మైత్రాయణీయోపనిషద్

చతుర్థః ప్రపాఠకః ॥ ద్విధా వా ఏష ఆత్మానం బిభర్త్యయం యః ప్రాణో యశ్చాసావాదిత్యోఽథ ద్వౌ వా ఏతావాస్తాం పఞ్చధా నామాన్తర్బహిశ్చాహోరాత్రే తౌ వ్యావర్తేతే అసౌ వా ఆదిత్యో బహిరాత్మాన్తరాత్మా ప్రాణో బహిరాత్మా గత్యాన్తరాత్మనానుమీయతే । గతిరిత్యేవం హ్యాహ యః కశ్చిద్విద్వానపహతపాప్మాధ్యక్షోఽవదాతమనాస్తన్నిష్ఠ ఆవృత్తచక్షుః సోఽన్తరాత్మాగత్యా బహిరాత్మనోఽనుమీయతే గతిరిత్యేవం హ్యాహాథ య ఏషోఽన్తరాదిత్యే హిరణ్మయః పురుషో యః పశ్యతి మాం హిరణ్యవత్స ఏషోఽన్తరే హృత్పుష్కర ఏవాశ్రితోఽన్నమత్తి

నాలుగవ భాగం: ఈ ఆత్మ రెండు విధాలుగా నిలుస్తుంది – ఒకటి ప్రాణంగా, మరొకటి సూర్యుడిగా. ఇవి పేరులో ఐదు రూపాలుగా, లోపల బయట, పగలు రాత్రిగా మారుతూ ఉంటాయి. సూర్యుడు బాహ్యాత్మ, ప్రాణం అంతరాత్మ. అంతరాత్మ కదలిక ద్వారా బాహ్యాత్మను ఊహించవచ్చు. కదలికే గుర్తు. ఎవడు జ్ఞానవంతుడు, పాపరహితుడు, ఇంద్రియనిగ్రహి, పవిత్రమనస్సు కలవాడు, ధ్యానంలో లీనమైనవాడు, లోపలికి చూపు మళ్లించినవాడు – వాడే అంతరాత్మ కదలిక ద్వారా బాహ్యాత్మను గ్రహిస్తాడు. ఇక, సూర్యునిలో ఉన్న స్వర్ణమయ పురుషుడు నన్ను స్వర్ణరూపంగా చూస్తాడు. అతడే హృదయ పద్మంలో నివసిస్తూ అన్నాన్ని అనుభవిస్తాడు.

అథ య ఏషోఽన్తరే హృత్పుష్కర ఏవాశ్రితోఽన్నమత్తి స ఏషోఽగ్నిర్దివి శ్రితః సౌరః కాలాఖ్యోఽదృశ్యః సర్వభూతాన్నమత్తి కః పుష్కరః కిమయం వేద వా వ తత్పుష్కరం యోఽయమాకాశోఽస్యేమాశ్చతస్రో దిశశ్చతస్ర ఉపదిశః సంస్థా అయమర్వాగగ్నిః పరత ఏతౌ ప్రాణాదిత్యావేతావుపాసీతోమిత్యక్షరేణ వ్యాహృతిభిః సావిత్ర్యా చేతి

హృదయ పద్మంలో నివసిస్తూ అన్నాన్ని అనుభవించేవాడు – వాడే ఆకాశంలో స్థితమైన అగ్ని, సౌరుడు, కాలమనే పేరు కలవాడు, కనబడని వాడు, సమస్త భూతాల అన్నాన్ని అనుభవించేవాడు. పద్మం అంటే ఏమిటి? అది ఏమితో తయారైంది? ఆ పద్మమే ఆకాశం, దాని నాలుగు దిక్కులు, నాలుగు ఉపదిక్కులు దాని దళాలు. ఇక్కడి అగ్ని ముందుకు సాగుతుంది. ఇవే ప్రాణం, సూర్యుడు. వీటిని అక్షరం, వ్యాహృతులు, సావిత్రి మంత్రంతో ఉపాసించాలి.

బ్రహ్మకు రెండు రూపాలు ఉన్నాయి – ఒకటి రూపమున్నది, మరొకటి రూపం లేనిది. రూపమున్నది అసత్యం, రూపం లేనిది సత్యం. అదే బ్రహ్మ, అదే జ్యోతి, ఆ జ్యోతి సూర్యుడు. ఇదే ఆత్మ, ఇది 'ఓం' అని సూచించబడుతుంది. ఆయన తనను తాను మూడుగా విభజించాడు. 'ఓం'కు మూడు అక్షరాలు. వీటితో ఈ సర్వం నిండిపోతుంది, ముడిపడిపోతుంది. అందుకే, సూర్యునిని 'ఓం'గా ధ్యానించాలి, ఆత్మను ఏకీకరించుకోవాలి.

అథాన్యత్రాప్యుక్తమథ ఖలు య ఉద్గీథః స ప్రణవో యః ప్రణవః స ఉద్గీథ ఇత్యసావాదిత్య ఉద్గీథ ఏవ ప్రణవ ఇత్యేవం హ్యాహోద్గీథః ప్రణవాఖ్యం ప్రణేతారం నామరూపం విగతనిద్రం విజరమవిమృత్యుం పునః పఞ్చధా జ్ఞేయం నిహితం గుహాయామిత్యేవం హ్యాహోర్ధ్వమూలం వా ఆబ్రహ్మశాఖా ఆకాశవాయ్వగ్న్యుదకభూమ్యాదయ ఏకేనాత్తమేతద్బ్రహ్మ తత్తస్యైతత్తే యదసావాదిత్య ఓమిత్యేతదక్షరస్య చైతత్తస్మాదోమిత్యనేనైతదుపాసీతాజస్రమిత్యేకోఽస్య రసం బోధయీత ఇత్యేవం హ్యాహైతదేవాక్షరం పుణ్యమేతదేవాక్షరం జ్జ్ఞాత్వా యో యదిచ్ఛతి తస్య తత్

ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: ఉద్గీథమే ప్రణవం, ప్రణవమే ఉద్గీథం. సూర్యుడే ఉద్గీథం, ఉద్గీథమే ప్రణవం. ఉద్గీథాన్ని ప్రణవమనే పేరుతో, నాయకుడిగా, నామరూపంగా, నిద్ర లేనిదిగా, వృద్ధాప్య రహితంగా, మరణం లేనిదిగా, ఐదు విధాలుగా, గుహలో దాగి ఉన్నదిగా తెలుసుకోవాలి. వేరే చోట ఇలా చెప్పబడింది: పైకి వేర్లు, బ్రహ్మ వరకు శాఖలు, ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని, నీరు, భూమి మొదలైనవి – ఇవన్నీ ఒక్కటే అనుభవిస్తాయి. అదే బ్రహ్మ. దానికి సూర్యుడే తేజస్సు. 'ఓం' అనే అక్షరమే దాని సారం. అందుకే, 'ఓం'తో ఉపాసన చేయాలి. వాడే దాని రుచి తెలుసుకుంటాడు. ఈ అక్షరం పవిత్రమైనది, పరమమైనది. ఈ అక్షరాన్ని తెలుసుకుని, ఎవడు ఏది కోరుతాడో, అది అతనికి లభిస్తుంది.

అథాన్యత్రాప్యుక్తం స్తనయత్యేపాస్య తనూర్యా ఓమితి స్త్రీపుంనపుంసకమితి లిఙ్గవత్యేషాథాగ్నిర్వాయురాదిత్య ఇతి భాస్వత్యేషాథ రుద్రో విష్ణురిత్యధిపతిరిత్యేషాథ గార్హపత్యో దక్షణాగ్నిరాహవనీయ ఇతి ముఖవత్యేషాథ ఋగ్యజుఃసామేతి విజానాత్యేషథ భూర్భువస్వరితి లోకవత్యేషాథ భూతం భవ్యం భవిష్యదితి కాలవత్యేషాథ ప్రాణోఽగ్నిః సూర్యః ఇతి ప్రతాపవత్యేషాథాన్నమాపశ్చన్ద్రమా ఇత్యాప్యాయనవత్యేషాథ బుద్ధిర్మనోఽహఙ్కార ఇతి చేతనవత్యేషాథ ప్రాణోఽపానో వ్యాన ఇతి ప్రాణవత్యేకే త్యజామీత్యుక్తైతాహ ప్రస్తోతార్పితా భవతీత్యేవం హ్యాహైతద్వై సత్యకామ పరం చాపరం చ యదోమిత్యేతదక్షరమితి

ఇంకొక చోట ఇలా చెప్పబడింది: మేఘం మోగినప్పుడు, దాని స్వరూపం 'ఓం' అనే అక్షరం. ఇది స్త్రీ, పురుష, నపుంసక లింగాలుగా ఉంటుంది. ఇది అగ్ని, వాయువు, సూర్యుడు, ప్రకాశవంతమైనదిగా ఉంటుంది. ఇది రుద్రుడు, విష్ణువు, అధిపతి. ఇది గార్హపత్యం, దక్షిణాగ్ని, ఆహవనీయాగ్ని అనే మూడు అగ్నుల రూపంలోనూ ఉంది. ఇది వేదాలు అయిన ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం రూపంలో జ్ఞానంగా ఉంది. ఇది భూః, భువః, స్వః అనే లోకాల రూపంలో ఉంది. ఇది గతం, వర్తమానం, భవిష్యత్తు అనే కాలాల రూపంలో ఉంది. ఇది ప్రాణం, అగ్ని, సూర్యుడు అనే తాపరూపంలో ఉంది. ఇది అన్నం, నీరు, చంద్రుడు అనే పోషణరూపంలో ఉంది. ఇది బుద్ధి, మనస్సు, అహంకారం అనే చైతన్యరూపంలో ఉంది. ఇది ప్రాణం, అపానం, వ్యానం అనే శ్వాసరూపంలో ఉంది. కొందరు 'నేను విడిచిపెడతాను' అని అంటారు, అలా చెప్పబడింది. ఇవన్నీ ప్రస్తోతృవారు సమర్పించినవి అవుతాయి. సత్యకామా! ఇదే పరమార్థం, అపరార్థం రెండింటినీ 'ఓం' అనే అక్షరం సూచిస్తుంది.

అథ వ్యాత్తం వా ఇదమాసీత్సత్యం ప్రజాపతిస్తపస్తప్త్వా అనువ్యాహరద్భూర్భువఃస్వరిత్యేషా హాథ ప్రజాపతేః స్థవిష్ఠా తనూర్వా లోకవతీతి స్వరిత్యస్యాః శిరో నాభిర్భువో భూః పాదా ఆదిత్యశ్చక్షురాయత్తః పురుషస్య మహతో మాత్రాశ్చక్షుషా హ్యయం మాత్రాశ్చరితి సత్యం వై చక్షురక్షిణ్యుపస్థితో హి పురుషః సర్వార్థేషు వదత్యేతస్మాద్భూర్భువఃస్వరిత్యుపాసీతాన్నం హి ప్రజాపతిర్విశ్వాత్మా విశ్వచక్షురివోపాసితో భవతీత్యేవం హ్యాహైషా వై ప్రజాపతిర్విశ్వభృత్తనూరేతస్యామిదం సర్వమన్తర్హితమస్మిॅంశ్చ సర్వస్మిన్నేషాన్తర్హితేతి తస్మాదేషోపాసీతేతి

ఇప్పుడు ఇలా చెప్పబడింది: ఈ సృష్టి ప్రారంభంలో ప్రజాపతి తపస్సు చేసి 'భూః, భువః, స్వః' అని ఉచ్చరించాడు. ఇవే ప్రజాపతికి అత్యంత స్థూలమైన రూపాలు, ఇవే లోకాలు. 'స్వః' దాని తల, 'భువః' నాభి, 'భూః' పాదాలు. సూర్యుడు కళ్ళు, అవి మహాపురుషుని పరిమాణాన్ని ఆధారపడి ఉంటాయి. కళ్ళతోనే ఈ పరిమాణం సంచరిస్తుంది. కళ్ళు నిజమే; పురుషుడు అన్ని విషయాల్లో ఉన్నాడు. అందువల్ల 'భూః, భువః, స్వః' అనే మంత్రాన్ని ఆరాధించాలి. ప్రజాపతి, జగత్తుకు ఆత్మ, జగత్తుకు కళ్ళు, ఇలా ఆరాధించబడతాడు. ఇదే ప్రజాపతి, జగత్తును మోయు స్వరూపం; అందులోనే అన్నీ రహస్యంగా ఉన్నాయి. అన్నీ అందులోనే కలిసిపోతాయి. అందువల్ల దీనిని ఆరాధించాలి.

తత్సవితుర్వరేణ్యమిత్యసౌ వా ఆదిత్యః సవితా స వా ఏవం ప్రవరణాయ ఆత్మకామేనేత్యాహుర్బ్రహ్మవాదినోఽథ భర్గో దేవస్య ధీమహీతి సవితా వై తేఽవస్థితా యోఽస్య భర్గః కం సఞ్చితయామీత్యాహుర్బ్రహ్మవాదినోఽథ ధియో యో నః ప్రచోదయాదితి బుద్ధయో వై ధియస్తా యోఽస్మాకం ప్రచోదయాదిత్యాహుర్బ్రహ్మవాదినోఽథ భర్గ ఇతి యో హ వా అస్మిన్నాదిత్యే నిహితస్తారకేఽక్షిణి చైష భర్గాఖ్యో భాభిర్గతిరస్య హీతి భర్గో భర్జతి వైష భర్గ ఇతి బ్రహ్మవాదినోఽథ భర్గ ఇతి భాసయతీమాॅంల్లోకానితి రఞ్జయతీమాని భూతాని గచ్ఛత ఇతి గచ్ఛత్యస్మిన్నాగచ్ఛత్యస్మా ఇమాః ప్రజాస్తస్మాద్భారకత్వాద్భర్గః శత్రూన్సూయమానత్వాత్సూర్యః సవ్నాత్సవితా దానాదాదిత్యః పవనాత్పావమానోఽథాయోఽథాయనాదాదిత్య ఇత్యేవం హ్యాహ ఖల్వాత్మనాత్మామృతాఖ్యశ్చేతా మన్తా గన్తా స్రష్టా నన్దయితా కర్తా వక్తా రసయితా ఘ్రాతా స్పర్శయితా చ విభువిగ్రహే సన్నిష్ఠా ఇత్యేవం హ్యాహాథ యత్ర ద్వైతీభూతం విజ్ఞానం తత్ర హి శృణోతి పశ్యతి జిఘ్రతీతి రసయతే చైవ స్పర్శయతి సర్వమాత్మా జానీతేతి యత్రాద్వైతీభూతం విజ్ఞానం కార్యకారణనిర్ముక్తం నిర్వచనమనౌపమ్యం నిరుపాఖ్యం కిం తదఙ్గ వాచ్యమ్

'తత్సవితుర్వరేణ్యం' అంటే ఆ సూర్యుడు సవితా. బ్రహ్మవేత్తలు ఇలా అంటారు: 'ఆత్మకామ్యార్థం' అని. 'భర్గో దేవస్య ధీమహి' అంటే సవితా స్థిరంగా ఉన్నాడు; అతని తేజస్సు — 'దాన్ని నేను కూడగట్టాలి' అని బ్రహ్మవేత్తలు అంటారు. 'ధియో యో నః ప్రచోదయాత్' అంటే బుద్ధులు మన మనస్సులు; వాటిని అతడు ప్రేరేపించాలి అని బ్రహ్మవేత్తలు అంటారు. 'భర్గ' అంటే సూర్యునిలో, నక్షత్ర కంటిలో ఉన్న తేజస్సు; దాని వెలుగుతో అతని సంచారం. తేజస్సు కాల్చుతుంది, అందువల్ల దాన్ని 'భర్గ' అంటారు. తేజస్సు ఈ లోకాల్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది, ఈ భూతాలను రంగులలో చూపిస్తుంది; అవి అతడివైపు వెళ్తాయి, వెళ్ళవు కూడా, ఈ ప్రజలు. అందువల్ల మోయడం వల్ల భర్గ, శత్రువులను చూపించడంవల్ల సూర్యుడు, ప్రేరేపించడంవల్ల సవితా, దానం వల్ల ఆదిత్యుడు, పవిత్రత వల్ల పవమానుడు, పోవడం వల్ల ఆదిత్యుడు అంటారు. ఇలా చెప్పబడింది: తన స్వరూపంతో అతడు అమృతుడు, ఆలోచించేవాడు, పోవేవాడు, సృష్టికర్త, ఆనందాన్ని ఇచ్చేవాడు, చేయువాడు, మాట్లాడేవాడు, రుచి చూడేవాడు, వాసన పుట్టించేవాడు, తాకేవాడు, అన్నింటిలో వ్యాపించి ఉన్నవాడు. ఇలా చెప్పబడింది: ద్వైతంగా ఉన్నప్పుడు మనస్సు వింటుంది, చూస్తుంది, వాసన పుట్టిస్తుంది, రుచి చూస్తుంది, తాకుతుంది, అన్నీ ఆత్మ ద్వారా తెలుసుకుంటుంది. అద్వైతంగా ఉన్నప్పుడు, కారణ-కార్యాలకు అతీతంగా, వర్ణించలేనిదిగా, పోలికలేనిదిగా, లక్షణాలేనిదిగా ఉన్నప్పుడు, దాని గురించి ఏమి చెప్పగలం?

ఏష హి ఖల్వాత్మేశానః శంభుర్భవో రుద్రః ప్రజాపతిర్విశ్వసృడ్ఢిరణ్యగర్భః సత్యం ప్రాణో హంసః శాన్తో విష్ణుర్నారాయణోఽర్కః సవితా ధాతా సమ్రాడిన్ద్ర ఇన్దురితి య ఏష తపత్యగ్నినా పిహితః సహస్రాక్షేణ హిరణ్మయేనానన్దేనైష వావ విజిజ్ఞాసితవ్యోఽన్వేష్టవ్యః సర్వభూతేభ్యోఽభయం దత్త్వారణ్యం గత్వాథ బహిఃకృతేన్ద్రియార్థాన్స్వశరీరాదుపలభతేఽథైనమితి విశ్వరూపం హరిణం జాతవేదసం పరాయణం జ్యోతిరేకం తపన్తమ్ । సహస్రరశ్మిః శతధా వర్తమానః ప్రాణః ప్రజానాముదయత్యేష సూర్యః

ఈ ఆత్మయే నిజమైన అధిపతి, శంభు, భవుడు, రుద్రుడు, ప్రజాపతి, జగత్తును సృష్టించేవాడు, హిరణ్యగర్భుడు, సత్యం, ప్రాణం, హంస, శాంతుడు, విష్ణువు, నారాయణుడు, అర్కుడు, సవిత, ధాత, సామ్రాట్, ఇంద్రుడు, చంద్రుడు. ఇతడే అగ్నిలో దాగి, వెయ్యిరశ్ములతో, బంగారు వర్ణంతో, ఆనందంతో ప్రకాశించేవాడు. ఇతడిని తెలుసుకోవాలి, తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించాలి. అన్ని భూతాలకు భయాన్ని తొలగించి, అరణ్యంలోకి వెళ్లి, ఇంద్రియాలను బాహ్య విషయాలనుండి ఉపసంహరించి, తన శరీరంలోనే ఇతడిని తెలుసుకుంటాడు. అప్పుడు ఈ విశ్వరూపుడు, బంగారు వర్ణపు జాతవేదసు, పరమగమ్యం, ఒకే వెలుగు, వెయ్యిరశ్ములతో, నూరుప్రకారాలుగా సంచరించేవాడు, ప్రాణంగా ప్రజల్లో ఉదయిస్తాడు — ఇతడే సూర్యుడు.

ఇతి పఞ్చమః ప్రపాఠకః ॥ । అథ ప్రపాఠక ౬ । ద్విధా వా ఏష ఆత్మానం బిభర్త్యయం యః ప్రాణో యశ్చాసా ఆదిత్యోఽథ ద్వౌ వా ఏతా అస్య పన్థానా అన్తర్బహిశ్చాహోరాత్రేణైతౌ వ్యావర్తేతే అసౌ వా ఆదిత్యో బహిరాత్మాన్తరాత్మా ప్రాణోఽతో బహిరాత్మక్యా గత్యాన్తరాత్మనోఽనుమీయతే గతిరిత్యేవం హి ఆహాథ యః కశ్చిద్విద్వానపహతపాప్మాఽక్షాధ్యక్షోఽవదాతమనాస్తన్నిష్ఠ ఆవృత్తచక్షుః సో అన్తరాత్మక్యా గత్యా బహిరాత్మనోఽనుమీయతే గతిరిత్యేవం హ ఆహ అథ య ఏషోఽన్తరాదిత్యే హిరణ్మయః పురుషో యః పశ్యతీమాం హిరణ్యవస్థాత్ స ఏషోఽన్తరే హృత్పుష్కర ఏవాశ్రితోఽన్నమత్తి

ఇలా ఐదవ భాగం ముగిసింది. ఇప్పుడు ఆరవ భాగం మొదలు: ఈ ఆత్మ రెండు విధాలుగా తనను తాను ధరిస్తుంది — ఒకటి శ్వాసగా, మరొకటి సూర్యుడిగా. ఇవే రెండు దారులు — లోపల, బయట; ఇవి పగలు, రాత్రిలా మారుతూ ఉంటాయి. సూర్యుడు బయట ఆత్మ, శ్వాస లోపల ఆత్మ. లోపల ఆత్మ కదలిక ద్వారా బయట ఆత్మను ఊహించవచ్చు. కదలిక అంటే ఇదే అని చెప్పారు. ఎవరు జ్ఞానులు, పాపరహితులు, ఇంద్రియాలను నియంత్రించేవారు, పవిత్రమైన మనస్సు కలవారు, దృష్టిని లోపలికి తిప్పినవారు — అలాంటి వారు లోపల ఆత్మ కదలిక ద్వారా బయట ఆత్మను గ్రహించగలరు. కదలిక అంటే ఇదే అని చెప్పారు. ఇప్పుడు, సూర్యునిలో ఉన్న ఆ హిరణ్మయ పురుషుడు, నన్ను బంగారు వర్ణంగా చూస్తున్నవాడు, హృదయపు పద్మంలో నివసిస్తూ అన్నాన్ని భుజించేవాడే ఆయనే.

అథ య ఏషోఽన్తరే హృత్పుష్కర ఏవాశ్రితోఽన్నమత్తి స ఏషోఽగ్నిర్దివి శ్రితః సౌరః కాలాఖ్యోఽదృశ్యః సర్వభూతాన్యన్నమత్తీతి కః పుష్కరః కింమయో వేతి ఇఅదం వా వ తత్పుష్కరం యోఽయమాకాశోఽస్యేమాః చతస్రో దిశశ్చతస్ర ఉపదిశో దలసంస్థా ఆసమర్వాగ్విచరత ఏతౌ ప్రాణాదిత్యా ఏతా ఉపాసితోమిత్యేతదక్షరేణ వ్యాహృతిభిః సావిత్ర్యా చేతి

ఇప్పుడు, హృదయ పద్మంలో నివసించి అన్నాన్ని భుజించేవాడు — ఆయనే ఆకాశంలో స్థితమైన అగ్ని, సౌరుడు, కాలమనే పేరు గలవాడు, కనబడని వాడు, అన్ని జీవుల అన్నాన్ని భుజించేవాడు. పద్మం అంటే ఏమిటి? అది ఏ పదార్థంతో తయారైంది? ఆ పద్మమే ఆకాశం; ఈ నాలుగు దిక్కులు, నాలుగు ఉపదిక్కులు దాని రేకలు. ఇక్కడ అగ్ని ముందుకు కదులుతుంది; ఇవే శ్వాస, సూర్యుడు. వీటిని అక్షరంతో, సావిత్రి మంత్రాలతో పూజించాలి.

ద్వే వావ బ్రహ్మణో రూపే మూర్తం చామూర్తం చ । అథ యన్మూర్తం తదసత్యమ్ యదమూర్తం తత్సత్యమ్ తద్బ్రహ్మ తజ్జ్యోతిః యజ్జ్యోతిః స ఆదిత్యః స వా ఏష ఓమిత్యేతదాత్మాభవత్ స త్రేధాత్మానం వ్యాకురుత ఓమితి తిస్రో మాత్రా ఏతాభిః సర్వమిదమోతం ప్రోతం చైవాస్మీతి ఏవం హ్యాహైతద్వా ఆదిత్య ఓమిత్యేవం ధ్యాయత ఆత్మానం యుఞ్జీతేతి

బ్రహ్మకు రెండు రూపాలు ఉన్నాయి — ఒకటి రూపమున్నది, మరొకటి రూపం లేనిది. రూపమున్నది అబద్ధం; రూపం లేనిది నిజం. అదే బ్రహ్మ. ఆ బ్రహ్మే వెలుగు; ఆ వెలుగే సూర్యుడు. ఇదే ఆత్మ, 'ఓం' అనే అక్షరంతో సూచించబడుతుంది. ఆయన తనను తాను మూడుగా విభజించుకున్నాడు; 'ఓం'లో మూడు అక్షరాలు ఉన్నాయి. వీటి ద్వారా ఈ సమస్తం నడుస్తుంది, కలిసిపోతుంది. అందుకే, సూర్యుని 'ఓం'గా ధ్యానం చేయాలి, ఆత్మను అలా ఏకత చేయాలి.

అథాన్యత్రాపి ఉక్తమథ ఖలు య ఉద్గీథః స ప్రణవో యః ప్రణవః స ఉద్గీథ ఇతి అసౌ వా ఆదిత్య ఉద్గీథ ఏష ప్రణవా ఇతి । ఏవం హ్యాహోద్గీథం ప్రణవాఖ్యం ప్రణేతారం భారూపం విగతనిద్రం విజరం విమృత్యుం త్రిపదం త్ర్యక్షరం పునః పఞ్చధా జ్ఞేయం నిహితం గుహాయామిత్యేవం హ్యాహోర్ధ్వమూలం త్రిపాద్బ్రహ్మ శాఖా ఆకాశ వాయ్వగ్న్యుదకభూమ్యాదయ ఏకోఽశ్వత్థనామైతద్బ్రహ్మైతస్యైతత్తేజో యదసా ఆదిత్యః ఓమిత్యేతదక్షరస్య చైతత్తస్మాదోమిత్యనేనైతదుపాసీతాజస్రమిత్యేకోఽస్య సమ్బోధయితేత్యేవం హ్యాహ \: ఏతదేవాక్షరం పుణ్యమేతదేవాక్షరం పరమ్ । ఏతదేవాక్షరం జ్ఞాత్వా యో యదిచ్ఛతి తస్య తత్

ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: ఉద్గీథమే ప్రణవం; ప్రణవమే ఉద్గీథం. సూర్యుడే ఉద్గీథం, ఇదే ప్రణవం. ఉద్గీథాన్ని ప్రణవమనే పేరుతో, నాయకుడిగా, ప్రకాశవంతుడిగా, నిద్ర లేనివాడిగా, వృద్ధాప్యం లేనివాడిగా, మరణం లేనివాడిగా, మూడు పాదాలుగా, మూడు అక్షరాలుగా, మళ్లీ అయిదు విధాలుగా, గుహలో దాగి ఉన్నదిగా తెలుసుకోవాలి. పైకి వేర్లు, మూడు పాదాల బ్రహ్మ, శాఖలు — ఆకాశం, గాలి, అగ్ని, నీరు, భూమి మొదలైనవి; ఒక్కటి, అశ్వత్థ అనే పేరుతో, ఇదే బ్రహ్మ. దాని తేజస్సే సూర్యుడు; ఈ అక్షరానికి సారాంశం ఇదే. అందుకే, 'ఓం'తో దీనిని ఎల్లప్పుడూ పూజించాలి. ఒక్కరే దీని రుచి తెలుసుకుంటాడు. ఈ అక్షరమే పవిత్రమైనది, ఈ అక్షరమే పరమమైనది. ఈ అక్షరాన్ని తెలుసుకుని ఎవరికి ఏది కావాలో, అది అతనికి లభిస్తుంది.

అథాన్యత్రాప్యుక్తం స్వనవత్యేషాస్యస్తనుర్యా ఓమితి స్త్రీపుంనపుంసకేతి లిఙ్గవతీ ఏషాఽథాగ్నిర్వాయురాదిత్య ఇతి భాస్వతి ఏషా అథ బ్రహ్మ రుద్రో విష్ణురిత్యధిపతివతీ ఏషాఽథ గార్హపత్యో దక్షిణాగ్నిరాహవనీయా ఇతి ముఖవతీ ఏషాఽథ ఋగ్యజుఃసామేతి విజ్ఞానవతీ ఏషా భూర్భువఃస్వరితి లోకవతీ ఏషాఽథ భూతం భవ్యం భవిష్యదితి కాలవతీ ఏషాఽథ ప్రాణోఽగ్నిః సూర్య ఇతి ప్రతాపవతీ ఏషాఽథాన్నమాపశ్చన్ద్రమా ఇత్యాప్యాయనవతీ ఏషాఽథ బుద్ధిర్మనోఽహఙ్కారా ఇతి చేతనవతీ ఏషాఽథ ప్రాణోఽపానో వ్యాన ఇతి ప్రాణవతీ ఏషేతి అత ఓమిత్యుక్తేనైతాః ప్రస్తుతా అర్చితా అర్పితా భవన్తీతి ఏవం హ్యాహైతద్వై సత్యకామ పరాం చాపరాం చ బ్రహ్మ యదోమిత్యేతదక్షరమితి

ఇంకా మరొక చోట కూడా ఇలా చెప్పబడింది: ఈ 'ఓం' అక్షరానికి తొంభై విధాలుగా స్వరూపాలు ఉన్నాయి. ఇది స్త్రీ, పురుష, నపుంసక లింగాలతో కూడినది. ఇది అగ్ని, వాయువు, ఆదిత్యుడిలా ప్రకాశవంతంగా ఉంటుంది. ఇది బ్రహ్మ, రుద్రుడు, విష్ణువు లాంటి అధిపతిగా ఉంటుంది. ఇది గార్హపత్యం, దక్షిణాగ్ని, ఆహవనీయమంటూ నోటిలా ఉంటుంది. ఇది ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం లాంటి జ్ఞానంతో నిండినది. ఇది భూ, భువ, స్వః అనే లోకాలతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. ఇది గతం, వర్తమానం, భవిష్యత్తు అనే కాలాలతో కూడినది. ఇది ప్రాణం, అగ్ని, సూర్యుడిలా తేజస్సుతో నిండినది. ఇది అన్నం, నీరు, చంద్రుడిలా పోషణను ఇస్తుంది. ఇది బుద్ధి, మనస్సు, అహంకారంతో కూడినది. ఇది ప్రాణం, అపాన, వ్యానాలతో ప్రాణశక్తితో నిండినది. ఇలా 'ఓం' అనే శబ్దాన్ని పలికినప్పుడు ఇవన్నీ సమర్పించబడి, పూజించబడి, అర్పించబడతాయి. సత్యకామా! ఈ విధంగా, 'ఓం' అనే అక్షరమే పరబ్రహ్మమూ, అపరబ్రహ్మమూ అని చెప్పబడింది.

అథావ్యాహృతం వా ఇదమాసీత్ స సత్యం ప్రజాపతిస్తపస్తప్త్వాఽనువ్యాహరద్భూర్భువఃస్వరితి । ఏషైవాస్య ప్రజాపతేః స్థవిష్ఠా తనుర్యా లోకవతీతి స్వరిత్యస్యాః శిరో నాభిర్భువో భూః పాదా ఆదిత్యశ్చక్షుః చక్షురాయతా హి పురుషస్య మహతీ మాత్రా చక్షుషా హ్యయం మాత్రాశ్చరతి సత్యం వై చక్షుః అక్షిణ్యవస్థితో హి పురుషః సర్వార్థేషు చరతి ఏతస్మాద్భూర్భువఃస్వరిత్యుపాసీతానేన హి ప్రజాపతిర్విశ్వాత్మా విశ్వచక్షురివోపాసితో భవతీతి ఏవం హ్యాహైషా వై ప్రజాపతేర్విశ్వభృత్తనురేతస్యామిదం సర్వమన్తర్హితమస్మిన్ చ సర్వస్మిన్నేషా అన్తర్హితేతి తస్మాదేషోపాసీతా

ప్రారంభంలో ఇది పలకబడలేదు. ఆ సత్యమయిన ప్రజాపతి తపస్సు చేసి, 'భూ, భువ, స్వః' అని పలికాడు. ఇదే ప్రజాపతికి గొప్ప రూపం, ఇది లోకాలతో పోల్చతగినది. ఇందులో 'స్వః' తల, 'భువః' నాభి, 'భూ' పాదాలు. సూర్యుడు కన్ను, ఎందుకంటే మనిషికి కన్ను గొప్ప పరిమాణం. కన్నుతోనే మనిషి అన్ని విషయాల్లో సంచరిస్తాడు. సత్యమే కన్ను. మనిషి కన్నుల్లో స్థితుడై, అన్ని విషయాల్లో సంచరిస్తాడు. అందుకే 'భూ, భువ, స్వః' అనే మంత్రాన్ని ధ్యానం చేయాలి. దీని ద్వారా ప్రజాపతి, అన్ని లోకాల ఆత్మ, అన్నింటినీ చూసేవాడిగా పూజించబడతాడు. ఈ విధంగా, ఇదే ప్రజాపతికి విశ్వాన్ని పోషించే రూపం. అందులో ఈ సర్వం అంతా అంతర్భూతమై ఉంది. ప్రతి దానిలో ఇదే అంతర్భూతమై ఉంది. అందుకే దీన్ని ధ్యానం చేయాలి.

తత్సవితుర్వరేణ్యమిత్యసౌ వా ఆదిత్యః సవితా స వా ఏవం ప్రవరణీయ ఆత్మకామేనేత్యాహుర్బ్రహ్మవాదినోఽథ భర్గో దేవస్య ధీమహీతి సవితా వై దేవస్తతో యోఽస్య భర్గాఖ్యస్తం చిన్తయామీత్యాహుర్బ్రహ్మవాదినోఽథ ధియో యో నః ప్రచోదయాదితి బుద్ధయో వై ధియస్తాయోఽస్మాకం ప్రచోదయాదిత్యాహుర్బ్రహ్మవాదినః అథ భర్గా ఇతి యో హ వా అముష్మిన్నాదిత్యే నిహితస్తారకోఽక్షిణి వైష భర్గాఖ్యః భాభిర్గతిరస్య హీతి భర్గః భర్జయతీతి వైష భర్గ ఇతి రుద్రో బ్రహ్మవాదినోఽథ భ ఇతి భాసయతీమాన్ లోకాన్ ర ఇతి రంజయతీమాని భూతాని గ ఇతి గచ్ఛన్త్యస్మిన్నాగచ్ఛన్త్యస్మాదిమాః ప్రజాస్తస్మాద్భ\-రగ\-త్వాద్భర్గః శాశ్వత్ సూయమానాత్ సూర్యః సవనాత్ సవితాఽదానాత్ ఆదిత్యః పవనాత్పావనోఽథాపోప్యాయనాదిత్యేవం హ్యాహ ఖల్వాత్మనోఽత్మా నేతామృతాఖ్యశ్చేతా మన్తా గన్తోత్సృష్టానన్దయితా కర్తా వక్తా రసయితా ఘ్రాతా ద్రష్టా శ్రోతా స్పృశతి చ విభుర్విగ్రహే సన్నివిష్టా ఇత్యేవం హ్యాహ అథ యత్ర ద్వైతీభూతం విజ్ఞానం తత్ర హి శృణోతి పశ్యతి జిఘ్రతి రసయతి చైవ స్పర్శయతి సర్వమాత్మా జానీతేతి యత్రాద్వైతీభూతం విజ్ఞానం కార్యకారణకర్మనిర్ముక్తం నిర్వచనమనౌపమ్యం నిరుపాఖ్యాం కిం తదవాచ్యమ్

'తత్ సవితుర్ వరేణ్యం' అంటే ఆ సూర్యుడే సవితా. ఆత్మను కోరుతూ, ఆయన్నే మనం ఎంచుకోవాలి అని బ్రహ్మవేత్తలు అంటారు. 'భర్గో దేవస్య ధీమహి' అంటే సవితా దేవుడే. ఆయనకు 'భర్గ' అనే పేరు ఉంది. దాన్ని మనం ధ్యానం చేద్దాం అని బ్రహ్మవేత్తలు చెబుతారు. 'ధియో యో నః ప్రచోదయాత్' అంటే బుద్ధులు అంటే మనస్సులు. అవి మనవి. వాటిని ఆయన ప్రేరేపించాలి అని బ్రహ్మవేత్తలు అంటారు. ఇప్పుడు 'భర్గ' అంటే ఆ సూర్యునిలో ఉన్న, చూపు ఇచ్చేవాడు. అతడే భర్గ అనే పేరుగలవాడు. అతని కాంతితోనే సంచారం జరుగుతుంది. అందుకే భర్గ అని అంటారు. అతడు కాల్చేవాడు కాబట్టి భర్గ అని అంటారు. 'భ' అంటే లోకాలను ప్రకాశింపజేస్తాడు. 'ర' అంటే భూతాలను ఆనందింపజేస్తాడు. 'గ' అంటే ప్రాణులు అందరూ అతడిలోకి వెళ్తారు, అతడినుంచి వస్తారు. అందుకే 'భ-ర-గ' అనే అక్షరాల కలయికతో భర్గ అని పేరు వచ్చింది. ఎప్పుడూ ప్రకాశించే వాడు కాబట్టి సూర్యుడు. ప్రేరేపించేవాడు కాబట్టి సవితా. ఇచ్చేవాడు కాబట్టి ఆదిత్యుడు. పవిత్రతనిచ్చేవాడు కాబట్టి పవనుడు. నింపేవాడు కూడా ఇతడే. ఈ విధంగా, ఆత్మకు ఆత్మయే, అమృత అనే పేరు, ఆలోచించేవాడు, తెలిసినవాడు, పోయేవాడు, విముక్తి ఇచ్చేవాడు, ఆనందింపజేసేవాడు, చేయువాడు, చెప్పేవాడు, రుచి చూడేవాడు, వాసన పుట్టించేవాడు, చూసేవాడు, వినేవాడు, తాకేవాడు, అన్నింటిలో వ్యాపించి, శరీరంలో స్థితుడై ఉంటాడు అని చెప్పబడింది. ఇప్పుడు, జ్ఞానం ద్వంద్వంగా ఉన్నప్పుడు, అక్కడ వినటం, చూడటం, వాసన పుట్టటం, రుచి చూడటం, తాకటం జరుగుతుంది. ఆత్మ అన్నీ తెలుసుకుంటుంది. కానీ, జ్ఞానం అద్వైతంగా ఉన్నప్పుడు, కారణం, ఫలం, క్రియ లేకుండా, వివరించలేని, పోల్చలేని, చెప్పలేని స్థితిలో ఉన్నప్పుడు, అది ఏమిటో చెప్పలేం.

ఏష హి ఖల్వాత్మేశానః శమ్భుర్భవో రుద్రః ప్రజాపతిర్విశ్వసృక్ హిరణ్యగర్భః సత్యం ప్రాణో హంసః శాస్తా విష్ణుర్నారాయణోఽర్కః సవితా ధాతా విధాతా సమ్రాడిన్ద్ర ఇన్దురితి య ఏష తపత్యగ్నిరివాగ్నినా పిహితః సహస్రాక్షేణ హిరణ్మయేనాణ్డేన ఏష వా జిజ్ఞాసితవ్యోఽన్వేష్టవ్యః సర్వభూతేభ్యోఽభయం దత్వారణ్యం గత్వాథ బహిఃకృత్వీన్ద్రియార్థాన్స్వాచ్ఛరీరాదుపలభేత ఏనమితి । విశ్వరూపం హరిణం జాతవేదసం పరాయణం జ్యోతిరేకం తపన్తమ్ । సహస్రరశ్మిః శతధా వర్తమానః ప్రాణః ప్రజానాముదయత్యేష సూర్యః

ఈ ఆత్మయే ఈశ్వరుడు, శంభు, భవుడు, రుద్రుడు, ప్రజాపతి, సృష్టికర్త, హిరణ్యగర్భుడు, సత్యం, ప్రాణం, హంస, ఉపదేశకుడు, విష్ణువు, నారాయణుడు, అర్కుడు, సవితా, ధాత, విధాత, సమ్రాట్, ఇంద్రుడు, చంద్రుడు. ఇతడే ప్రకాశించే వాడు, అగ్నిలో అగ్నిలా, వేల కన్నులతో, బంగారు గుడ్డలో మరుగున ఉన్నాడు. ఇతడిని తెలుసుకోవాలి, అన్వేషించాలి. అన్ని జీవులకు భయాన్ని తొలగించి, అడవికి వెళ్లి, ఇంద్రియ విషయాలను బయటపెట్టి, తన శరీరంలోనే ఇతడిని తెలుసుకోవాలి. అన్ని రూపాలుగలవాడు, బంగారు వర్ణుడు, జీవులను తెలిసినవాడు, పరమగమ్యం, ఒకే వెలుగుగా ప్రకాశించే వాడు, వెయ్యి కిరణాలతో, వంద మార్గాల్లో సంచరించే వాడు, ప్రాణంగా జీవులకు ఉదయించే వాడు — ఇతడే సూర్యుడు.

తస్మాద్వా ఏష ఉభయాత్మైవం విదాత్మన్యేవాభిద్యాయత్యాత్మన్యేవ యజతీతి ధ్యానం ప్రయోగస్థం మనో విద్వద్భిష్టుతం మనఃపూతిముచ్ఛిష్టోపహతమిత్యనేన తత్పావయేత్ మన్త్రం పఠతి ఉచ్ఛిష్టోచ్ఛిష్టోపహితం యచ్చ పాపేన దత్తం మృతసూతకాద్వా వసోః పవిత్రమగ్నిః సవితుశ్చ రశ్మయః పునన్త్వన్నం మమ దుష్కృతం చ యదన్యత్ అద్భిః పురస్తాత్పరిదధాతి ప్రాణాయ స్వాహాపానాయ స్వాహా వ్యానాయ స్వాహా సమానాయ స్వాహోదానాయ స్వాహేతి పఞ్చభిరభిజుహోతి అథావాశిష్టం యతవాగశ్నాత్యతోఽద్భిర్భూయ ఏవోపరిష్టాత్పరిదధాత్యాచాన్తో భూత్వాత్మేజ్యానః ప్రాణోఽగ్నిర్విశ్వోఽసీతి చ ద్వాభ్యామాత్మానమభిధ్యాయేత్ ప్రాణోఽగ్నిః పరమాత్మా వై పఞ్చవాయుః సమాశ్రితః స ప్రీతః ప్రీణాతు విశ్వం విశ్వభుక్ విశ్వోఽసి వైశ్వానరోఽసి విశ్వం త్వయా ధార్యతే జాయమానమ్ విశన్ తు త్వామాహుతయశ్చ సర్వాః ప్రజాస్తత్ర యత్ర విశ్వామృతోఽసీతి ఏవం న విధినా ఖల్వనేనాత్తానత్వం పునరుపైతి

అందువల్ల, ఈ విధంగా తెలిసినవాడు రెండు స్వరూపాలు కలిగి ఉంటాడు. అతడు తనలోనే ధ్యానం చేస్తాడు, తనలోనే ఆరాధన చేస్తాడు. ధ్యానం అనగా మనస్సు సాధనలో స్థిరంగా ఉండటం, జ్ఞానులు దీనిని ప్రశంసిస్తారు. మనస్సు మలినమైందా, ఉచ్ఛిష్టం తగిలిందా, అప్పుడు దీనితో శుద్ధి చేయాలి: 'ఉచ్ఛిష్టం తగిలినదైనా, పాపంతో ఇచ్చినదైనా, మృతుని దగ్గరనో, ప్రసూతి అయిన మహిళ దగ్గరనో వచ్చినదైనా, నా వస్త్రాన్ని, నా ఆహారాన్ని, నేను చేసిన దుష్కర్మలను అగ్ని, సూర్యుని కిరణాలు శుద్ధి చేయుగాక.' అని మంత్రాన్ని పఠిస్తూ ముందుగా నీళ్లు చల్లి, 'ప్రాణాయ స్వాహా, అపానాయ స్వాహా, వ్యానాయ స్వాహా, సమానాయ స్వాహా, ఉదానాయ స్వాహా' అని ఐదు సమర్పణలు చేస్తాడు. మిగిలిన ఆహారం ఉంటే, మౌనంగా తింటాడు. తర్వాత మళ్లీ నీళ్లు పై నుండి చల్లుకుంటాడు. నోరు కడిగి, ఆత్మారాధనను తెలిసినవాడు ఈ రెండు మంత్రాలతో ఆత్మను ధ్యానించాలి: 'ప్రాణం అగ్ని, పరమాత్మా ఐదు వాయువుల రూపంలో ఉన్నాడు, ఆయన సంతోషంగా ఉండి అందరినీ సంతోషపరచుగాక. నీవే సర్వం, నీవే వైశ్వానరుడు, నీవే జగత్తును మోయువాడు, సమస్త హోమాలు, ప్రాణులు నీవులోనే లీనమవ్వుగాక, అక్కడే విశ్వామృతం ఉంది.' ఈ విధంగా ఆచరించినవాడికి మరలా తినబడే స్థితి రాదు.

అథాపరం వేదితవ్యముత్తరో వికారోఽస్యాత్మయజ్ఞస్య యథాన్నమన్నాదశ్చేతి అస్యోపవ్యాఖ్యానం పురుషశ్చేతా ప్రధానాన్తఃస్థః స ఏవ భోక్తా ప్రాకృతమన్నం భుఙ్క్త ఇతి తస్యాయం భూతాత్మా హ్యన్నమస్యకర్తా ప్రధానః తస్మాత్త్రిగుణం భోజ్యం భోక్తా పురుషోఽన్తస్థః అత్ర దృష్టం నామ ప్రత్యయమ్ యస్మాద్బీజసమ్భవా హి పశవస్తస్మాద్బీజం భోజ్యమనేనైవ ప్రధానస్య భోజ్యత్వం వ్యాఖ్యాతం తస్మాద్భోక్తా పురుషో భోజ్యా ప్రకృతిస్తత్స్థో భుఙ్క్త ఇతి ప్రాకృతమన్నం త్రిగుణభేదపరిణమత్వాన్మహదాద్యం విశేషాన్తం లిఙ్గమనేనైవ చతుర్దశవిధస్య మార్గస్య వ్యాఖ్యా కృతా భవతి సుఖదుఃఖమోహసంజ్ఞం హ్యన్నభూతమిదం జగత్ న హి బీజస్య స్వాదుపరిగ్రహోఽస్తీతి యావన్నప్రసూతిః తస్యాప్యేవం తిసృష్వవస్థాస్వన్నత్వం భవతి కౌమారం యౌవనం జరా పరిణమత్వాతత్దన్నత్వమేవం ప్రధానస్య వ్యక్తతాం గతస్యోపలబ్ధిర్భవతి తత్ర బుద్ధ్యాదీని స్వాదుని భవన్త్యధ్యవసాయసఙ్కల్పాభిమానా ఇతి అథేన్ద్రియార్థాన్ పఞ్చస్వాదుని భవన్తి ఏవం సర్వాణీన్ద్రియకర్మాణి ప్రాణకర్మాణి ఏవం వ్యక్తమన్నమవ్యక్తమన్నమ్ అస్య నిర్గుణో భోక్తా భోక్తృత్వాచ్చైతన్యం ప్రసిద్ధం తస్య యథాగ్నిర్వై దేవానామన్నదః సోమోఽన్నమగ్నినైవాన్నమిత్యేవంవిత్ సోమసంజ్ఞోఽయంభూతత్మాఽగ్నిసంజ్ఞోఽప్యవ్యక్తముఖా ఇతి వచనాత్పురుషో హ్యవ్యక్తముఖేన త్రిగుణం భుఙ్క్త ఇతి యో హైవం వేద సంన్యాసీ యోగీ చాత్మయాజీ చేతి అథ యద్వన్న కశ్చిచ్ఛూన్యాగారే కామిన్యః ప్రవిష్టాః స్పృశతీన్ద్రియార్థాన్ తద్వద్ యో న స్పృశతి ప్రవిష్టాన్ సంన్యాసీ యోగీ చాత్మయాజీ చేతి

ఇప్పుడు మరొక విషయం తెలుసుకోవాలి: ఆత్మయజ్ఞానికి ఉన్న ఉన్నతమైన మార్పు 'ఆహారం మరియు తినేవాడు' అనే భావంలో ఉంది. దీని వివరణ: పురుషుడు, అంటే చైతన్యవంతుడు, ప్రకృతిలో అంతర్లీనంగా ఉంటాడు; అతడే అనుభవించేవాడు, సహజమైన ఆహారాన్ని తింటాడు. అతనికి ఈ భూతాత్మే ఆహారం, ఆహారాన్ని తయారుచేసేది, ప్రకృతి. అందువల్ల ఆహారం మూడు గుణాలుగా ఉంటుంది, అనుభవించేవాడు లోపల ఉన్న పురుషుడు. ఇక్కడ కనిపించేది వస్తువు, జంతువులు విత్తనంతో పుట్టినవారు, కాబట్టి విత్తనం ఆహారం; ఇలా ప్రకృతికి ఆహార స్వరూపం వివరించబడింది. అందువల్ల భోక్తా పురుషుడు, భోజ్యమైనది ప్రకృతి; అక్కడ ఉండి తింటాడు. సహజమైన ఆహారం మూడు గుణాల మార్పులతో మహత్త్వం నుండి విశేషం వరకు వ్యాపిస్తుంది; ఇలా పద్నాలుగు మార్గాల వివరణ పూర్తయింది. ఈ లోకం సుఖం, దుఃఖం, మోహం అనే పేర్లతో ఆహారరూపంగా ఉంది. విత్తనానికి తీపి రుచి ఉండదు, అది ఆహారంగా మారేవరకు. బాల్యం, యౌవనం, వృద్ధాప్యం అనే మూడు స్థితుల్లో కూడా మార్పు వల్ల ఆహారత్వం ఉంటుంది. ప్రకృతి వ్యక్తమైతే, అది గ్రహించబడుతుంది; అప్పుడు బుద్ధి మొదలైనవి తీపిగా అనిపిస్తాయి—నిశ్చయం, సంకల్పం, అభిమానం. తర్వాత ఇంద్రియార్థాలు ఐదింటిలో తీపిగా అనిపిస్తాయి. ఇలా అన్ని ఇంద్రియకర్మలు, ప్రాణకర్మలు కూడా అలాగే. వ్యక్తమైన ఆహారం, అవ్యక్తమైన ఆహారం—భోక్తా నిర్గుణుడు అయినా, భోక్తృత్వం చైతన్యంతో తెలుస్తుంది. దేవతల్లో అగ్ని ఆహారాన్ని తినేవాడు, సోముడు ఆహారం, ఆహారం అగ్నికి సమర్పించబడుతుంది. ఇక్కడ భూతాత్మ సోమునిగా, అగ్ని అవ్యక్తమైన నోటిగా చెప్పబడింది. కాబట్టి పురుషుడు అవ్యక్తమైన నోటితో మూడు గుణాలను అనుభవిస్తాడు. ఇది తెలిసినవాడు సంయాసి, యోగి, ఆత్మయాజి. అలాగే, ఎవరూ లేని గదిలో మహిళలు ప్రవేశించినప్పుడు ఎవరూ ఇంద్రియార్థాలను తాకరు; అలాగే, లోపలికి వచ్చిన వాటిని తాకని వాడు సంయాసి, యోగి, ఆత్మయాజి.

పరం వా ఏతదాత్మనో రూపం యదన్నమన్నమయో హ్యయం ప్రాణోఽథ న యద్యశ్నాత్యమన్తాఽశ్రోతాఽస్ప్రష్టాఽద్రష్టాఽవక్తాఽఘ్రాతారసయితా భవతి ప్రాణాంశ్చోత్సృజతీతి ఏవం హ్యాహాథ యది ఖల్వశ్నాతి ప్రాణసమృద్ధో భూత్వా మన్తా భవతి శ్రోతా భవతి స్ప్రష్టా భవతి వక్తా భవతి రసయితా భవతి ఘ్రాతా భవతి ద్రష్టా భవతీతి ఏవం హ్యాహ అన్నాద్వై ప్రజాః ప్రజాయన్తే యాః కశ్చిత్పృథివీశృతాః । అతోఽన్నేనైవ జీవన్తి అథైతదపి యన్తి అన్తతః

ఈ ఆత్మకు పరమరూపం ఆహారమే. ఎందుకంటే ప్రాణం కూడా ఆహారంతోనే ఏర్పడింది. తినకపోతే, ఆలోచించలేడు, వినలేడు, తాకలేడు, చూడలేడు, మాట్లాడలేడు, వాసన పట్టలేడు, రుచి చూడలేడు, ప్రాణాలను విడిచిపెడతాడు. కానీ తింటే, ప్రాణంతో నిండిపోయి, ఆలోచించగలడు, వినగలడు, తాకగలడు, మాట్లాడగలడు, రుచి చూడగలడు, వాసన పట్టగలడు, చూడగలడు. అందుకే అంటారు: ఆహారంవల్లే ప్రాణులు పుడతారు, భూమిపై ఉన్నవారు అందరూ. ఆహారంతోనే జీవిస్తారు, చివరికి మళ్లీ ఆహారంలోనే లీనమవుతారు.

అథాన్యత్రాపి ఉక్తమ్ సర్వాణి హ వా ఇమాని భూతాన్యహరహః ప్రపతన్త్యన్నమభిజిఘృక్షమాణాని సూర్యో రశ్మిభిరాదదాత్యన్నం తేనాసౌ తపత్యన్నేనాభిషిక్తాః పచన్తీమే ప్రాణా అగ్నిర్వా అన్నేనోజ్జ్వలత్యన్నకామేనేదం ప్రకల్పితం బ్రహ్మణా అతోఽన్నమాత్మేత్యుపాసీతేత్వేయం హ్యాహ । అనాద్భూతాని జాయన్తే జాతాన్యన్నేన వర్ధన్తే అద్యతేఽత్తి చ భూతాని తస్మాదన్నం తదుచ్యతే

ఇంకొక చోట కూడా ఇలా చెప్పబడింది: ఈ భూతములు అన్నీ ప్రతిరోజూ ఆహారం కోసం పరుగెడతాయి, దాన్ని పొందాలని ఆశిస్తాయి. సూర్యుడు తన కిరణాలతో ఆహారాన్ని ఎత్తిపడతాడు; ఆహారంతోనే అతడు తాపాన్ని ఇస్తాడు. ఈ ప్రాణాలు కూడా ఆహారంతో తాపాన్ని ఇస్తాయి. అగ్ని కూడా ఆహారంతోనే మండుతుంది. ఈ లోకం ఆహారాన్ని కోరుతూ బ్రహ్మద్వారా ఏర్పడింది. అందువల్ల ఆహారాన్ని ఆత్మగా భావించాలి. అలాగే ఇలా చెప్పబడింది: 'నీటివల్ల భూతములు పుడతాయి; పుట్టిన తరువాత అవి ఆహారంతో పెరుగుతాయి; ప్రాణులు తింటాయి, తినబడతాయి; అందుకే దాన్ని ఆహారం అంటారు.'

అథాన్యత్రాపి ఉక్తమ్ \: విశ్వభృద్వై నామైషా తనుర్భగవతో విష్ణోర్యదిదమన్నం ప్రాణో వా అన్నస్య రసో మనః ప్రాణస్య విజ్ఞానం మనస ఆనన్దం విజ్ఞానస్యేతి అన్నవాన్ ప్రాణవాన్ మనశ్వాన్ విజ్ఞానవాన్ ఆనన్దవాన్ చ భవతి యో హైవం వేద యావాన్తీహ వై భూతాన్యన్నమదన్తి తావత్స్వన్తస్థోఽన్నమత్తి యో హైవంవేద । అన్నమేవ విజరన్నమన్నం సంవననం స్మృతమ్ । అన్నం పశూనాం ప్రాణోఽన్నం జ్యేష్ఠమన్నం భిషక్ స్మృతమ్

ఇంకా మరొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: ఈ విశ్వాన్ని పోషించే భగవంతుడు విష్ణువు యొక్క రూపమే అన్నం. ఆ అన్నానికి ప్రాణమే సారం, ఆ ప్రాణానికి మనసే సారం, మనసుకు జ్ఞానమే సారం, ఆ జ్ఞానానికి ఆనందమే సారం. ఎవరు ఇలా తెలుసుకుంటారో వారు అన్నంతో, ప్రాణంతో, మనసుతో, జ్ఞానంతో, ఆనందంతో పరిపూర్ణులవుతారు. ఈ లోకంలో ఎంతమంది జీవులు అన్నాన్ని తింటారో, అంత అన్నం తనలో తానే అనుభవిస్తాడు, ఎవడు ఇలా తెలుసుకుంటాడో. అన్నమే నిత్యమైనది, అన్నమే కలయికకు కారణం అని గుర్తించబడింది. అన్నమే పశువులకు ప్రాణం, అన్నమే పురాతనమైనది, అన్నమే వైద్యుడు అని చెప్పబడింది.

అథాన్యాత్రప్యుక్తమ్ \: అన్నం వా అస్య సర్వస్య యోనిః కాలశ్చాన్నస్య సూర్యో యోనిః కాలస్య తస్యైతద్రూపం యన్ నిమేషాదికాలాత్సమ్భృతం ద్వాదశాత్మకం వత్సరమేతస్యాగ్నేయమర్ధమర్ధం వారుణం మఘాద్యం శ్రవిష్ఠార్ధమాగ్నేయం క్రమేణోత్క్రమేణ సార్పాద్యం శ్రవిష్ఠార్ధాన్తం సౌమ్యమ్ తత్రైకైకమాత్మనో నవాంశకం సచారకవిధమ్ సౌక్ష్మ్యత్వాదేతత్ప్రమాణమనేనైవ ప్రమీయతే హి కాలః న వినా ప్రమాణేన ప్రమేయస్యోపలబ్ధిః ప్రమేయోఽపి ప్రమాణతాం పృథక్త్వాదుపైత్యాత్మసమ్బోధనార్థమిత్యేవం హ్యాహ । యావత్యో వై కాలస్య కలాస్తావతీషు చరత్యసౌ యః కాలం బ్రహ్మేత్యుపాసీత కాలస్తస్యాతిదూరమపసరతీతి ఏవం హ్యాహ \: కాలాత్స్రవన్తి భూతాని కాలాద్వృద్ధిం ప్రయాన్తి చ । కాలే చాస్తం నియచ్ఛన్తి కాలో మూర్తిరమూర్తిమాన్

ఇంకా మరొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: ఈ సృష్టిలో అన్నమే మూలం, ఆ అన్నానికి కాలమే మూలం, కాలానికి సూర్యుడే మూలం. ఆ కాలం రూపం ఏమిటంటే — క్షణాల మొదలుకొని పన్నెండు భాగాలుగా కూడిన సంవత్సరమే. అందులో సగం అగ్ని భాగం, మిగతా సగం వరుణ భాగం. మఘా నక్షత్రం నుండి శ్రవిష్ఠ మధ్య వరకు అగ్ని భాగం, అక్కడినుంచి శ్రవిష్ఠ చివర వరకు సోమ భాగం. ఒక్కో భాగం తొమ్మిది భాగాలుగా, వాటి చక్రాల ప్రకారం విభజించబడింది. ఇది చాలా సూక్ష్మంగా ఉండడం వల్ల ఇదే ప్రమాణం; కాలాన్ని దీని ద్వారా మాత్రమే కొలుస్తారు. ప్రమాణం లేకుండా కొలవదగినదాన్ని తెలుసుకోలేరు. కొలవదగినదాన్ని ప్రత్యేకంగా తెలుసుకోవడం కోసం ప్రమాణంగా భావిస్తారు. కాలానికి ఎంత భాగాలున్నాయో, అంత భాగాల్లో ఆ పరమాత్మ సంచరిస్తాడు. ఎవరు కాలాన్ని బ్రహ్మంగా భావించి ధ్యానిస్తారో, వారికి కాలం చాలా దూరంగా పోతుంది. కాలం నుంచే జీవులు ఉద్భవిస్తాయి, కాలంతో పెరుగుతాయి, కాలంలోనే లయమవుతాయి. కాలమే రూపమూ, నిరుపమూ అయినదని చెప్పబడింది.

ద్వే వావ బ్రహ్మణో రుపే కాలశ్చాకాలశ్చాథ యః ప్రాగాదిత్యాత్సోఽకాలోఽకాలోఽథ య ఆదిత్యద్యః స కాలః సకలః సకలస్య వా ఏతద్రూపం యత్సంవత్సరః సంవత్సరాత్ఖల్వేవేమాః ప్రజాః ప్రజాయన్తే సంవత్సరేణేహ వై జాతా వివర్ధన్తే సంవత్సరే ప్రత్యస్తం యన్తి తస్మాత్సంవత్సరో వై ప్రజాపతిః కాలోఽన్నం బ్రహ్మనీడమాత్మా చేత్యేవం హ్యాహ కాలః పచతి భూతాని సర్వాణ్యేవ మహాత్మని । యస్మిన్ తు పచ్యతే కాలో యస్తం వేద స వేదవిత్

బ్రహ్మకు రెండు రూపాలున్నాయి: కాలం, అకాలం. సూర్యునికి ముందున్నది అకాలం; సూర్యుని మొదలు కాలం. కాలానికి రూపమే సంవత్సరము. సంవత్సరంనుంచే ఈ సృష్టిలోని ప్రాణులు పుడతాయి. సంవత్సరంతో పుట్టినవారు పెరుగుతారు, సంవత్సరంలోనే లయమవుతారు. అందుకే సంవత్సరమే ప్రజాపతి. కాలమే అన్నం, బ్రహ్మ నివాసస్థానం, ఆత్మ కూడా. కాలమే సమస్త భూతాలను పరమాత్మలో పాకిస్తాడు. కానీ కాలం అతనిలో పాకించబడే వాడెవరో, అతడే నిజమైన జ్ఞాని.

విగ్రహవానేష కాలః సిన్ధురాజః ప్రజానామ్ ఏష తత్స్థః సవితాఖ్యో యస్మాదేవేమే చన్ద్రర్క్షగ్రహ సంవత్సరాదయః సూయన్తే అథైభ్యః సర్వమిదమత్ర వా యత్కిఞ్చిత్శుభాశుభం దృశ్యన్తేహ లోకే తదేతేభ్యస్తస్మాదాదిత్యాత్మా బ్రహ్మాథ కాలసంజ్ఞమాదిత్యముపాసీతాదిత్యో బ్రహ్మేత్యేకేఽథ ఏవం హ్యాహ । హోతా భోక్తా హవిర్మన్త్రో యజ్ఞో విష్ణుః ప్రజాపతిః । సర్వః కశ్చిత్ప్రభుః సాక్షీ యోఽముష్మిన్భాతి మణ్డలే

ఈ కాలానికి రూపం ఉంది. ఇతడే నదులకూ, ప్రాణులకూ రాజు. ఇతడు అక్కడ సవితా అనే పేరుతో నిలిచివుంటాడు. ఇతడినుంచే చంద్రుడు, నక్షత్రాలు, గ్రహాలు, సంవత్సరాలు మొదలైనవి ఉద్భవిస్తాయి. వీటినుంచే ఈ లోకంలో కనిపించే మంచి, చెడు అన్నీ వస్తాయి. అందువల్ల సూర్యుని బ్రహ్మస్వరూపమైన కాలంగా ధ్యానించాలి. కొందరు సూర్యుడే బ్రహ్మ అంటారు. ఇలా చెప్పబడింది: హోత, భోక్త, హవిర్, మంత్రం, యజ్ఞం, విష్ణువు, ప్రజాపతి — ఈ లోకంలో ప్రభువు, సాక్షి, ఆ వలయములో ప్రకాశించే వాడు — ఇవన్నీ ఆయనే.

బ్రహ్మ హ వా ఇదమగ్ర ఆసీత్ ఏకోఽనన్తః ప్రాగనన్తో దక్షిణోఽనన్తః ప్రతీచ్యనన్త ఉదీచ్యనన్త ఊర్ధ్వాన్ చాఽవాన్ చ సర్వతోఽనన్తః న హ్యాస్య ప్రాచ్యాది దిశః కల్పన్తేఽథ తిర్యగ్వాన్ చోర్ధ్వం వా అనూహ్య ఏష పరమాత్మాఽపరిమితోఽతర్క్యోఽచిన్త్య ఏష ఆకాశాత్మా ఏవైష కృత్స్నక్షయ ఏకో జాగర్తీతి ఏతస్మాదాకాశాదేష ఖల్విదం చేతామాత్రం బోధయతి అనేనైవ చేదమ్ ధ్యాయతే అస్మిన్ చ ప్రత్యస్తం యాతి అస్యైతద్భాస్వరం రూపం యదముష్మిన్నాదిత్యే తపతి అగ్నౌ చాధుమకే యజ్జ్యోతిశ్చిత్రతరముదరస్తోఽథ వా యః పచత్యన్నమ్ ఇత్యేవం హ్యాహ యశ్చైషోఽగ్నౌ యశ్చాయం హృదయే యశ్చాసావాదిత్యే స ఏష ఏకా ఇత్యేకస్య హైకత్వమేతి య ఏవం వేద

ప్రారంభంలో ఈ సృష్టిలో బ్రహ్మమే ఒక్కటే ఉండేది. అది అన్ని దిశల్లో అనంతంగా విస్తరించి ఉంది — తూర్పు, దక్షిణం, పడమర, ఉత్తరం, పైకి, కిందకి, అన్నీ వైపులా అంతులేకుండా ఉంది. దీనికి తూర్పు మొదలైన దిశలు లేవు; ఎటు చూసినా పరిమితి లేదు. ఇది పరమాత్మ, ఎవరూ ఊహించలేని, ఆలోచించలేని, ఎవరూ పూర్తిగా గ్రహించలేని వాడు. ఇది ఆకాశ స్వరూపుడు, అన్నింటినీ ఆవరించి, ఎప్పుడూ జాగరూకంగా ఉన్నవాడు. ఈ ఆకాశం నుంచే మనస్సుకు జ్ఞానం కలుగుతుంది; ఇదే మనం ధ్యానం చేసే దైవం; అంతా చివరికి ఇందులోనే లీనమవుతుంది. దీని ప్రకాశవంతమైన రూపమే సూర్యునిలో ప్రకాశిస్తుంది, పొగలేని అగ్నిలో దహించిపోతుంది, కడుపులో వెలిగే అగ్ని, అన్నం వండే అగ్ని కూడా ఇదే. అందుకే చెబుతారు — అగ్నిలో ఉన్నది, హృదయంలో ఉన్నది, సూర్యునిలో ఉన్నది — ఇవన్నీ ఒక్కటే. ఇది ఎవరికి తెలుస్తుందో వారు ఏకత్వాన్ని పొందుతారు.

తథా తత్ప్రయోగకల్పః ప్రాణాయామః ప్రత్యాహారో ధ్యానం ధారణా తర్కః సమాధిః షడఙ్గా ఇత్యుచ్యతే యోగః అనేన యదా పశ్యన్పశ్యతి రుక్మవర్ణం కర్తారమీశం పురుషం బ్రహ్మయోనిమ్ తదా విద్వాన్పుణ్యపాపే విహాయ పరేఽవ్యయే సర్వమేకీకరోతి ఏవం హ్యాహ \: యథా పర్వతమాదీప్తం నాశ్రయన్తి మృగద్విజాః । తద్వద్బ్రహ్మవిదో దోషా నాశ్రయన్తి కదాచన

ఇదే విధంగా సాధన కూడా వివరించబడింది — శ్వాస నియంత్రణ, ఇంద్రియాలను వెనక్కి తీసుకోవడం, ధ్యానం, ఏకాగ్రత, విచారణ, సమాధి — ఇవే యోగానికి ఆరు భాగాలు. వీటి ద్వారా, ఎవరు చూస్తారో వారు బంగారు వర్ణంతో ఉన్న సృష్టికర్తను, ప్రభువును, పురుషుని, బ్రహ్మ మూలాన్ని దర్శిస్తారు. అప్పుడు జ్ఞానులు పుణ్యపాపాలను వదిలేసి, అన్నింటినీ శాశ్వతమైన పరమాత్మలో ఏకమవుతారు. అందుకే చెబుతారు — ఎలా అంటే, మంటలు ఎగిసిపడే పర్వతాన్ని జంతువులు, పక్షులు దగ్గరికి రాకపోవడం లాంటిది; అలాగే బ్రహ్మాన్ని తెలిసినవారిని ఎలాంటి దోషాలు కూడా చేరవు.

అథాన్యత్రాప్యుక్తమ్ \: యదా వై బహిర్విద్వాన్మనో నియమ్యేన్ద్రియార్థాన్ చ ప్రాణో నివేశయిత్వా నిఃసఙ్కల్పస్తతస్తిష్ఠేత్ అప్రాణాదిహ యస్మాత్సమ్భూతః ప్రాణసంజ్ఞకో జీవస్తస్మాత్ప్రాణో వై తుర్యాఖ్యే ధారయేత్ప్రాణమ్ ఇత్యేవం హ్యాహ \: అచిత్తం చిత్తమధ్యస్తమచిన్త్యం గుహ్యముత్తమమ్ । తత్ర చిత్తం నిధాయేత తచ్చ లిఙ్గం నిరాశ్రయమ్

ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది — జ్ఞాని తన మనస్సును బయటకు పోకుండా నియంత్రించి, ఇంద్రియార్థాలను అదుపులో పెట్టి, శ్వాసను స్థిరపరిచి, సంకల్పాలు లేకుండా ఉండాలి. ఎందుకంటే, ప్రాణం ఇక్కడే జీవరూపంలో ఉద్భవిస్తుంది. కాబట్టి, ప్రాణాన్ని తురీయ స్థితిలో నిలిపి ఉంచాలి. అందుకే చెబుతారు — మనస్సు లేని స్థితి, చిత్తమధ్య భాగం, ఊహించలేని, అత్యంత రహస్యమైన స్థానం — అక్కడ మనస్సును స్థిరపరచాలి; అదే ఆధారంలేని సూక్ష్మ లక్షణం.

అథాన్యత్రాప్యుక్తమ్ \: అతః పరాస్య ధారణా తాలురసనాగ్రనిపీడనా\- ద్వాఙ్మనఃప్రాణనిరోధనాద్బ్రహ్మ తర్కేణ పశ్యతి యదాత్మనాఽఽత్మాన\- మణోరణీయాంసం ద్యోతమానం మనఃక్షయాత్పశ్యతి తదాత్మనాత్మానం దృష్ట్వా నిరాత్మా భవతి నిరాత్మకత్వాదసఙ్ఖ్యోఽయోనిశ్చిన్త్యో మోక్షలక్షణమిత్యేతత్పరం రహస్యమ్ ఇత్యేవం హ్యాహ \: చిత్తస్య హి ప్రసాదేన హన్తి కర్మ శుభాశుభమ్ । ప్రసన్నాత్మాత్మని స్థిత్వా సుఖమవ్యయమశ్నుతా ఇతి

ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది — ఈ స్థితికి మించి ఉండేది, నోటి పై భాగాన్ని, నాలుక చివరను ఒత్తడం ద్వారా, మనస్సు, ప్రాణాన్ని నియంత్రించడం ద్వారా, విచారణతో బ్రహ్మను దర్శించడం. మనస్సు లయమైపోయినప్పుడు, మనస్సుతోనే అత్యంత సూక్ష్మంగా ప్రకాశించే ఆత్మను దర్శిస్తారు. అప్పుడు ఆత్మను ఆత్మతో చూసినవాడు, స్వార్థం లేకుండా పోతాడు. స్వార్థం లేకపోవడం వల్ల అది లెక్కించలేనిది, జన్మించనిది, ఊహించలేనిది, మోక్ష లక్షణంతో ఉంటుంది — ఇదే పరమ రహస్యం. అందుకే చెబుతారు — మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉండితే, మంచి చెడు కర్మలు నశించిపోతాయి. ప్రశాంతమైన ఆత్మను ఆత్మలో స్థాపించి, మారని ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాడు.