యో హ ఖలు వాచోపరిస్థః శ్రూయతే స ఏవ వా ఏష శుద్ధః పూతః శూన్యః శాన్తో ప్రాణోఽనీశత్మాఽనన్తోఽక్షయ్యః స్థిరః శాశ్వతోఽజః స్వతన్త్రః స్వే మహిమ్ని తిష్ఠత్యనేనేదం శరీరం చేతనవత్ప్రతిష్ఠాపితం ప్రచోదయితా చైషోఽస్యేతి తే హోచుర్భగవన్కథమనేనేదృశేనానిచ్ఛేనైతద్విధమిదం చేతనవత్ప్రతిష్ఠాపితం ప్రచోదయితా చైషోఽస్యేతి కథమితి తాన్హోవాచ
వాక్కు కన్నా పైగా వినిపించేది, అదే శుద్ధమైన, పవిత్రమైన, ఖాళీగా, శాంతంగా ఉన్న ప్రాణం. దీనికి యజమాని లేడు, అది అనంతం, క్షయించదు, స్థిరంగా, శాశ్వతంగా, జన్మ లేని, స్వతంత్రంగా తన మహిమలో నిలుస్తుంది. దీనివల్లే శరీరం చైతన్యంతో నిలబడుతుంది, దీనివల్లే శరీరం నడుస్తుంది. వారు అడిగారు: 'ప్రభూ! ఇలాంటి ప్రాణం ఎలా శరీరాన్ని చైతన్యంతో నడిపిస్తుంది?' అని. ఆయన ఇలా చెప్పారు.
అథ యోఽయమూర్ధ్వముత్క్రామతీత్యేష వావ స ప్రాణోఽథ యోయమావఞ్చం సంక్రామత్వేష వావ సోఽపానోఽథ యోయం స్థవిష్ఠమన్నధాతుమపానే స్థాపయత్యణిష్ఠం చాఙ్గేఽఙ్గే సమం నయత్యేష వావ స సమానోఽథ యోఽయం పీతాశితముద్గిరతి నిగిరతీతి చైష వావ స ఉదానోఽథ యేనైతాః శిరా అనువ్యాప్తా ఏష వావ స వ్యానః
పైకి ఎగిరేది ప్రాణం. కిందికి పోయేది అపానము. స్థూలమైన ఆహారాన్ని అపానంలో ఉంచి, అనవసరమైనదాన్ని ప్రతి అవయవంలో సమానంగా పంపేది సమానం. తిన్నదాన్ని, తాగినదాన్ని, మింగినదాన్ని బయటకు పంపేది ఉదానం. అన్ని నాడుల్లో వ్యాపించి ఉండేది వ్యానం.
అథోపాంశురన్తర్యామ్యమిభవత్యన్తర్యామముపాంశుమేతయోరన్తరాలే చౌష్ణ్యం మాసవదౌష్ణ్యం స పురుషోఽథ యః పురుషః సోఽగ్నిర్వైశ్వానరోఽప్యన్యత్రాప్యుక్తమయమగ్నిర్వైశ్వానరో యోఽయమనన్తః పురుషో యేనేదమన్నం పచ్యతే యదిదమద్యతే తస్యైష ఘోషో భవతి యదేతత్కర్ణావపిధాయ శృణోతి స యదోత్క్రమిష్యన్భవతి నైనం ఘోషం శృణోతి
ప్రాణం, అపానం మధ్యలో, లోపల సూక్ష్మంగా ఉన్నప్పుడు, మధ్యలో మాసపు వేడి లాంటిది ఉంటుంది. ఆ వ్యక్తే వైశ్వానర అగ్ని. ఇంకొక్కడా కూడా, ఈ వైశ్వానర అగ్ని మనలో ఉండి, ఆహారాన్ని వండుతుంది, జీర్ణం చేస్తుంది అని చెబుతారు. చెవులు మూసుకుంటే వినిపించే శబ్దం ఇదే. మరణించబోయే సమయంలో ఆ శబ్దం వినిపించదు.
స వా ఏష ఆత్మేత్యదో వశం నీత ఇవ సితాసితైః కర్మఫలైరభిభూయమాన ఇవ ప్రతిశరీరేషు చరత్యవ్యక్తత్వాత్సూక్ష్మత్వాదదృశ్యత్వాదగ్రాహ్యత్వాన్నిర్మమత్వా చ్చానవస్థోఽకర్తా కర్తేవావస్థితః
ఇదే ఆత్మ. తెల్లని, నల్లని కర్మఫలాల వల్ల నడిపించబడుతున్నట్టు కనిపించినా, ప్రతి శరీరంలో తిరుగుతున్నట్టు అనిపించినా, ఇది వ్యక్తంగా కాని, సూక్ష్మంగా, కనిపించని, పట్టుకోలేని, అసక్తిగా ఉండటం వల్ల, ఇది స్థిరంగా ఉండదు, ఏ పని చేయదు, అయినా చేయునట్టు కనిపిస్తుంది.
స వా ఏష శుద్ధః స్థిరోఽచలశ్చాలేపోఽవ్యగ్రో నిఃస్పృహః ప్రేక్షకవదవస్థితః స్వస్య చరితభుగ్గుణమయేన పటేనాత్మానమన్తర్ధీయావస్థిత ఇత్యవస్థిత ఇతి
ఇది శుద్ధమైనది, స్థిరమైనది, కదలని, అంటుకోని, కలత లేని, ఆశలేని, దూరంగా చూస్తూ ఉండే సాక్షిలా ఉంటుంది. తన స్వభావాన్ని అనుభవిస్తూ, గుణాల రూపమైన వస్త్రంతో కప్పబడి, లోపలే దాగి ఉంటుంది.
ఇతి ద్వితీయః ప్రపాఠకః ॥ తే హోచుర్భగవన్యద్యేవమస్యాత్మనో మహిమానం సూచయసీత్యన్యో వా పరః కోఽయమాత్మా సితాసితైః కర్మఫలైరభిభూయమానః సదసద్యోనిమాపద్యత ఇత్యవాచీం వోర్ధ్వాం వా గతం ద్వన్ద్వైరభిభూయమానః పరిభ్రమతీతి కతమ ఏష ఇతి తాన్హోవాచ
ఇంతటితో రెండవ భాగం ముగిసింది. వారు ఇలా అడిగారు: "భగవంతుడా, మీరు ఈ ఆత్మ యొక్క మహిమను వివరించగా, మరి ఈ ఆత్మ ఎవరు? ఈయన ఎవరు, తెలుపు-నలుపు కర్మఫలాలకు లోనై, మంచి చెడు జన్మలను పొందుతూ, ద్వంద్వాల వల్ల కిందికి పైకి తిరుగుతూ సంచరిస్తున్నాడు? ఈయన ఎవరో చెప్పండి." ఆయన వారికి సమాధానం ఇచ్చారు.
అథాన్యత్రాప్యుక్తం శరీరమిదం మైథునాదేవోద్భూతం సంవిదపేతం నిరయ ఏవ మూత్రద్వారేణ నిష్క్రామన్తమస్థిభిశ్చితం మాంసేనానులిప్తం చర్మణావబద్ధం విణ్మూత్రపిత్తకఫమజ్జామేదోవసాభిరన్యైశ్చ మలైర్బహుభిః పరిపూర్ణం కోశ ఇవావసన్నేతి
ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: ఈ శరీరం సంయోగం వల్ల పుట్టింది, చైతన్యం లేని, నరకానికి దారి తీసే, మూత్రద్వారంలోంచి బయటకు వచ్చే, ఎముకలతో కప్పబడి, మాంసంతో పూతపడి, చర్మంతో కట్టబడి, మలమూత్రం, పిత్తం, కఫం, మజ్జ, మేద, వసా, ఇంకా ఎన్నో మలాలతో నిండిన, సంచిలో నింపినట్లుగా ఉండే శరీరం.
తృతీయః ప్రపాఠకః ॥ తే హ ఖల్వథోర్ధ్వరేతసోఽతివిస్మితా అతిసమేత్యోచుర్భగవన్నమస్తే త్వం నః శాధి త్వమస్మాకం గతిరన్యా న విద్యత ఇత్యస్య కోఽతిథిర్భూతాత్మనో యేనేదం హిత్వామన్యేవ సాయుజ్యముపైతి తాన్హోవాచ
మూడవ భాగం. అప్పుడు ఊర్ధ్వరేతసులు, ఆశ్చర్యచకితులై, సమీపించి ఇలా అన్నారు: "భగవంతుడా, మీకు నమస్కారం. మాకు బోధించండి. మేము మీకే శరణు, మాకు మరొక దారి లేదు. భూతాత్మకు అతిథి ఎవరు? ఎవరి ద్వారా ఈ శరీరాన్ని వదిలి, వేరే ఏకత్వాన్ని పొందుతారు?" అని అడిగారు. ఆయన సమాధానం చెప్పారు.
అత్రైతే శ్లోకా భవన్తి ॥ యథా నిరిన్ధనో వహ్నిః స్వయోనావుపశామ్యతి । తథా వృత్తిక్షయాచ్చిత్తం స్వయోనావుపశామ్యతి
ఇక్కడ కొన్ని శ్లోకాలు ఉన్నాయి: ఇంధనం లేకుండా అగ్ని ఎలా తన మూలానికి వెళ్ళిపోతుందో, అలాగే కార్యాలు తగ్గితే మనస్సు కూడా తన మూలానికి వెళ్ళిపోతుంది.
స్వయోనావుపశాన్తస్య మనసః సత్యగామినః । ఇన్ద్రియార్థావిమూఢస్యానృతాః కర్మవశానుగాః
తన మూలంలో లీనమైన, సత్యాన్ని అనుసరించే, ఇంద్రియవిషయాలకు మాయలో పడని మనస్సుకు, అబద్ధపు కర్మలు బంధించవు.
చిత్తమేవ హి సంసారస్తత్ప్రయత్నేన శోధయేత్ । యచ్చిత్తస్తన్మయో భవతి గుహ్యమేతత్సనాతనమ్
ఈ సంసారం మనస్సే. అందుకే దాన్ని శుద్ధి చేయాలి. మనస్సు ఎలా ఉంటే మనిషి అలా అవుతాడు; ఇది పురాతన రహస్యం.
చిత్తస్య హి ప్రసాదేన హన్తి కర్మ శుభాశుభమ్ । ప్రసన్నాత్మాత్మని స్థిత్వా సుఖమవ్యయమశ్నుతే
మనస్సు ప్రశాంతమైతే, మంచి చెడు కర్మలు నశిస్తాయి. ప్రశాంతాత్ముడు తనలో స్థిరంగా ఉండి, అక్షయమైన ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాడు.
సమాసక్తం యదా చిత్తం జన్తోర్విషయగోచరే । యద్యేవం బ్రహ్మణి స్యాత్తత్కో న ముచ్యేత బన్ధనాత్
ప్రాణికి మనస్సు ఇంద్రియవిషయాలలో ఆసక్తి పెడితే బంధనంలో పడుతుంది. అదే మనస్సు పరబ్రహ్మలో లీనమైతే, ఎవరు బంధనాల నుంచి విముక్తి పొందరు చెప్పండి!
మనో హి ద్వివిధం ప్రోక్తం శుద్ధం చాశుద్ధమేవ చ । అశుద్ధం కామసఙ్కల్పం శుద్ధం కామవివర్జితమ్
మనస్సు రెండు రకాలుగా చెప్పబడింది: శుద్ధమైనది, అశుద్ధమైనది. అశుద్ధమైనది కామసంకల్పాలతో నిండినది; శుద్ధమైనది కామరహితమైనది.
లయవిక్షేపరహితం మనః కృత్వా సునిశ్చలమ్ । యదా యాత్యమనీభావం తదా తత్పరమం పదమ్
లయం, విక్షేపం లేని స్థిరమైన మనస్సును ఏర్పరిచి, అది మనస్సు లేని స్థితికి చేరినప్పుడు, అది పరమ పదాన్ని పొందుతుంది.
తావదేవ నిరోద్ధవ్యం హృది యావత్క్షయం గతమ్ । ఏతజ్జ్ఞానం చ మోక్షం చ శేషాస్తు గ్రన్థవిస్తరాః
మనస్సు పూర్తిగా నశించే వరకు హృదయంలో నియంత్రించాలి. ఇదే జ్ఞానం, ఇదే మోక్షం; మిగతావన్నీ గ్రంథాల విస్తరణ మాత్రమే.
సమాధినిర్ధూతమలస్య చేతసో నివేశితస్యాత్మని యత్సుఖం లభేత్ । న శక్యతే వర్ణయితుం గిరా తదా స్వయం తదన్తఃకరణేన గృహ్యతే
సమాధిలో మలినాలు తొలగిపోయిన మనస్సు ఆత్మలో స్థిరమై పొందే ఆనందాన్ని మాటలతో వివరించలేరు; ఆ ఆనందాన్ని తానే తన అంతఃకరణంతో గ్రహించగలడు.
అపామపోఽగ్నిరగ్నౌ వా వ్యోమ్ని వ్యోమ న లక్షయేత్ । ఏవమన్తర్గతం చిత్తం పురుషః ప్రతిముచ్యతే
నీటిలో నీరు, అగ్నిలో అగ్ని, ఆకాశంలో ఆకాశం కనిపించదు. అలాగే మనస్సు లోపల లీనమైతే, పురుషుడు విముక్తి పొందుతాడు.
మన ఏవ మనుష్యాణాం కారణం బన్ధమోక్షయోః । బన్ధాయ విషయాసక్తం ముక్త్యై నిర్విషయం స్మృతమితి
మనస్సే మనుష్యులకు బంధనానికి, విముక్తికి కారణం. మనస్సు ఇంద్రియ విషయాలలో ఆసక్తి పడితే బంధనానికి దారి తీస్తుంది; వాటి నుండి విముక్తమైతే, అది మోక్షానికి మార్గం అవుతుంది.
అథ యథేయం కౌత్సాయనిస్తుతిః ॥ త్వం బ్రహ్మా త్వం చ వై విష్ణుస్త్వం రుద్రస్త్వం ప్రజాపతిః । త్వమగ్నిర్వరుణో వాయుస్త్వమిన్ద్రస్త్వం నిశాకరః
ఇప్పుడు కౌత్సాయనుడు చేసిన స్తోత్రం: నీవే బ్రహ్మ, నీవే విష్ణువు, నీవే రుద్రుడు, నీవే ప్రజాపతి. నీవే అగ్ని, నీవే వరుణుడు, నీవే వాయువు, నీవే ఇంద్రుడు, నీవే చంద్రుడు.
త్వం మనుస్త్వం యమశ్చ త్వం పృథివీ త్వమథాచ్యుతః । స్వార్థే స్వాభావికేఽర్థే చ బహుధా తిష్ఠసే దివి
నీవే మనువు, నీవే యముడు, నీవే భూమి, నీవే నశించని పరమాత్మ. నీకోసం, నీ సహజ స్వభావానుసారం, నీవు ఆకాశంలో అనేక రూపాల్లో నిలిచివున్నావు.
విశ్వేశ్వర నమస్తుభ్యం విశ్వాత్మా విశ్వకర్మకృత్ । విశ్వభుగ్విశ్వమాయస్త్వం విశ్వక్రీడారతిః ప్రభుః
విశ్వేశ్వరా! నీకు నమస్కారం. నీవే విశ్వానికి ఆత్మ, విశ్వాన్ని సృష్టించేవాడు. నీవే విశ్వాన్ని అనుభవించేవాడు, నీవే విశ్వమాయ, నీవే విశ్వలీలలో ఆనందించే ప్రభువు.
స వా ఏష సూక్ష్మోఽగ్రాహ్యోఽదృశ్యః పురుషసంజ్ఞకో బుద్ధిపూర్వమిహైవావర్తతేంఽశేన సుషుప్తస్యైవ బుద్ధిపూర్వం నిబోధయత్యథ యోహ ఖలు వావాఇతస్యాంశోఽయం యశ్చేతనమాత్రః ప్రతిపూరుషం క్షేత్రజ్ఞః సఙ్కల్పాధ్యవసాయాభిమానలిఙ్గః ప్రజాపతిర్విశ్వక్షస్తేన చేతనేనేదం శరీరం చేతనవత్ప్రతిష్ఠాపితం ప్రచోదయితా చైషోఽస్యేతి తే హోచుర్భగవన్నీదృశస్య కథమంశేన వర్తనమితి తాన్హోవాచ
ఇది చాలా సూక్ష్మమైనది, పట్టుకోలేని, కనిపించని, 'పురుషుడు' అని పిలవబడేది. ఇది బుద్ధితో ముందుగా ఇక్కడ తిరుగుతుంది. నిద్రలో కూడా, బుద్ధితో ముందుగా మేల్కొంటుంది. దీని భాగం ప్రతీ మనిషిలో చైతన్యంగా ఉంటుంది. అది క్షేత్రజ్ఞుడు, సంకల్పం, నిశ్చయం, అహంకారం లాంటి లక్షణాలతో ఉంటుంది. అదే ప్రజాపతి, అన్నింటిని చూసేవాడు. ఈ చైతన్యంతోనే శరీరం చైతన్యంతో నిలబడుతుంది, దీనివల్లే నడుస్తుంది. వారు అడిగారు: 'ప్రభూ! ఇలాంటి దివ్యమైనది ఎలా భాగంగా పనిచేస్తుంది?' అని. ఆయన ఇలా చెప్పారు.
ప్రజాపతిర్వా ఏషోఽగ్రేఽతిష్ఠత్స నారమతైకః స ఆత్మనమభిధ్యాయద్బవ్హీః ప్రజా అసృజత్త అస్యైవాత్మప్రబుద్ధా అప్రాణా స్థాణురివ తిష్ఠమానా అపశ్యత్స నారమత సోఽమన్యతైతాసం ప్రతిబోధనాయాభ్యన్తరం ప్రావిశానీత్యథ స వాయుమివాత్మానం కృత్వాభ్యన్తరం ప్రావిశత్స ఏకో నావిశత్స పఞ్చధాత్మానం ప్రవిభజ్యోచ్యతే యః ప్రాణోఽపానః సమాన ఉదానో వ్యాన ఇతి
ప్రారంభంలో ప్రజాపతి ఒక్కడే ఉండేవాడు. ఆయన సంతృప్తిగా ఉండలేదు. తనను తాను ధ్యానించి, అనేక ప్రాణులను సృష్టించాడు. అవన్నీ తన నుంచే మేల్కొన్నా, ప్రాణం లేకుండా, కఠినంగా నిలబడిపోయాయి. ఆయన చూసి సంతృప్తిగా లేడు. 'వాటిని మేల్కొలిపేందుకు లోపలికి ప్రవేశిస్తాను' అని ఆలోచించాడు. గాలిలా తనను మార్చుకుని లోపలికి ప్రవేశించాడు. ఒక్కడే ప్రవేశించలేదు, తనను అయిదు భాగాలుగా విడగొట్టి, ప్రాణం, అపాన, సమాన, ఉదాన, వ్యాన అని పిలువబడతాడు.
స వా ఏష పఞ్చధాత్మానం ప్రవిభజ్య నిహితో గుహాయాం మనోమయః ప్రాణశరీరో బహురూపః సత్యసం కల్ప ఆత్మేతి స వా ఏషోఽస్య హృదన్తరే తిష్ఠన్నకృతార్థోఽమన్యతార్థానసాని తత్స్వానీమాని భిత్త్వోదితః పఞ్చభీ రశ్మిభిర్విషయానత్తీతి బుద్ధీన్ద్రియాణి యానీమాన్యేతాన్యస్య రశ్మయః కర్మేన్ద్రియాణ్యస్య హయా రథః శరీరం మనో నియన్తా ప్రకృతిమయోస్య ప్రతోదనేన ఖల్వీరితం పరిభ్రమతీదం శరీరం చక్రమివ మృతే చ నేదం శరీరం చేతనవత్ప్రతిష్ఠాపితం ప్రచోదయితా చైషోఽస్యేతి
ఇలా అయిదు భాగాలుగా విడిపోయి, గుహలో స్థాపించబడింది. ఇది మనస్సుతో కూడినది, ప్రాణాన్ని శరీరంగా ధరించినది, అనేక రూపాలుగలది, నిజమైన సంకల్పంతో కూడిన ఆత్మ. ఇది హృదయంలో ఉండి, ఏదీ సాధించలేకపోతే, ఇతర విషయాలు ఆలోచిస్తుంది. అప్పుడు తన గోడలను దాటి, అయిదు కిరణాలతో విషయాలను అనుభవిస్తుంది. అవే బుద్ధి ఇంద్రియాలు. కర్మేంద్రియాలు గుర్రాలు, శరీరం రథం, మనస్సు రథసారథి. ప్రకృతి అనే కొరడాతో, ఈ శరీరం చక్రంలా తిరుగుతుంది. మరణించిన తర్వాత, ఈ శరీరం చైతన్యంతో ఉండదు, నడిపించబడదు.
అస్తి ఖల్వన్యోఽపరో భూతాత్మా యోఽయం సితాసితైః కర్మఫలైరభిభూయమానః సదసదయోనిమాపద్యత ఇత్యవాచీం వోర్ధ్వాం గతిం ద్వన్ద్వైరభిభూయమానః పరిభ్రమతీత్యస్యోపవ్యాఖ్యానం పఞ్చ తన్మాత్రాణి భూతశబ్దేనోచ్యన్తే పఞ్చ మహాభూతాని భూతశబ్దేనోచ్యన్తేఽథ తేషాం యః సముదాయః శరీరమిత్యుక్తమథ యో హ ఖలు వావ శరీరమిత్యుక్తం స భూతాత్మేత్యుక్తమథాస్తి తస్యాత్మా బిన్దురివ పుష్కర ఇతి స వా ఏషోఽభిభూతః ప్రాకృత్యైర్గుణైరిత్యతోఽభిభూతత్వాత్సంమూఢత్వం ప్రయాత్యసంమూఢస్త్వాదాత్మస్థం ప్రభుం భగవన్తం కారయితారం నాపశ్యద్గుణౌఘైస్తృప్యమానః కలుషీకృతాస్థిరశ్చఞ్చలో లోలుప్యమానః సస్పృహో వ్యగ్రశ్చాభిమానత్వం ప్రయాత ఇత్యహం సో మమేదమిత్యేవం మన్యమానో నిబధ్నాత్యాత్మనాత్మానం జాలేనైవ ఖచరః కృతస్యానుఫలైరభిభూయమానః పరిభ్రమతీతి
నిజంగా, ఇంకొక భూతాత్మ ఉంది. ఈయన తెలుపు-నలుపు కర్మఫలాలకు లోనై, మంచి చెడు జన్మలను పొందుతూ, ద్వంద్వాల వల్ల కిందికి పైకి తిరుగుతూ తిరుగుతుంటాడు. దీని వివరణ ఏమిటంటే: ఐదు సూక్ష్మభూతాలు 'భూతాలు' అని పిలవబడతాయి; ఐదు మహాభూతాలు కూడా 'భూతాలు' అని అంటారు; వీటి సముదాయం 'శరీరం' అని అంటారు. శరీరమే భూతాత్మ. దానికి ఒక ఆత్మ ఉంది, అది కమలంలో బిందువులా ఉంటుంది. ఇది ప్రకృతి గుణాలకు లోనై మాయలో పడుతుంది. మాయలో పడనప్పుడు, తనలోనే ఉన్న ప్రభువైన భగవంతుణ్ణి, సృష్టికర్తను చూడలేడు. గుణాల ఆనందంలో మునిగి, మలినమై, స్థిరత కోల్పోయి, చంచలంగా, ఆశతో, తపనతో, స్వార్థంతో, 'నేనే, ఇది నాదే' అనే భావనతో తనను తానే బంధించుకుంటాడు. పక్షి వలలో చిక్కినట్టు, కర్మఫలాల వల్ల తిరుగుతూ, ఫలితం లేకుండా సంచరిస్తూ ఉంటాడు.
అథాన్యత్రాప్యుక్తం యః కర్తా సోఽయం వై భూతాత్మా కరణైః కారయితాన్తఃపురుషోఽథ యథాగ్నినాయఃపిణ్డో వాభిభూతః కర్తృభిర్హన్యమానో నానాత్వముపైత్యేవం వావ ఖల్వసౌ భూతాత్మాన్తఃపురుషేణాభిభూతో గుణైర్హన్యమానో నానాత్వముపైత్యథ యత్త్రిగుణం చతురశీతిలక్షయోనిపరిణతం భూతత్రిగుణమేతద్వై నానాత్వస్య రూపం తాని హ వా ఇమాని గుణాని పురుషేణేరితాని చక్రమివ చక్రిణేత్యథ యథాయఃపిణ్డే హన్యమానే నాగ్నిరభిభూయత్యేవం నాభిభూయత్యసౌ పురుషోఽభిభూయత్యయం భూతాత్మోపసంశ్లిష్టత్వాదితి
ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: చేసేవాడు ఈ భూతాత్మే, ఇంద్రియాల ద్వారా కార్యాలు చేస్తాడు; అంతఃపురుషుడు ప్రధాన కారణం. ఇనుప ముద్దను కొట్టినప్పుడు అది ఎలా మారుతుందో, అలాగే భూతాత్మ కూడా అంతఃపురుషుని ప్రభావంతో, గుణాల వల్ల అనేక రూపాలు పొందుతుంది. మూడు గుణాల వల్ల ఎనభై నాలుగు లక్షల యోనులుగా మారేది భూతాత్మే; ఇదే అనేకత్వం. ఈ గుణాలు పురుషుని చేత నడిపించబడుతూ చక్రంలా తిరుగుతాయి. ఇనుప ముద్దను కొట్టినప్పుడు అగ్ని దెబ్బతినదు కదా, అలాగే పురుషుడు ఏమాత్రం ప్రభావితుడు కాలేడు; భూతాత్మ మాత్రమే తన అనుసంధానంతో ప్రభావితమవుతుంది.
అథాన్యత్రాప్యుక్తం సంమోహో భయం విషాదో నిద్రా తన్ద్రీ వ్రణో జరా శోకః క్షుత్పిపాసా కార్పణ్యం క్రోధో నాస్తిక్యమజ్ఞానం మాత్సర్యం వైకారుణ్యం మూఢత్వం నిర్వ్రీడత్వం నికృతత్వముద్ధాతత్వమసమత్వమితి తామసాన్వితస్తృష్ణా స్నేహో రాగో లోభో హింసా రతిర్దృష్టివ్యాపృతత్వమీర్ష్యా కామమవస్థితత్వం చఞ్చలత్వం జిహీర్షార్థోపార్జనం మిత్రానుగ్రహణం పరిగ్రహావలమ్బోఽనిష్టేష్విన్ద్రియార్థేషు ద్విష్టిరిష్టేశ్వభిషఙ్గ ఇతి రాజసాన్వితైః పరిపూర్ణ ఏతైరభిభూత ఇత్యయం భూతాత్మా తస్మాన్నానారూపాణ్యాప్నోతీత్యాప్నోతీతి
ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: మాయ, భయం, నిరాశ, నిద్ర, మత్తు, గాయాలు, వృద్ధాప్యం, శోకం, ఆకలి, దాహం, దారుణత, కోపం, నాస్తికత్వం, అజ్ఞానం, అసూయ, క్రూరత, మూర్ఖత్వం, లజ్జలేమి, మోసం, అహంకారం, సమత్వం లేమి — ఇవన్నీ తామసిక లక్షణాలు. తృష్ణ, మమకారం, రాగం, లోభం, హింస, ఆనందం, దృష్టిలో మునిగిపోవడం, ఈర్ష్య, కామం, స్థిరతలేమి, ఆశ, సంపాదన, స్నేహితులకు మద్దతు, సంపదపై ఆధారం, ఇష్టమైన విషయాల్లో మమకారం, ఇష్టంలేని వాటిలో ద్వేషం — ఇవన్నీ రాజసిక లక్షణాలు. వీటితో నిండిపోయి, భూతాత్మ వీటి వశమై అనేక రూపాలు పొందుతుంది.
అథాన్యత్రాప్యుక్తం మహానదీషూర్మయ ఇవ నివర్తకమస్య యత్పురాకృతం సముద్రవేలేవ దుర్నివార్యమస్య మృత్యోరాగమనం సదసత్ఫలమయైర్హి పాశైః పశురివ బద్ధం బన్ధనస్థస్యేవాస్వాతన్త్ర్యం యమవిషయస్థస్యైవ బహుభయావస్థం మదిరోన్మత్త ఇవామోదమమదిరోన్మత్తం పాప్మనా గృహీత ఇవ భ్రామ్యమాణం మహోరగదష్ట ఇవ విపదృష్టం మహాన్ధకార ఇవ రాగాన్ధమిన్ద్రజాలమివ మాయామయం స్వప్నమివ మిథ్యాదర్శనం కదలీగర్భ ఇవాసారం నట ఇవ క్షణవేషం చిత్రభిత్తిరివ మిథ్యామనోరమమిత్యథోక్తమ్ ॥ శబ్దస్పర్శాదయో యేఽర్థా అనర్థా ఇవ తే స్థితాః । యేష్వాసక్తస్తు భూతాత్మా న స్మరేచ్చ పరం పదమ్
ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: పెద్ద నదుల్లో అలలు తిరిగి రావడం లాంటిది, మన పూర్వకర్మల ఫలితాలు తప్పనిసరిగా వస్తాయి. మరణం సముద్రంలా అడ్డుకోలేని విషయం. మంచి చెడు కర్మఫలాల బంధనాలతో, పశువులా బంధించబడి, స్వేచ్ఛ లేకుండా, యమలోకంలో ఎన్నో భయాల మధ్య, మద్యం తాగినవాడిలా మత్తులో ఆనందిస్తూ, పాపానికి లోనై తిరుగుతూ, పెద్ద పాముకాటు తగిలినవాడిలా భయపడుతూ, రాగాంధుడై చీకటిలో, మాయలో, కలలో తప్పుడు దృశ్యాలు చూస్తూ, అరటిపండు లోపల లేని గుజ్జులా అసారంగా, నటుడిలా క్షణిక వేషంలో, చిత్రగీతంలా తప్పుడు అందంలో మునిగి ఉంటాడు. అందుకే ఇలా అంటారు: శబ్దం, స్పర్శ మొదలైన ఇంద్రియవిషయాలు నిజంగా వ్యర్థమే. వాటిలో ఆసక్తి పెడితే, భూతాత్మ పరమపదాన్ని మరచిపోతుంది.
అయం వా వ ఖల్వస్య ప్రతివిధిర్భూతాత్మనో యద్యేవ విద్యాధిగమస్య ధర్మస్యానుచరణం స్వాశ్రమేష్వానుక్రమణం స్వధర్మ ఏవ సర్వం ధత్తే స్తమ్భశాఖేవేతరాణ్యనేనోర్ధ్వభాగ్భవత్యన్యథధః పతత్యేష స్వధర్మాభిభూతో యో వేదేషు న స్వధర్మాతిక్రమేణాశ్రమీ భవత్యాశ్రమేష్వేవావస్థితస్తపస్వీ చేత్యుచ్యత ఏతదప్యుక్తం నాతపస్కస్యాత్మధ్యానేఽధిగమః కర్మశుద్ధిర్వేత్యేవం హ్యాహ ॥ తపసా ప్రాప్యతే సత్త్వం సత్త్వాత్సమ్ప్రాప్యతే మనః । మనసా ప్రాప్యతే త్వాత్మా హ్యాత్మాపత్త్యా నివర్తత ఇతి
భూతాత్మకు ఇది మార్గం: విద్యను పొందడం, ధర్మాన్ని ఆచరించడం, తన ఆశ్రమంలో ఉండడం, స్వధర్మాన్ని పాటించడం. ఇవే మూలాలు; ఇవి లేకపోతే కింద పడిపోతాడు. వేదాలలో స్వధర్మాన్ని అతిక్రమించకుండా, తన ఆశ్రమంలో స్థిరంగా ఉండేవాడు తపస్వి అని పిలవబడతాడు. ఇంకా ఇలా చెప్పారు: తపస్సు లేకుండా ఆత్మధ్యానం సాధ్యం కాదు; కర్మశుద్ధి అవసరం. అందుకే ఇలా అంటారు: తపస్సుతో శుద్ధి, శుద్ధితో మనస్సు, మనస్సుతో ఆత్మను తెలుసుకోవచ్చు; ఆత్మను తెలుసుకున్నవాడు తిరిగి మాయలో పడడు.