాశింపజేస్తాడు. 'ర' అంటే భూతాలను ఆనందింపజేస్తాడు. 'గ' అంటే ప్రాణులు అందరూ అతడిలోకి వెళ్తారు, అతడినుంచి వస్తారు. అందుకే 'భ-ర-గ' అనే అక్షరాల కలయికతో భర్గ అని పేరు వచ్చింది. ఎప్పుడూ ప్రకాశించే వాడు కాబట్టి సూర్యుడు. ప్రేరేపించేవాడు కాబట్టి సవితా. ఇచ్చేవాడు కాబట్టి ఆదిత్యుడు. పవిత్రతనిచ్చేవాడు కాబట్టి పవనుడు. నింపేవాడు కూడా ఇతడే. ఈ విధంగా, ఆత్మకు ఆత్మయే, అమృత అనే పేరు, ఆలోచించేవాడు, తెలిసినవాడు, పోయేవాడు, విముక్తి ఇచ్చేవాడు, ఆనందింపజేసేవాడు, చేయువాడు, చెప్పేవాడు, రుచి చూడేవాడు, వాసన పుట్టించేవాడు, చూసేవాడు, వినేవాడు, తాకేవాడు, అన్నింటిలో వ్యాపించి, శరీరంలో స్థితుడై ఉంటాడు అని చెప్పబడింది. ఇప్పుడు, జ్ఞానం ద్వంద్వంగా ఉన్నప్పుడు, అక్కడ వినటం, చూడటం, వాసన పుట్టటం, రుచి చూడటం, తాకటం జరుగుతుంది. ఆత్మ అన్నీ తెలుసుకుంటుంది. కానీ, జ్ఞానం అద్వైతంగా ఉన్నప్పుడు, కారణం, ఫలం, క్రియ లేకుండా, వివరించలేని, పోల్చలేని, చెప్పలేని స్థితిలో ఉన్నప్పుడు, అది ఏమిటో చెప్పలేం.

ఏష హి ఖల్వాత్మేశానః శమ్భుర్భవో రుద్రః ప్రజాపతిర్విశ్వసృక్ హిరణ్యగర్భః సత్యం ప్రాణో హంసః శాస్తా విష్ణుర్నారాయణోఽర్కః సవితా ధాతా విధాతా సమ్రాడిన్ద్ర ఇన్దురితి య ఏష తపత్యగ్నిరివాగ్నినా పిహితః సహస్రాక్షేణ హిరణ్మయేనాణ్డేన ఏష వా జిజ్ఞాసితవ్యోఽన్వేష్టవ్యః సర్వభూతేభ్యోఽభయం దత్వారణ్యం గత్వాథ బహిఃకృత్వీన్ద్రియార్థాన్స్వాచ్ఛరీరాదుపలభేత ఏనమితి । విశ్వరూపం హరిణం జాతవేదసం పరాయణం జ్యోతిరేకం తపన్తమ్ । సహస్రరశ్మిః శతధా వర్తమానః ప్రాణః ప్రజానాముదయత్యేష సూర్యః

ఈ ఆత్మయే ఈశ్వరుడు, శంభు, భవుడు, రుద్రుడు, ప్రజాపతి, సృష్టికర్త, హిరణ్యగర్భుడు, సత్యం, ప్రాణం, హంస, ఉపదేశకుడు, విష్ణువు, నారాయణుడు, అర్కుడు, సవితా, ధాత, విధాత, సమ్రాట్, ఇంద్రుడు, చంద్రుడు. ఇతడే ప్రకాశించే వాడు, అగ్నిలో అగ్నిలా, వేల కన్నులతో, బంగారు గుడ్డలో మరుగున ఉన్నాడు. ఇతడిని తెలుసుకోవాలి, అన్వేషించాలి. అన్ని జీవులకు భయాన్ని తొలగించి, అడవికి వెళ్లి, ఇంద్రియ విషయాలను బయటపెట్టి, తన శరీరంలోనే ఇతడిని తెలుసుకోవాలి. అన్ని రూపాలుగలవాడు, బంగారు వర్ణుడు, జీవులను తెలిసినవాడు, పరమగమ్యం, ఒకే వెలుగుగా ప్రకాశించే వాడు, వెయ్యి కిరణాలతో, వంద మార్గాల్లో సంచరించే వాడు, ప్రాణంగా జీవులకు ఉదయించే వాడు — ఇతడే సూర్యుడు.

తస్మాద్వా ఏష ఉభయాత్మైవం విదాత్మన్యేవాభిద్యాయత్యాత్మన్యేవ యజతీతి ధ్యానం ప్రయోగస్థం మనో విద్వద్భిష్టుతం మనఃపూతిముచ్ఛిష్టోపహతమిత్యనేన తత్పావయేత్ మన్త్రం పఠతి ఉచ్ఛిష్టోచ్ఛిష్టోపహితం యచ్చ పాపేన దత్తం మృతసూతకాద్వా వసోః పవిత్రమగ్నిః సవితుశ్చ రశ్మయః పునన్త్వన్నం మమ దుష్కృతం చ యదన్యత్ అద్భిః పురస్తాత్పరిదధాతి ప్రాణాయ స్వాహాపానాయ స్వాహా వ్యానాయ స్వాహా సమానాయ స్వాహోదానాయ స్వాహేతి పఞ్చభిరభిజుహోతి అథావాశిష్టం యతవాగశ్నాత్యతోఽద్భిర్భూయ ఏవోపరిష్టాత్పరిదధాత్యాచాన్తో భూత్వాత్మేజ్యానః ప్రాణోఽగ్నిర్విశ్వోఽసీతి చ ద్వాభ్యామాత్మానమభిధ్యాయేత్ ప్రాణోఽగ్నిః పరమాత్మా వై పఞ్చవాయుః సమాశ్రితః స ప్రీతః ప్రీణాతు విశ్వం విశ్వభుక్ విశ్వోఽసి వైశ్వానరోఽసి విశ్వం త్వయా ధార్యతే జాయమానమ్ విశన్ తు త్వామాహుతయశ్చ సర్వాః ప్రజాస్తత్ర యత్ర విశ్వామృతోఽసీతి ఏవం న విధినా ఖల్వనేనాత్తానత్వం పునరుపైతి

అందువల్ల, ఈ విధంగా తెలిసినవాడు రెండు స్వరూపాలు కలిగి ఉంటాడు. అతడు తనలోనే ధ్యానం చేస్తాడు, తనలోనే ఆరాధన చేస్తాడు. ధ్యానం అనగా మనస్సు సాధనలో స్థిరంగా ఉండటం, జ్ఞానులు దీనిని ప్రశంసిస్తారు. మనస్సు మలినమైందా, ఉచ్ఛిష్టం తగిలిందా, అప్పుడు దీనితో శుద్ధి చేయాలి: 'ఉచ్ఛిష్టం తగిలినదైనా, పాపంతో ఇచ్చినదైనా, మృతుని దగ్గరనో, ప్రసూతి అయిన మహిళ దగ్గరనో వచ్చినదైనా, నా వస్త్రాన్ని, నా ఆహారాన్ని, నేను చేసిన దుష్కర్మలను అగ్ని, సూర్యుని కిరణాలు శుద్ధి చేయుగాక.' అని మంత్రాన్ని పఠిస్తూ ముందుగా నీళ్లు చల్లి, 'ప్రాణాయ స్వాహా, అపానాయ స్వాహా, వ్యానాయ స్వాహా, సమానాయ స్వాహా, ఉదానాయ స్వాహా' అని ఐదు సమర్పణలు చేస్తాడు. మిగిలిన ఆహారం ఉంటే, మౌనంగా తింటాడు. తర్వాత మళ్లీ నీళ్లు పై నుండి చల్లుకుంటాడు. నోరు కడిగి, ఆత్మారాధనను తెలిసినవాడు ఈ రెండు మంత్రాలతో ఆత్మను ధ్యానించాలి: 'ప్రాణం అగ్ని, పరమాత్మా ఐదు వాయువుల రూపంలో ఉన్నాడు, ఆయన సంతోషంగా ఉండి అందరినీ సంతోషపరచుగాక. నీవే సర్వం, నీవే వైశ్వానరుడు, నీవే జగత్తును మోయువాడు, సమస్త హోమాలు, ప్రాణులు నీవులోనే లీనమవ్వుగాక, అక్కడే విశ్వామృతం ఉంది.' ఈ విధంగా ఆచరించినవాడికి మరలా తినబడే స్థితి రాదు.

అథాపరం వేదితవ్యముత్తరో వికారోఽస్యాత్మయజ్ఞస్య యథాన్నమన్నాదశ్చేతి అస్యోపవ్యాఖ్యానం పురుషశ్చేతా ప్రధానాన్తఃస్థః స ఏవ భోక్తా ప్రాకృతమన్నం భుఙ్క్త ఇతి తస్యాయం భూతాత్మా హ్యన్నమస్యకర్తా ప్రధానః తస్మాత్త్రిగుణం భోజ్యం భోక్తా పురుషోఽన్తస్థః అత్ర దృష్టం నామ ప్రత్యయమ్ యస్మాద్బీజసమ్భవా హి పశవస్తస్మాద్బీజం భోజ్యమనేనైవ ప్రధానస్య భోజ్యత్వం వ్యాఖ్యాతం తస్మాద్భోక్తా పురుషో భోజ్యా ప్రకృతిస్తత్స్థో భుఙ్క్త ఇతి ప్రాకృతమన్నం త్రిగుణభేదపరిణమత్వాన్మహదాద్యం విశేషాన్తం లిఙ్గమనేనైవ చతుర్దశవిధస్య మార్గస్య వ్యాఖ్యా కృతా భవతి సుఖదుఃఖమోహసంజ్ఞం హ్యన్నభూతమిదం జగత్ న హి బీజస్య స్వాదుపరిగ్రహోఽస్తీతి యావన్నప్రసూతిః తస్యాప్యేవం తిసృష్వవస్థాస్వన్నత్వం భవతి కౌమారం యౌవనం జరా పరిణమత్వాతత్దన్నత్వమేవం ప్రధానస్య వ్యక్తతాం గతస్యోపలబ్ధిర్భవతి తత్ర బుద్ధ్యాదీని స్వాదుని భవన్త్యధ్యవసాయసఙ్కల్పాభిమానా ఇతి అథేన్ద్రియార్థాన్ పఞ్చస్వాదుని భవన్తి ఏవం సర్వాణీన్ద్రియకర్మాణి ప్రాణకర్మాణి ఏవం వ్యక్తమన్నమవ్యక్తమన్నమ్ అస్య నిర్గుణో భోక్తా భోక్తృత్వాచ్చైతన్యం ప్రసిద్ధం తస్య యథాగ్నిర్వై దేవానామన్నదః సోమోఽన్నమగ్నినైవాన్నమిత్యేవంవిత్ సోమసంజ్ఞోఽయంభూతత్మాఽగ్నిసంజ్ఞోఽప్యవ్యక్తముఖా ఇతి వచనాత్పురుషో హ్యవ్యక్తముఖేన త్రిగుణం భుఙ్క్త ఇతి యో హైవం వేద సంన్యాసీ యోగీ చాత్మయాజీ చేతి అథ యద్వన్న కశ్చిచ్ఛూన్యాగారే కామిన్యః ప్రవిష్టాః స్పృశతీన్ద్రియార్థాన్ తద్వద్ యో న స్పృశతి ప్రవిష్టాన్ సంన్యాసీ యోగీ చాత్మయాజీ చేతి

ఇప్పుడు మరొక విషయం తెలుసుకోవాలి: ఆత్మయజ్ఞానికి ఉన్న ఉన్నతమైన మార్పు 'ఆహారం మరియు తినేవాడు' అనే భావంలో ఉంది. దీని వివరణ: పురుషుడు, అంటే చైతన్యవంతుడు, ప్రకృతిలో అంతర్లీనంగా ఉంటాడు; అతడే అనుభవించేవాడు, సహజమైన ఆహారాన్ని తింటాడు. అతనికి ఈ భూతాత్మే ఆహారం, ఆహారాన్ని తయారుచేసేది, ప్రకృతి. అందువల్ల ఆహారం మూడు గుణాలుగా ఉంటుంది, అనుభవించేవాడు లోపల ఉన్న పురుషుడు. ఇక్కడ కనిపించేది వస్తువు, జంతువులు విత్తనంతో పుట్టినవారు, కాబట్టి విత్తనం ఆహారం; ఇలా ప్రకృతికి ఆహార స్వరూపం వివరించబడింది. అందువల్ల భోక్తా పురుషుడు, భోజ్యమైనది ప్రకృతి; అక్కడ ఉండి తింటాడు. సహజమైన ఆహారం మూడు గుణాల మార్పులతో మహత్త్వం నుండి విశేషం వరకు వ్యాపిస్తుంది; ఇలా పద్నాలుగు మార్గాల వివరణ పూర్తయింది. ఈ లోకం సుఖం, దుఃఖం, మోహం అనే పేర్లతో ఆహారరూపంగా ఉంది. విత్తనానికి తీపి రుచి ఉండదు, అది ఆహారంగా మారేవరకు. బాల్యం, యౌవనం, వృద్ధాప్యం అనే మూడు స్థితుల్లో కూడా మార్పు వల్ల ఆహారత్వం ఉంటుంది. ప్రకృతి వ్యక్తమైతే, అది గ్రహించబడుతుంది; అప్పుడు బుద్ధి మొదలైనవి తీపిగా అనిపిస్తాయి—నిశ్చయం, సంకల్పం, అభిమానం. తర్వాత ఇంద్రియార్థాలు ఐదింటిలో తీపిగా అనిపిస్తాయి. ఇలా అన్ని ఇంద్రియకర్మలు, ప్రాణకర్మలు కూడా అలాగే. వ్యక్తమైన ఆహారం, అవ్యక్తమైన ఆహారం—భోక్తా నిర్గుణుడు అయినా, భోక్తృత్వం చైతన్యంతో తెలుస్తుంది. దేవతల్లో అగ్ని ఆహారాన్ని తినేవాడు, సోముడు ఆహారం, ఆహారం అగ్నికి సమర్పించబడుతుంది. ఇక్కడ భూతాత్మ సోమునిగా, అగ్ని అవ్యక్తమైన నోటిగా చెప్పబడింది. కాబట్టి పురుషుడు అవ్యక్తమైన నోటితో మూడు గుణాలను అనుభవిస్తాడు. ఇది తెలిసినవాడు సంయాసి, యోగి, ఆత్మయాజి. అలాగే, ఎవరూ లేని గదిలో మహిళలు ప్రవేశించినప్పుడు ఎవరూ ఇంద్రియార్థాలను తాకరు; అలాగే, లోపలికి వచ్చిన వాటిని తాకని వాడు సంయాసి, యోగి, ఆత్మయాజి.

పరం వా ఏతదాత్మనో రూపం యదన్నమన్నమయో హ్యయం ప్రాణోఽథ న యద్యశ్నాత్యమన్తాఽశ్రోతాఽస్ప్రష్టాఽద్రష్టాఽవక్తాఽఘ్రాతారసయితా భవతి ప్రాణాంశ్చోత్సృజతీతి ఏవం హ్యాహాథ యది ఖల్వశ్నాతి ప్రాణసమృద్ధో భూత్వా మన్తా భవతి శ్రోతా భవతి స్ప్రష్టా భవతి వక్తా భవతి రసయితా భవతి ఘ్రాతా భవతి ద్రష్టా భవతీతి ఏవం హ్యాహ అన్నాద్వై ప్రజాః ప్రజాయన్తే యాః కశ్చిత్పృథివీశృతాః । అతోఽన్నేనైవ జీవన్తి అథైతదపి యన్తి అన్తతః

ఈ ఆత్మకు పరమరూపం ఆహారమే. ఎందుకంటే ప్రాణం కూడా ఆహారంతోనే ఏర్పడింది. తినకపోతే, ఆలోచించలేడు, వినలేడు, తాకలేడు, చూడలేడు, మాట్లాడలేడు, వాసన పట్టలేడు, రుచి చూడలేడు, ప్రాణాలను విడిచిపెడతాడు. కానీ తింటే, ప్రాణంతో నిండిపోయి, ఆలోచించగలడు, వినగలడు, తాకగలడు, మాట్లాడగలడు, రుచి చూడగలడు, వాసన పట్టగలడు, చూడగలడు. అందుకే అంటారు: ఆహారంవల్లే ప్రాణులు పుడతారు, భూమిపై ఉన్నవారు అందరూ. ఆహారంతోనే జీవిస్తారు, చివరికి మళ్లీ ఆహారంలోనే లీనమవుతారు.

అథాన్యత్రాపి ఉక్తమ్ సర్వాణి హ వా ఇమాని భూతాన్యహరహః ప్రపతన్త్యన్నమభిజిఘృక్షమాణాని సూర్యో రశ్మిభిరాదదాత్యన్నం తేనాసౌ తపత్యన్నేనాభిషిక్తాః పచన్తీమే ప్రాణా అగ్నిర్వా అన్నేనోజ్జ్వలత్యన్నకామేనేదం ప్రకల్పితం బ్రహ్మణా అతోఽన్నమాత్మేత్యుపాసీతేత్వేయం హ్యాహ । అనాద్భూతాని జాయన్తే జాతాన్యన్నేన వర్ధన్తే అద్యతేఽత్తి చ భూతాని తస్మాదన్నం తదుచ్యతే

ఇంకొక చోట కూడా ఇలా చెప్పబడింది: ఈ భూతములు అన్నీ ప్రతిరోజూ ఆహారం కోసం పరుగెడతాయి, దాన్ని పొందాలని ఆశిస్తాయి. సూర్యుడు తన కిరణాలతో ఆహారాన్ని ఎత్తిపడతాడు; ఆహారంతోనే అతడు తాపాన్ని ఇస్తాడు. ఈ ప్రాణాలు కూడా ఆహారంతో తాపాన్ని ఇస్తాయి. అగ్ని కూడా ఆహారంతోనే మండుతుంది. ఈ లోకం ఆహారాన్ని కోరుతూ బ్రహ్మద్వారా ఏర్పడింది. అందువల్ల ఆహారాన్ని ఆత్మగా భావించాలి. అలాగే ఇలా చెప్పబడింది: 'నీటివల్ల భూతములు పుడతాయి; పుట్టిన తరువాత అవి ఆహారంతో పెరుగుతాయి; ప్రాణులు తింటాయి, తినబడతాయి; అందుకే దాన్ని ఆహారం అంటారు.'

అథాన్యత్రాపి ఉక్తమ్ \: విశ్వభృద్వై నామైషా తనుర్భగవతో విష్ణోర్యదిదమన్నం ప్రాణో వా అన్నస్య రసో మనః ప్రాణస్య విజ్ఞానం మనస ఆనన్దం విజ్ఞానస్యేతి అన్నవాన్ ప్రాణవాన్ మనశ్వాన్ విజ్ఞానవాన్ ఆనన్దవాన్ చ భవతి యో హైవం వేద యావాన్తీహ వై భూతాన్యన్నమదన్తి తావత్స్వన్తస్థోఽన్నమత్తి యో హైవంవేద । అన్నమేవ విజరన్నమన్నం సంవననం స్మృతమ్ । అన్నం పశూనాం ప్రాణోఽన్నం జ్యేష్ఠమన్నం భిషక్ స్మృతమ్

ఇంకా మరొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: ఈ విశ్వాన్ని పోషించే భగవంతుడు విష్ణువు యొక్క రూపమే అన్నం. ఆ అన్నానికి ప్రాణమే సారం, ఆ ప్రాణానికి మనసే సారం, మనసుకు జ్ఞానమే సారం, ఆ జ్ఞానానికి ఆనందమే సారం. ఎవరు ఇలా తెలుసుకుంటారో వారు అన్నంతో, ప్రాణంతో, మనసుతో, జ్ఞానంతో, ఆనందంతో పరిపూర్ణులవుతారు. ఈ లోకంలో ఎంతమంది జీవులు అన్నాన్ని తింటారో, అంత అన్నం తనలో తానే అనుభవిస్తాడు, ఎవడు ఇలా తెలుసుకుంటాడో. అన్నమే నిత్యమైనది, అన్నమే కలయికకు కారణం అని గుర్తించబడింది. అన్నమే పశువులకు ప్రాణం, అన్నమే పురాతనమైనది, అన్నమే వైద్యుడు అని చెప్పబడింది.

అథాన్యాత్రప్యుక్తమ్ \: అన్నం వా అస్య సర్వస్య యోనిః కాలశ్చాన్నస్య సూర్యో యోనిః కాలస్య తస్యైతద్రూపం యన్ నిమేషాదికాలాత్సమ్భృతం ద్వాదశాత్మకం వత్సరమేతస్యాగ్నేయమర్ధమర్ధం వారుణం మఘాద్యం శ్రవిష్ఠార్ధమాగ్నేయం క్రమేణోత్క్రమేణ సార్పాద్యం శ్రవిష్ఠార్ధాన్తం సౌమ్యమ్ తత్రైకైకమాత్మనో నవాంశకం సచారకవిధమ్ సౌక్ష్మ్యత్వాదేతత్ప్రమాణమనేనైవ ప్రమీయతే హి కాలః న వినా ప్రమాణేన ప్రమేయస్యోపలబ్ధిః ప్రమేయోఽపి ప్రమాణతాం పృథక్త్వాదుపైత్యాత్మసమ్బోధనార్థమిత్యేవం హ్యాహ । యావత్యో వై కాలస్య కలాస్తావతీషు చరత్యసౌ యః కాలం బ్రహ్మేత్యుపాసీత కాలస్తస్యాతిదూరమపసరతీతి ఏవం హ్యాహ \: కాలాత్స్రవన్తి భూతాని కాలాద్వృద్ధిం ప్రయాన్తి చ । కాలే చాస్తం నియచ్ఛన్తి కాలో మూర్తిరమూర్తిమాన్

ఇంకా మరొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: ఈ సృష్టిలో అన్నమే మూలం, ఆ అన్నానికి కాలమే మూలం, కాలానికి సూర్యుడే మూలం. ఆ కాలం రూపం ఏమిటంటే — క్షణాల మొదలుకొని పన్నెండు భాగాలుగా కూడిన సంవత్సరమే. అందులో సగం అగ్ని భాగం, మిగతా సగం వరుణ భాగం. మఘా నక్షత్రం నుండి శ్రవిష్ఠ మధ్య వరకు అగ్ని భాగం, అక్కడినుంచి శ్రవిష్ఠ చివర వరకు సోమ భాగం. ఒక్కో భాగం తొమ్మిది భాగాలుగా, వాటి చక్రాల ప్రకారం విభజించబడింది. ఇది చాలా సూక్ష్మంగా ఉండడం వల్ల ఇదే ప్రమాణం; కాలాన్ని దీని ద్వారా మాత్రమే కొలుస్తారు. ప్రమాణం లేకుండా కొలవదగినదాన్ని తెలుసుకోలేరు. కొలవదగినదాన్ని ప్రత్యేకంగా తెలుసుకోవడం కోసం ప్రమాణంగా భావిస్తారు. కాలానికి ఎంత భాగాలున్నాయో, అంత భాగాల్లో ఆ పరమాత్మ సంచరిస్తాడు. ఎవరు కాలాన్ని బ్రహ్మంగా భావించి ధ్యానిస్తారో, వారికి కాలం చాలా దూరంగా పోతుంది. కాలం నుంచే జీవులు ఉద్భవిస్తాయి, కాలంతో పెరుగుతాయి, కాలంలోనే లయమవుతాయి. కాలమే రూపమూ, నిరుపమూ అయినదని చెప్పబడింది.

ద్వే వావ బ్రహ్మణో రుపే కాలశ్చాకాలశ్చాథ యః ప్రాగాదిత్యాత్సోఽకాలోఽకాలోఽథ య ఆదిత్యద్యః స కాలః సకలః సకలస్య వా ఏతద్రూపం యత్సంవత్సరః సంవత్సరాత్ఖల్వేవేమాః ప్రజాః ప్రజాయన్తే సంవత్సరేణేహ వై జాతా వివర్ధన్తే సంవత్సరే ప్రత్యస్తం యన్తి తస్మాత్సంవత్సరో వై ప్రజాపతిః కాలోఽన్నం బ్రహ్మనీడమాత్మా చేత్యేవం హ్యాహ కాలః పచతి భూతాని సర్వాణ్యేవ మహాత్మని । యస్మిన్ తు పచ్యతే కాలో యస్తం వేద స వేదవిత్

బ్రహ్మకు రెండు రూపాలున్నాయి: కాలం, అకాలం. సూర్యునికి ముందున్నది అకాలం; సూర్యుని మొదలు కాలం. కాలానికి రూపమే సంవత్సరము. సంవత్సరంనుంచే ఈ సృష్టిలోని ప్రాణులు పుడతాయి. సంవత్సరంతో పుట్టినవారు పెరుగుతారు, సంవత్సరంలోనే లయమవుతారు. అందుకే సంవత్సరమే ప్రజాపతి. కాలమే అన్నం, బ్రహ్మ నివాసస్థానం, ఆత్మ కూడా. కాలమే సమస్త భూతాలను పరమాత్మలో పాకిస్తాడు. కానీ కాలం అతనిలో పాకించబడే వాడెవరో, అతడే నిజమైన జ్ఞాని.

విగ్రహవానేష కాలః సిన్ధురాజః ప్రజానామ్ ఏష తత్స్థః సవితాఖ్యో యస్మాదేవేమే చన్ద్రర్క్షగ్రహ సంవత్సరాదయః సూయన్తే అథైభ్యః సర్వమిదమత్ర వా యత్కిఞ్చిత్శుభాశుభం దృశ్యన్తేహ లోకే తదేతేభ్యస్తస్మాదాదిత్యాత్మా బ్రహ్మాథ కాలసంజ్ఞమాదిత్యముపాసీతాదిత్యో బ్రహ్మేత్యేకేఽథ ఏవం హ్యాహ । హోతా భోక్తా హవిర్మన్త్రో యజ్ఞో విష్ణుః ప్రజాపతిః । సర్వః కశ్చిత్ప్రభుః సాక్షీ యోఽముష్మిన్భాతి మణ్డలే

ఈ కాలానికి రూపం ఉంది. ఇతడే నదులకూ, ప్రాణులకూ రాజు. ఇతడు అక్కడ సవితా అనే పేరుతో నిలిచివుంటాడు. ఇతడినుంచే చంద్రుడు, నక్షత్రాలు, గ్రహాలు, సంవత్సరాలు మొదలైనవి ఉద్భవిస్తాయి. వీటినుంచే ఈ లోకంలో కనిపించే మంచి, చెడు అన్నీ వస్తాయి. అందువల్ల సూర్యుని బ్రహ్మస్వరూపమైన కాలంగా ధ్యానించాలి. కొందరు సూర్యుడే బ్రహ్మ అంటారు. ఇలా చెప్పబడింది: హోత, భోక్త, హవిర్, మంత్రం, యజ్ఞం, విష్ణువు, ప్రజాపతి — ఈ లోకంలో ప్రభువు, సాక్షి, ఆ వలయములో ప్రకాశించే వాడు — ఇవన్నీ ఆయనే.

బ్రహ్మ హ వా ఇదమగ్ర ఆసీత్ ఏకోఽనన్తః ప్రాగనన్తో దక్షిణోఽనన్తః ప్రతీచ్యనన్త ఉదీచ్యనన్త ఊర్ధ్వాన్ చాఽవాన్ చ సర్వతోఽనన్తః న హ్యాస్య ప్రాచ్యాది దిశః కల్పన్తేఽథ తిర్యగ్వాన్ చోర్ధ్వం వా అనూహ్య ఏష పరమాత్మాఽపరిమితోఽతర్క్యోఽచిన్త్య ఏష ఆకాశాత్మా ఏవైష కృత్స్నక్షయ ఏకో జాగర్తీతి ఏతస్మాదాకాశాదేష ఖల్విదం చేతామాత్రం బోధయతి అనేనైవ చేదమ్ ధ్యాయతే అస్మిన్ చ ప్రత్యస్తం యాతి అస్యైతద్భాస్వరం రూపం యదముష్మిన్నాదిత్యే తపతి అగ్నౌ చాధుమకే యజ్జ్యోతిశ్చిత్రతరముదరస్తోఽథ వా యః పచత్యన్నమ్ ఇత్యేవం హ్యాహ యశ్చైషోఽగ్నౌ యశ్చాయం హృదయే యశ్చాసావాదిత్యే స ఏష ఏకా ఇత్యేకస్య హైకత్వమేతి య ఏవం వేద

ప్రారంభంలో ఈ సృష్టిలో బ్రహ్మమే ఒక్కటే ఉండేది. అది అన్ని దిశల్లో అనంతంగా విస్తరించి ఉంది — తూర్పు, దక్షిణం, పడమర, ఉత్తరం, పైకి, కిందకి, అన్నీ వైపులా అంతులేకుండా ఉంది. దీనికి తూర్పు మొదలైన దిశలు లేవు; ఎటు చూసినా పరిమితి లేదు. ఇది పరమాత్మ, ఎవరూ ఊహించలేని, ఆలోచించలేని, ఎవరూ పూర్తిగా గ్రహించలేని వాడు. ఇది ఆకాశ స్వరూపుడు, అన్నింటినీ ఆవరించి, ఎప్పుడూ జాగరూకంగా ఉన్నవాడు. ఈ ఆకాశం నుంచే మనస్సుకు జ్ఞానం కలుగుతుంది; ఇదే మనం ధ్యానం చేసే దైవం; అంతా చివరికి ఇందులోనే లీనమవుతుంది. దీని ప్రకాశవంతమైన రూపమే సూర్యునిలో ప్రకాశిస్తుంది, పొగలేని అగ్నిలో దహించిపోతుంది, కడుపులో వెలిగే అగ్ని, అన్నం వండే అగ్ని కూడా ఇదే. అందుకే చెబుతారు — అగ్నిలో ఉన్నది, హృదయంలో ఉన్నది, సూర్యునిలో ఉన్నది — ఇవన్నీ ఒక్కటే. ఇది ఎవరికి తెలుస్తుందో వారు ఏకత్వాన్ని పొందుతారు.

తథా తత్ప్రయోగకల్పః ప్రాణాయామః ప్రత్యాహారో ధ్యానం ధారణా తర్కః సమాధిః షడఙ్గా ఇత్యుచ్యతే యోగః అనేన యదా పశ్యన్పశ్యతి రుక్మవర్ణం కర్తారమీశం పురుషం బ్రహ్మయోనిమ్ తదా విద్వాన్పుణ్యపాపే విహాయ పరేఽవ్యయే సర్వమేకీకరోతి ఏవం హ్యాహ \: యథా పర్వతమాదీప్తం నాశ్రయన్తి మృగద్విజాః । తద్వద్బ్రహ్మవిదో దోషా నాశ్రయన్తి కదాచన

ఇదే విధంగా సాధన కూడా వివరించబడింది — శ్వాస నియంత్రణ, ఇంద్రియాలను వెనక్కి తీసుకోవడం, ధ్యానం, ఏకాగ్రత, విచారణ, సమాధి — ఇవే యోగానికి ఆరు భాగాలు. వీటి ద్వారా, ఎవరు చూస్తారో వారు బంగారు వర్ణంతో ఉన్న సృష్టికర్తను, ప్రభువును, పురుషుని, బ్రహ్మ మూలాన్ని దర్శిస్తారు. అప్పుడు జ్ఞానులు పుణ్యపాపాలను వదిలేసి, అన్నింటినీ శాశ్వతమైన పరమాత్మలో ఏకమవుతారు. అందుకే చెబుతారు — ఎలా అంటే, మంటలు ఎగిసిపడే పర్వతాన్ని జంతువులు, పక్షులు దగ్గరికి రాకపోవడం లాంటిది; అలాగే బ్రహ్మాన్ని తెలిసినవారిని ఎలాంటి దోషాలు కూడా చేరవు.

అథాన్యత్రాప్యుక్తమ్ \: యదా వై బహిర్విద్వాన్మనో నియమ్యేన్ద్రియార్థాన్ చ ప్రాణో నివేశయిత్వా నిఃసఙ్కల్పస్తతస్తిష్ఠేత్ అప్రాణాదిహ యస్మాత్సమ్భూతః ప్రాణసంజ్ఞకో జీవస్తస్మాత్ప్రాణో వై తుర్యాఖ్యే ధారయేత్ప్రాణమ్ ఇత్యేవం హ్యాహ \: అచిత్తం చిత్తమధ్యస్తమచిన్త్యం గుహ్యముత్తమమ్ । తత్ర చిత్తం నిధాయేత తచ్చ లిఙ్గం నిరాశ్రయమ్

ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది — జ్ఞాని తన మనస్సును బయటకు పోకుండా నియంత్రించి, ఇంద్రియార్థాలను అదుపులో పెట్టి, శ్వాసను స్థిరపరిచి, సంకల్పాలు లేకుండా ఉండాలి. ఎందుకంటే, ప్రాణం ఇక్కడే జీవరూపంలో ఉద్భవిస్తుంది. కాబట్టి, ప్రాణాన్ని తురీయ స్థితిలో నిలిపి ఉంచాలి. అందుకే చెబుతారు — మనస్సు లేని స్థితి, చిత్తమధ్య భాగం, ఊహించలేని, అత్యంత రహస్యమైన స్థానం — అక్కడ మనస్సును స్థిరపరచాలి; అదే ఆధారంలేని సూక్ష్మ లక్షణం.

అథాన్యత్రాప్యుక్తమ్ \: అతః పరాస్య ధారణా తాలురసనాగ్రనిపీడనా\- ద్వాఙ్మనఃప్రాణనిరోధనాద్బ్రహ్మ తర్కేణ పశ్యతి యదాత్మనాఽఽత్మాన\- మణోరణీయాంసం ద్యోతమానం మనఃక్షయాత్పశ్యతి తదాత్మనాత్మానం దృష్ట్వా నిరాత్మా భవతి నిరాత్మకత్వాదసఙ్ఖ్యోఽయోనిశ్చిన్త్యో మోక్షలక్షణమిత్యేతత్పరం రహస్యమ్ ఇత్యేవం హ్యాహ \: చిత్తస్య హి ప్రసాదేన హన్తి కర్మ శుభాశుభమ్ । ప్రసన్నాత్మాత్మని స్థిత్వా సుఖమవ్యయమశ్నుతా ఇతి

ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది — ఈ స్థితికి మించి ఉండేది, నోటి పై భాగాన్ని, నాలుక చివరను ఒత్తడం ద్వారా, మనస్సు, ప్రాణాన్ని నియంత్రించడం ద్వారా, విచారణతో బ్రహ్మను దర్శించడం. మనస్సు లయమైపోయినప్పుడు, మనస్సుతోనే అత్యంత సూక్ష్మంగా ప్రకాశించే ఆత్మను దర్శిస్తారు. అప్పుడు ఆత్మను ఆత్మతో చూసినవాడు, స్వార్థం లేకుండా పోతాడు. స్వార్థం లేకపోవడం వల్ల అది లెక్కించలేనిది, జన్మించనిది, ఊహించలేనిది, మోక్ష లక్షణంతో ఉంటుంది — ఇదే పరమ రహస్యం. అందుకే చెబుతారు — మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉండితే, మంచి చెడు కర్మలు నశించిపోతాయి. ప్రశాంతమైన ఆత్మను ఆత్మలో స్థాపించి, మారని ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాడు.

అథాన్యత్రాప్యుక్తమ్ \: ఊర్ధ్వగా నాడీ సుషుమ్నాఖ్యా ప్రాణసఞ్చారిణీ తాల్వన్తర్విచ్ఛిన్నా తయా ప్రాణోఙ్కారమనోయుక్తయోర్ధ్వముత్క్రమేత్ తాల్వధ్యాగ్రం పరివర్త్య ఇన్ద్రియాణ్యసంయోజ్య మహిమా మహిమానం నిరీక్షేతా తతో నిరాత్వకమేతి నిరాత్మకత్వాన్న సుఖదుఃఖభాగ్భవతి కేవలత్వం లభతా ఇత్యేవం హ్యాహ \: పరః పూర్వం ప్రతిష్ఠాప్య నిగృహీతానిలం తతః । తీర్త్వా పారమపారేణ పశ్చాద్యుఞ్జీత మూర్ధ్వని

ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: పైకి పోయే నాడిని సుషుమ్న అని పిలుస్తారు, అది ప్రాణాన్ని మోయడంలో ముఖ్యమైనది. ఈ నాడి తాలువులో కొంత విరామం కలిగి ఉంటుంది. ఆ నాడిలో ప్రాణం, ఓంకారంతో కూడిన మనస్సుతో కలిసి పైకి ఎక్కుతుంది. తాలువుకు క్రిందివైపు దృష్టిని మళ్లించి, ఇంద్రియాలను ఉపసంహరించుకొని, పరమాత్మ యొక్క మహిమను దర్శిస్తాడు. అప్పుడు అతడు స్వరూపాన్ని విడిచిపెట్టి, సుఖదుఃఖాలకు లోనుకాకుండా, ఏకత్వాన్ని పొందుతాడు. అందుకే ఇలా చెప్పారు: ముందుగా పరమాత్మను స్థాపించి, శ్వాసను నియంత్రించి, అత్యుత్తమ మార్గంలో ఆవధిని దాటి, ఆ తరువాత దాన్ని పైకి మళ్లించాలి.

అథాన్యత్రాప్యుక్తమ్ \: ద్వే వా వ బ్రహ్మణీ అభిధ్యేయే శబ్దశ్చాశబ్దశ్చ అథ శబ్దేనైవాశబ్దమావిష్క్రియతే అథ తత్ర ఓమితి శబ్దోఽనేనోర్ధ్వముత్క్రాన్తోఽశబ్దే నిధనమేతి అథాహైషా గతిరేతదమృతమ్ అతత్సాయుజ్యత్వమ్ నిర్వృతత్వమ్ తథా చేతి అథ యథోర్ణనాభిస్తన్తునోర్ధ్వముత్క్రాన్తోఽవకాశం లభతీత్యేవం వా వ ఖల్వాసావభిధ్యాతా ఓమిత్యనేనోర్ధ్వముత్క్రాన్తః స్వాతన్త్ర్యం లభతే అన్యథా పరే శబ్దవాదినః \: శ్రవణాఙ్గుష్ఠయోగేనాన్తర్హృదయాకాశశబ్దమాకర్ణయన్తి సప్తవిధేయం తస్యోపమా యథా నద్యః కిఙ్కిణీ కాంస్యచక్రకభేక విఃకృన్దికా వృష్టిర్నివాతే వదతీతి తం పృథగ్లక్షణమతీత్య పరేఽశబ్దేఽవ్యక్తే బ్రహ్మణ్యస్తం గతాః తత్ర తేఽపృథగ్ధర్మిణోఽపృథగ్వివేక్యా యథా సమ్పన్నా మధుత్వం నానారసా ఇత్యేవం హ్యాహ \: ద్వే బ్రహ్మణి వేదితవ్యే శబ్దబ్రహ్మ పరాం చ యత్ । శబ్దబ్రహ్మణి నిష్ణాతః పరం బ్రహ్మాధిగచ్ఛతి

ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: బ్రహ్మాన్ని ధ్యానించడానికి రెండు రూపాలు ఉన్నాయి — ఒకటి శబ్ద రూపం, మరొకటి నిశబ్ద రూపం. శబ్దం ద్వారానే నిశబ్దాన్ని గ్రహించవచ్చు. ఇక్కడ ఓం అనే శబ్దమే ప్రధానమైనది; దాని ద్వారా మనస్సు పైకి ఎక్కి నిశబ్దంలో లీనమవుతుంది. ఇదే మార్గం, ఇదే అమృతత్వం, ఇదే ఐక్యము, ఇదే విముక్తి. అలాగే, సాలంకారంగా, జాలిని తన దారుల ద్వారా పైకి ఎక్కి, ఖాళీ స్థలాన్ని పొందినట్లు, ఓం ద్వారా ధ్యానించే వారు స్వేచ్ఛను పొందుతారు. లేకపోతే, శబ్దాన్ని మాత్రమే అనుసరించే వారు చెవికి బొటనవేలిని పెట్టి, హృదయాంతరాకాశంలో ఏడు రకాల శబ్దాలను వినిపిస్తారు. అవి నదులు, గంటలు, కంచు పలకలు, బొమ్మలు, పురుగులు, వర్షం, గాలి వంటి శబ్దాలుగా ఉంటాయి. ఆ ప్రత్యేక లక్షణాలను దాటి, మిగతావారు నిశబ్దమైన, అవ్యక్తమైన బ్రహ్మంలో లీనమవుతారు. అక్కడ వారు వేరువేరు కాని, తేడా లేని స్థితిలో ఉంటారు. అది తేనె వలె, ఎన్నో రుచులు కలిగి ఉన్నా, చివరికి ఒక్కటిగా మారుతుంది. అందుకే ఇలా చెప్పారు: రెండు బ్రహ్మాలను తెలుసుకోవాలి — శబ్దబ్రహ్మం, పరబ్రహ్మం. శబ్దబ్రహ్మంలో నిపుణుడు, పరబ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు.

అథాన్యత్రాప్యుక్తమ్ \: యః శబ్దస్తదోమిత్యేతదక్షరమ్ యదస్యాగ్రం తచ్ఛాన్తమశబ్దమభయమశోకమానన్దం తృప్తం స్థిరమచలమమృతమచ్యుతం ధ్రువం విష్ణుసంజ్ఞితం సర్వాపరత్వాయ తదేతా ఉపసీతేత్యేవం హ్యాహ \: యోఽసౌ పరాపరో దేవా ఓంకారో నామ నామతః । నిఃశబ్దః శూన్యభూతస్తు మూర్ధ్ని స్థానే తతోఽభ్యసేత్

ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: శబ్దం అనగా ఓం అనే అక్షరం. దాని ఆది భాగం శాంతమైనది, నిశబ్దమైనది, భయములేని, దుఃఖరహితమైన, ఆనందమైన, తృప్తికరమైన, స్థిరమైన, కదలని, అమృతమైన, ఎప్పటికీ క్షీణించని, స్థిరమైనదిగా 'విష్ణువు' అని పిలుస్తారు. పరమమైన స్థితిని పొందేందుకు వీటిని ఆరాధించాలి. అందుకే ఇలా చెప్పారు: పరమమైనదీ, అపరమైనదీ అయిన ఆ దేవుడు, ఓంకారమనే పేరుతో పిలవబడతాడు. అది నిశబ్దంగా, శూన్యంగా మారినప్పుడు, తలపై దృష్టిని కేంద్రీకరించి ధ్యానం చేయాలి.

అథాన్యత్రాప్యుక్తమ్ \: ధనుః శరీరమ్ ఓమిత్యేతచ్ఛరః శిఖాస్య మనః తమోలక్షణం భిత్వా తమోఽతమావిష్టమాగచ్ఛతి అథావిష్టం భిత్వాఽలాతచక్రమివ స్ఫురన్తమాదిత్యవర్ణమూర్జస్వన్తం బ్రహ్మ తమసః పర్యమపశ్యద్యదముష్మిన్నాదిత్యేఽథ సోమేఽగ్నౌ విద్యుతి విభాతి అథ ఖల్వేనం దృష్ట్వాఽమృతత్వం గచ్ఛతీత్యేవం హ్యాహ \: ధ్యానమన్తఃపరే తత్త్వే లక్ష్యేషు చ నిధీయతే । అతోఽవిశేషవిజ్ఞానం విశేషముపగచ్ఛతి ॥ మానసే చ విలీనే తు యత్సుఖం చాత్మసాక్షికమ్ । తద్బ్రహ్మ చామృతం శుక్రం సా గతిర్లోక ఏవ సః

ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: శరీరం విల్లు, ఓం బాణం, మనస్సు దాని అగ్రభాగం. అంధకారాన్ని చీల్చి, దాని అవతలికి ప్రవేశిస్తాడు. ఆ ప్రవేశించినదాన్ని కూడా చీల్చి, అగ్ని చక్రంలా తిప్పుతూ, ప్రకాశవంతమైన, శక్తివంతమైన బ్రహ్మాన్ని చూస్తాడు. అది అంధకారానికి అతీతంగా, సూర్యునిలో, చంద్రునిలో, అగ్నిలో, మెరుపులో ప్రకాశిస్తుంది. దాన్ని చూసినవాడు అమృతత్వాన్ని పొందుతాడు. అందుకే ఇలా చెప్పారు: ధ్యానం పరమస్వరూపంలో, లక్ష్యాలలో స్థాపించాలి. వివేచన లేని జ్ఞానం ద్వారా, ప్రత్యేక జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు. మనస్సు లీనమైనప్పుడు, ఆత్మ సాక్షిగా అనుభవించే ఆనందమే బ్రహ్మం, అది అమృతం, పవిత్రం; అదే మార్గం, అదే లోకం.

అథాన్యత్రాప్యుక్తమ్ \: నిద్రేవాన్తర్హితేన్ద్రియః శుద్ధితమయా ధియా స్వప్న ఇవ యః పశ్యతీన్ద్రియబిలేఽవివశః ప్రణవాఖ్యం ప్రణేతారం భారూపం విగతనిద్రం విజరం విమృత్యుం విశోకం చ సోఽపి ప్రణవాఖ్యః ప్రణేతా భారూపః విగత నిద్రః విజరః విమృత్యుర్విశోకో భవతీత్యేవం హ్యాహ \: ఏవం ప్రాణమథోఙ్కారం యస్మాత్సర్వమనేకధా । యునక్తి యుఞ్జతే వాపి యస్మాద్యోగ ఇతి స్మృతః ॥ ఏకత్వం ప్రాణమనసోరిన్ద్రియాణాం తథైవ చ । సర్వభావపరిత్యాగో యోగ ఇత్యభిధీయతే

ఇంకొక చోట ఇలా చెప్పబడింది: మనస్సు పూర్తిగా పవిత్రతతో నిండినపుడు, ఇంద్రియాలు నిద్రలో ఉన్నట్టు లయమైపోయినపుడు, మనిషి తనలోని ఆంతరాత్మను, అర్థం కాని కలలో చూసినట్టు, ఏదో లోపల, సహాయంలేని స్థితిలో, "ఓంకారము" అని పిలవబడే, ప్రాణమునకు ప్రేరణ ఇచ్చే, భారమయమైన, నిద్ర లేని, వృద్ధాప్యములేని, మరణం లేని, శోకము లేని ఆ పరమాత్మను దర్శిస్తాడు. అప్పుడు ఆతడే "ఓంకారము", ప్రాణమునకు ప్రేరణ ఇచ్చేవాడు, భారమయమైన, నిద్ర లేని, వృద్ధాప్యములేని, మరణం లేని, శోకము లేని వాడిగా మారిపోతాడు. అందుకే ఇలా చెప్పబడింది: "ఈ ప్రాణము, ఓంకారము ద్వారా అన్ని విషయాలు అనేక విధాలుగా కలిసిపోతాయి గనుక దీనిని యోగము అంటారు. ప్రాణము, మనస్సు, ఇంద్రియాల ఐక్యత, అలాగే అన్ని భావాలను విడిచిపెట్టడం — ఇదే యోగమని అంటారు."

అథాన్యత్రాప్యుక్తమ్ \: యథా వాప్సు చారిణః శాకునికః సూత్రయన్త్రేణోద్ధృత్యోదరేఽగ్నౌ జుహోత్యేవం వా వ ఖల్విమాన్ప్రాణానోమిత్యనేనోద్ధృత్యానామయేఽగ్నౌ జుహోతి అతస్తప్తోర్వివసోఽథ యథా తప్తోర్వి సార్పిస్తృణకాష్ఠసంస్పర్శే\- నోజ్జ్వలతీత్యేవం వా వ ఖల్వసావప్రాణాఖ్యః ప్రాణసంస్పర్శేనోజ్జ్వలతి అథ యదుజ్జ్వలత్యేతద్బ్రహ్మణో రూపం చైతద్విష్ణోః పరమం పదమ్ చైతద్రుద్రస్య రుద్రత్వమేతత్తదపరిమితధా చాత్మానం విభజ్య పూరయతీమాం లోకానిత్యేవం హ్యాహ \: వహ్నేశ్చ యద్వత్ఖలు విస్ఫులిఙ్గాః సూర్యాన్మయూఖాశ్చ తథైవ తస్య ప్రాణాదయో వై పునరేవ తస్మాద్ అభ్యుచ్చరన్తీహ యథాక్రమేణ

ఇంకొక చోట ఇలా చెప్పబడింది: ఒక పక్షిపట్టేవాడు, తాడు సహాయంతో నీటిలో ఉన్న పక్షులను పైకి తీసి తన కడుపులోని అగ్నిలో వేసినట్టు, మనిషి "ఓం" ద్వారా ప్రాణాలను పైకి తీసి శరీరంలోని అగ్నిలో సమర్పిస్తాడు. అందువల్ల, వేడి బంగారం గడ్డి లేదా మంట తగిలినపుడు ఎలా మెరుస్తుందో, అలాగే ప్రాణము ప్రాణస్పర్శతో ప్రకాశిస్తుంది. ఇది ప్రకాశించే దానిలో బ్రహ్మ యొక్క స్వరూపం, ఇది విష్ణువు యొక్క పరమపదము, ఇది రుద్రుని రుద్రత్వము. ఇది అనేక రూపాలలో విడగొట్టి, ఈ లోకాలన్నింటినీ నింపుతుంది. అందుకే ఇలా చెప్పబడింది: "ఎలా అగ్నిలో నుండి చిమ్మటి రేఖలు, సూర్యుని నుండి కిరణాలు వెలువడతాయో, అలాగే అతనిలో నుండి ప్రాణాది శక్తులు వరుసగా పుట్టుకొస్తూ ఇక్కడికి చేరుతాయి."

అథాన్యత్రాప్యుక్తమ్ \: బ్రహ్మణో వా వైతత్తేజః పరస్యామృతస్యాశరీరస్య యచ్ఛరీరస్యౌష్ణ్యమస్యైతద్ఘృతమథావిః సన్ నభసి నిహితం వైతదేకాగ్రేణైవమన్తర్హృదయాకాశం వినుదన్తి యత్తస్య జ్యోతిరివ సమ్పద్యతీతి అతస్తద్భావమ్ అచిరేణైతి భూమావయస్పిణ్డం నిహితం యథాఽచిరేణైతి భూమిత్వమ్ మృద్వత్సంస్థమయస్పిణ్డం యథాగ్న్యయస్కారాదయో నాభిభవన్తి ప్రణశ్యతి చిత్తం తథాశ్రయేణ సహైవమిత్యేవం హ్యాహ \: హృద్యాకాశమయం కోశమానన్దం పరమాలయమ్ । స్వం యోగశ్చ తతోఽస్మాకం తేజశ్చైవాగ్నిసూర్యయోః

ఇంకొక చోట ఇలా చెప్పబడింది: పరమమైన, అమృతమైన, శరీరరహితమైన బ్రహ్మ తేజస్సు — శరీరానికి ఉన్న వేడి, అదే దాని నెయ్యి. అది వెలుగుగా అవతరించినపుడు, మనస్సు ఏకాగ్రతతో హృదయాకాశాన్ని తాకుతుంది. అప్పుడు అది దాని వెలుగుతో సమానమై, ఆ స్థితిని త్వరగా పొందుతుంది. మట్టి ముద్దను భూమిలో పెట్టితే అది త్వరగా భూమిగా మారినట్టు, మట్టి ముద్దను కుంభకారుల దగ్గర పెట్టితే అది అగ్నికి లోనవకుండా, దాని ఆధారంతోనే నశించిపోతుంది. అలాగే మనస్సు కూడా దాని ఆధారంతోనే నశిస్తుంది. అందుకే ఇలా చెప్పబడింది: "హృదయాకాశంతో కూడిన ఆనందమయమైన ఆ పరమ స్థానం — ఇదే మన యోగము, ఇదే అగ్ని, సూర్యుని తేజస్సు."

అథాన్యత్రాప్యుక్తమ్ \: భూతేన్ద్రియార్థానతిక్రమ్య తతః ప్రవ్రజ్యాజ్యం ధృతిదణ్డం ధనుర్గృహీత్వాఽనభిమానమయేన చైవేషుణా తం బ్రహ్మ ద్వారపారం నిహత్యాద్యం సంమోహమౌలీ తృష్ణేర్ష్యాకుణ్డలీ తన్ద్రీరాఘవేత్ర్యభిమానాధ్యక్షః క్రోధజ్యం ప్రలోభదణ్డం ధనుర్గృహీత్వేచ్ఛామయేన చైవేషుణేమాని ఖలు భూతాని హన్తి తం హత్వోంకారప్లవేనాన్తర్హృదయాకాశస్య పారం తీర్త్వావిర్భూతే అన్తరాకాశే శనకైరవటైవావటకృద్ధాతుకామః సంవిశత్యేవం బ్రహ్మశాలాం విశేత్ తతశ్చతుర్జాలం బ్రహ్మకోశం ప్రణుదేత్ గుర్వాగమేనేతి \: అతః శుద్ధః పూతః శూన్యః శాన్తోఽప్రాణో నిరాత్మాఽనన్తోఽక్షయ్యః స్థిరః శాశ్వతోఽజః స్వతన్త్రః స్వే మహిమ్ని తిష్ఠతి అతః స్వే మహిమ్ని తిష్ఠమానమ్ దృష్ట్వాఽవృత్తచక్రమివ సఞ్చారచక్రమాలోకయతి ఇత్యేవం హ్యాహ \: షడ్భిర్మాసైస్తు యుక్తస్య నిత్యముక్తస్య దేహినః అనన్తః పరమో గుహ్యః సమ్యగ్యోగః ప్రవర్తతే ॥ రజస్తమోభ్యాం విద్ధస్య సుసమిద్ధస్య దేహినః పుత్రదారకుటుమ్బేషు సక్తస్య న కదాచన

ఇంకొక చోట ఇలా చెప్పబడింది: భూతాలు, ఇంద్రియాలు, వాటి విషయాలను దాటి, ధైర్యాన్ని దండగా, విరక్తిని విల్లుగా, అహంభావం లేని బాణాన్ని తీసుకుని, ద్వారం వద్ద నిలిచిన బ్రహ్మను, మాయను, తృష్ణ, ఈర్ష్యలతో అలంకరించబడిన, అలసటతో చుట్టబడి ఉన్న, కోపాన్ని కొరడాగా, అహంభావాన్ని విల్లుగా, కోరికను బాణంగా ధరించిన దానిని జయించి, ఓంకారపు తుడిపాటుతో హృదయాకాశాన్ని దాటి, లోపలి ఆకాశం ప్రత్యక్షమైనపుడు, పక్షి తన గూటికి చేరినట్టు, భూతాలను కోరేవాడు లోపలికి ప్రవేశిస్తాడు. అలా బ్రహ్మశాలలోకి ప్రవేశించి, నాలుగు వలలు లాంటి బ్రహ్మకోశాన్ని గురువు ఉపదేశంతో ఛేదిస్తాడు. అప్పుడు శుద్ధి, పవిత్రత, ఖాళీ, శాంతి, ప్రాణం లేని, ఆత్మ లేని, అనంతమైన, నశించని, స్థిరమైన, శాశ్వతమైన, జన్మ లేని, స్వతంత్రమైన తన మహిమలో నిలిచిపోతాడు. అలా తన మహిమలో నిలిచినవాడిని చూసి, తిరుగుడి చక్రాన్ని నిలిచిన చక్రంలా చూస్తాడు. అందుకే ఇలా చెప్పబడింది: "ఆరు నెలలు నిరంతరం సాధన చేసినవాడికి, శరీరంలోనే ముక్తి పొందినవాడికి, అనంతమైన, పరమమైన, రహస్యమైన, సత్యమైన యోగం కలుగుతుంది. కానీ రజోగుణం, తమోగుణం ప్రభావితుడై, బాగా ప్రేరేపించబడి, పిల్లలు, భార్య, ఇంటి విషయాల్లో ఆసక్తి ఉన్నవాడికి అది ఎప్పుడూ కలగదు."

ఏవముక్త్వాఽన్తర్హృదయః శకాయన్యస్తస్మై నమస్కృత్వాఽనయా బ్రహ్మవిద్యయా రాజన్ బ్రహ్మణః పన్థానమారూఢాః పుత్రాః ప్రజాపతేరితి సన్తోషం ద్వన్ద్వతితిక్షాం శాన్తత్వం యోగాభ్యాసాదవాప్నోతీతి ఏతద్గుహ్యతమం నాపుత్రాయ నాశిష్యాయ నాశాన్తాయ కీర్తయేదితి అనన్యభక్తాయ సర్వగుణసమ్పన్నాయ దద్యాత్

ఇలా చెప్పి, అంతర్ముఖుడైన శాకాయన్యుడు ఆ రాజుకు నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు: "ఈ బ్రహ్మవిద్య ద్వారా, రాజా, ప్రజాపతికి పుత్రులు బ్రహ్మపథాన్ని చేరుకున్నారు. సంతృప్తి, శీతఉష్ణాదుల బాధలను సహించగలగడం, మనశ్శాంతి—ఇవి అన్నీ యోగాభ్యాసంతో లభిస్తాయి. ఇది అత్యంత రహస్యమైన ఉపదేశం; ఇది కుమారుడికాని వాడికీ, శిష్యుడికాని వాడికీ, మనస్సులో శాంతి లేని వాడికీ చెప్పకూడదు. ఇది ఏకాగ్రభక్తి కలిగి, అన్ని మంచి లక్షణాలు కలిగినవారికి మాత్రమే ఇవ్వాలి."

ఓం శుచౌ దేశే శుచిః సత్త్వస్థః సదధీయానః సద్వాదీ సద్ధ్యాయీ సద్యాజీ స్యాదితి । అతః సద్బ్రహ్మణి సత్యభిలాషిణి నిర్వృత్త్యోఽనస్తత్ఫలచ్ఛిన్నపాశో నిరాశః పరేష్వాత్మవద్విగతభయో నిష్కామోఽక్షయ్యమపరిమితం సుఖమాక్రమ్య తిష్ఠతి । పరమం వై శేవధేరివ పరస్యోద్ధరణం యన్నిష్కామత్వమ్ । స హి సర్వకామమయః పురుషోఽధ్యవసాయసఙ్కల్పాభిమానలిఙ్గో బద్దః । అతస్తద్విపరీతో ముక్తః । అత్రైక ఆహుర్గుణః ప్రకృతిభేదవశాసధ్యవసాయాత్మబన్ధముపాగతో। అధ్యవసాయస్య దోషక్షయాద్ధి మోక్షః మనసా హ్యేవ పశ్యతి మనసా శృణోతి కామః సఙ్కల్పో విచికిత్సా శ్రద్ధాఽశ్రద్ధా ధృతిరధృతిర్హ్రీర్ధీర్భీరిత్యేతత్సర్వం మన ఏవ గుణౌఘైరుహ్యమానః కలుషీకృతశ్చాస్థిరశ్చలో లుప్యమానః సస్పృహో వ్యగ్రశ్చాభిమానిత్వం ప్రయాత ఇతి అహం సో మమేదమిత్యేవం మన్యమానో నిబధ్నాత్యాత్మనాత్మాన్ం జాలేనేవ ఖేచరః । అతః పురుషోఽధ్యావసాయసఙ్కల్పాబిమానలిఙ్గో బద్దః అతస్తద్విపరీతో ముక్తః తస్మాన్నిరధ్యవసాయో నిఃసఙ్కల్పో నిరభిమానస్తిష్ఠేత్ ఏతన్మోక్షలక్షణమ్ ఏషాత్ర బ్రహ్మపదవీ ఏషోఽత్ర ద్వారవివరోఽనేనాస్య తమసః పారం గమిష్యతి । అత్ర హి సర్వే కామాః సమాహితా ఇత్యత్రోదాహరన్తి \: యదా పఞ్చావతిష్ఠన్తే జ్ఞానాని మనసా సహ । బుద్ధిశ న విచేష్టతే తామాహుః పరమాం గతిమ్ ॥ ఏతదుక్త్వాన్తర్హృదయః శాకాయన్యస్తస్మై నమస్కృత్వా యథావదుపచారీ కృతకృత్యో మరుదుత్తరాయణం గతో న హ్యత్రోద్వర్త్మనా గతిః ఏషోఽత్ర బ్రహ్మపథః సౌరం స్ద్వారం భిత్త్వోర్ద్ధ్వేన వినిర్గతా ఇత్యత్రోదాహరన్తి అనన్తా రశ్మయస్తస్య దీపవద్యః స్థితో హృది । సితాసితాః కద్రునీలాః కపిలా మృదులోహితాః ॥ ఊర్ధ్వమేకః స్థితస్తేషాం యో భిభిత్వా సూర్యమణ్డలమ్ । బ్రహ్మలోకమతిక్రమ్య తేన యాన్తి పరాం గతిమ్ ॥ యదస్యాన్యద్రశ్మిశతమూర్ధ్వమేవ వ్యవస్థితమ్ । తేన దేవనికాయానాం స్వధామాని ప్రపద్యతే ॥ యే నైకరూపాశ్చాధస్తాద్రశ్మయోఽస్య మృదుప్రభాః । ఇహ కర్మోపభోగాయ తైః సంసరతి సోఽవషః । తస్మాత్సర్గస్వర్గాపవర్గహేతుర్భగవానసావాదిత్య ఇతి

ఓం. పరిశుద్ధమైన స్థలంలో, శుద్ధుడై, సత్త్వగుణంలో స్థిరంగా ఉండి, ఎప్పుడూ విద్యను అభ్యసిస్తూ, సత్యాన్ని పలుకుతూ, వేదపఠనం చేస్తూ, యజ్ఞాలు నిర్వహిస్తూ ఉండాలి. నిజమైన బ్రహ్మాన్ని కోరుకునే, తృప్తి చెందిన, ఫలబంధాలు తెంచుకున్న, ఆశలు లేని, ఇతరులను తనవలె చూడగలిగే, భయములేని, కోరికలేని వాడు, అక్షయమైన, అపరిమితమైన ఆనందాన్ని పొందినవాడు స్థిరంగా ఉంటాడు. కోరికలేమి అత్యున్నతమైనది; అది పరమపదానికి తీసుకెళ్లే మార్గం. అన్ని కోరికలతో కూడిన మనిషి సంకల్పం, అభిమానం వలన బంధించబడతాడు. అందుకే వీటి విరుద్ధమైన లక్షణాలవాడు ముక్తుడు. కొందరు ప్రకృతివిభేదాల వలన గుణాలు వస్తాయని, సంకల్పమే బంధానికి కారణమని అంటారు. సంకల్పదోషాలు తొలగితే ముక్తి వస్తుంది. మనసుతోనే మనం చూస్తాం, వినిపించేది కూడా మనసుతోనే. కోరిక, సంకల్పం, సందేహం, విశ్వాసం, అవిశ్వాసం, స్థిరత, అస్థిరత, లజ్జ, బుద్ధి, భయం—ఇవి అన్నీ మనసులోనే ఉంటాయి. గుణాల ప్రభావంతో అది మలినమై, చంచలమై, అలజడిగా, కోరికతో, అభిమానం కలిగి, "నేనేను, ఇది నాదే" అని భావిస్తూ తానే తాను బంధించుకుంటాడు, పక్షి వలలో పడినట్టు. అందుకే సంకల్పం, అభిమానం వలన బంధితుడు; వీటి లేని వాడు ముక్తుడు. కనుక సంకల్పం లేని, కోరికలేని, అభిమానం లేని వాడిగా ఉండాలి. ఇదే ముక్తి లక్షణం; ఇదే బ్రహ్మపథం; ఇదే ద్వారం—దీనివల్ల అంధకారాన్ని దాటి వెళ్ళగలడు. ఇక్కడ అన్ని కోరికలు ఏకాగ్రత చెందుతాయి. ఉదాహరణగా: "ఐదు ఇంద్రియాలు మనసుతో కలసి నిశ్చలంగా ఉంటే, బుద్ధి కదలకుండా ఉంటే, దానిని పరమగతి అంటారు." ఇలా చెప్పి, అంతర్ముఖుడైన శాకాయన్యుడు ఆ రాజుకు నమస్కరించి, విధిగా ఆచరించి, తన కార్యాన్ని నెరవేర్చుకుని ఉత్తరదిశలోకి వెళ్ళిపోయాడు. పై మార్గంలో తిరిగి రావడం లేదు; ఇదే బ్రహ్మపథం. సూర్యమండలాన్ని ఛేదించి పైకి వెళ్ళిపోతాడు. ఉదాహరణగా: "అనేక కిరణాలు, దీపాల వలె, హృదయంలో స్థితమై ఉంటాయి—తెలుపు, నలుపు, పసుపు, నీలం, గోధుమ, మృదుల ఎరుపు. వాటిలో ఒకటి నిటారుగా నిలిచి, సూర్యమండలాన్ని ఛేదించి, బ్రహ్మలోకాన్ని దాటి, పరమగతిని పొందుతుంది. నూటికిపైగా ఉన్న ఇతర కిరణాల ద్వారా దేవతల లోకాలను చేరతాడు. క్రింద ఉన్న మృదుప్రభ కిరణాల ద్వారా కర్మఫల అనుభవానికి ఈ లోకంలో తిరుగుతాడు. అందుకే సృష్టి, స్వర్గం, మోక్షానికి కారణం ఆ ఆదిత్యుడే."