మైత్రాయణీయోపనిషద్

అథ కిమేతైర్వా పరేఽన్యే మహాధనుర్ధరాశ్చక్రవర్తినః కేచిత్సుద్యుమ్నభూరిద్యుమ్నేన్ద్రద్యుమ్నకువలయాశ్వయౌవనాశ్వవద్ధియా శ్వాశ్వపతిః శశబిన్దుర్హారిశ్చన్ద్రోఽమ్బరీషో ననూక్తస్వయాతిర్యయాతినరణ్యోక్షసేనోత్థమరుత్తభరతప్రభృతయో రాజానో మిషతో బన్ధువర్గస్య మహతీం శ్రియం త్యక్త్వాస్మాల్లోకాదముం లోకం ప్రయాన్తి

ఇంకా, గొప్ప ధనవంతులు, మహా ధనుర్ధారులు, చక్రవర్తులు అయిన సుద్యుమ్నుడు, భూరిద్యుమ్నుడు, ఇంద్రద్యుమ్నుడు, కువలయాశ్వుడు, యౌవనాశ్వుడు, వద్ధియుడు, శ్వాశ్వపతి, శశబిందు, హరిశ్చంద్రుడు, అంబరీషుడు, నౌక్తుడు, స్వరాట్, యయాతి, నరుడు, అయుక్షుడు, సేనోత్తుడు, మరుత్తుడు, భరతుడు లాంటి రాజులు, తమ బంధువులు చూస్తుండగానే, అపారమైన ఐశ్వర్యాన్ని వదిలి, ఈ లోకాన్ని విడిచి పోయారు.

అథ కిమేతైర్వాన్యానాం శోషణం మహార్ణవానాం శిఖరిణాం (కిమేతైర్వార్ణ్యానాం) ప్రపతనం ధ్రువస్య ప్రచలనం (వ్రశ్చనం వాతరజ్జూనాం) (స్థానం వా తరూణాం) నిమజ్జనం పృథివ్యాః స్థానాదపసరణం సురాణం సోఽహమిత్యేతద్విధేఽస్మిన్సంసారే కిం కామోపభోగైర్యైరేవాశ్రితస్యాసకృదిహావర్తనం దృశ్యత ఇత్యుద్ధర్తుమర్హసీత్యన్ధోదపానస్థో భేక ఇవాహమస్మిన్సంసారే భగవంస్త్వం నో గతిస్త్వం నో గతిః

ఇంకా, మహాసముద్రాలు ఎండిపోవడం, పర్వతాలు కూలిపోవడం, ధ్రువతార మారడం, గాలిపట్టీలు తెగిపోవడం, చెట్లు పడిపోవడం, భూమి మునిగిపోవడం, దేవతలు స్థానాలు మారడం లాంటివన్నీ జరుగుతున్నాయి. ఇలాంటి మార్పుల ప్రపంచంలో, 'నేనేను' అని అనుకుంటూ, పునఃపునః జన్మలు ఎత్తుతూ తిరుగుతున్నప్పుడు, ఇంద్రియ సుఖాలకు ఏమి విలువ? అంధకారపు బావిలో కప్పలా, నేను కూడా ఈ సంసారంలో చిక్కుకున్నాను. ప్రభూ, మీరు మా ఆశ్రయం, మీరు మా ఆశ్రయం.

అథ ఖల్వియం బ్రహ్మవిద్యా సర్వోపనిషద్విద్యా వా రాజన్నస్మాకం భగవతా మైత్రేయేణ వ్యాఖ్యాతాహం తే కథయిష్యామీత్యథాపహతపాప్మానస్తిగ్మతేజస ఊర్ధ్వరేతసో వాలఖిల్యా ఇతి శ్రుయన్తేఽథైతే ప్రజాపతిమబ్రువన్భగవఞ్శకటమివాచేతనమిదం శరీరం కస్యైష ఖల్వీదృశో మహిమాతీన్ద్రియభూతస్య యేనైతద్విధమిదం చేతనవత్ప్రతిష్ఠాపితం ప్రచోదయితాస్య కో భగవన్నేతదస్మాకం బ్రూహీతి తాన్హోవాచ

రాజా! ఈ బ్రహ్మవిద్య, లేదా ఉపనిషత్తులన్నింటి విద్య, మాకు భగవాన్ మైత్రేయుడు వివరించారు. నేను నీకు చెప్పబోతున్నాను. పాపరహితులు, తేజస్సుతో నిండిన వారు, వీర్యాన్ని పైకి ఎత్తిన వారు 'వాలఖిల్యులు' అని పిలవబడతారు. వారు ప్రజాపతిని అడిగారు: 'ప్రభూ! ఈ శరీరం బండిలా చైతన్యం లేనిది. ఇంద్రియాలకు అందని గొప్పతనం ఎవరిది? దీనికి చైతన్యం కలిగించేది ఎవరు? దయచేసి మాకు చెప్పండి' అని అడిగారు. ఆయన వారికి ఇలా చెప్పారు.

యో హ ఖలు వాచోపరిస్థః శ్రూయతే స ఏవ వా ఏష శుద్ధః పూతః శూన్యః శాన్తో ప్రాణోఽనీశత్మాఽనన్తోఽక్షయ్యః స్థిరః శాశ్వతోఽజః స్వతన్త్రః స్వే మహిమ్ని తిష్ఠత్యనేనేదం శరీరం చేతనవత్ప్రతిష్ఠాపితం ప్రచోదయితా చైషోఽస్యేతి తే హోచుర్భగవన్కథమనేనేదృశేనానిచ్ఛేనైతద్విధమిదం చేతనవత్ప్రతిష్ఠాపితం ప్రచోదయితా చైషోఽస్యేతి కథమితి తాన్హోవాచ

వాక్కు కన్నా పైగా వినిపించేది, అదే శుద్ధమైన, పవిత్రమైన, ఖాళీగా, శాంతంగా ఉన్న ప్రాణం. దీనికి యజమాని లేడు, అది అనంతం, క్షయించదు, స్థిరంగా, శాశ్వతంగా, జన్మ లేని, స్వతంత్రంగా తన మహిమలో నిలుస్తుంది. దీనివల్లే శరీరం చైతన్యంతో నిలబడుతుంది, దీనివల్లే శరీరం నడుస్తుంది. వారు అడిగారు: 'ప్రభూ! ఇలాంటి ప్రాణం ఎలా శరీరాన్ని చైతన్యంతో నడిపిస్తుంది?' అని. ఆయన ఇలా చెప్పారు.

స వా ఏష సూక్ష్మోఽగ్రాహ్యోఽదృశ్యః పురుషసంజ్ఞకో బుద్ధిపూర్వమిహైవావర్తతేంఽశేన సుషుప్తస్యైవ బుద్ధిపూర్వం నిబోధయత్యథ యోహ ఖలు వావాఇతస్యాంశోఽయం యశ్చేతనమాత్రః ప్రతిపూరుషం క్షేత్రజ్ఞః సఙ్కల్పాధ్యవసాయాభిమానలిఙ్గః ప్రజాపతిర్విశ్వక్షస్తేన చేతనేనేదం శరీరం చేతనవత్ప్రతిష్ఠాపితం ప్రచోదయితా చైషోఽస్యేతి తే హోచుర్భగవన్నీదృశస్య కథమంశేన వర్తనమితి తాన్హోవాచ

ఇది చాలా సూక్ష్మమైనది, పట్టుకోలేని, కనిపించని, 'పురుషుడు' అని పిలవబడేది. ఇది బుద్ధితో ముందుగా ఇక్కడ తిరుగుతుంది. నిద్రలో కూడా, బుద్ధితో ముందుగా మేల్కొంటుంది. దీని భాగం ప్రతీ మనిషిలో చైతన్యంగా ఉంటుంది. అది క్షేత్రజ్ఞుడు, సంకల్పం, నిశ్చయం, అహంకారం లాంటి లక్షణాలతో ఉంటుంది. అదే ప్రజాపతి, అన్నింటిని చూసేవాడు. ఈ చైతన్యంతోనే శరీరం చైతన్యంతో నిలబడుతుంది, దీనివల్లే నడుస్తుంది. వారు అడిగారు: 'ప్రభూ! ఇలాంటి దివ్యమైనది ఎలా భాగంగా పనిచేస్తుంది?' అని. ఆయన ఇలా చెప్పారు.

ప్రజాపతిర్వా ఏషోఽగ్రేఽతిష్ఠత్స నారమతైకః స ఆత్మనమభిధ్యాయద్బవ్హీః ప్రజా అసృజత్త అస్యైవాత్మప్రబుద్ధా అప్రాణా స్థాణురివ తిష్ఠమానా అపశ్యత్స నారమత సోఽమన్యతైతాసం ప్రతిబోధనాయాభ్యన్తరం ప్రావిశానీత్యథ స వాయుమివాత్మానం కృత్వాభ్యన్తరం ప్రావిశత్స ఏకో నావిశత్స పఞ్చధాత్మానం ప్రవిభజ్యోచ్యతే యః ప్రాణోఽపానః సమాన ఉదానో వ్యాన ఇతి

ప్రారంభంలో ప్రజాపతి ఒక్కడే ఉండేవాడు. ఆయన సంతృప్తిగా ఉండలేదు. తనను తాను ధ్యానించి, అనేక ప్రాణులను సృష్టించాడు. అవన్నీ తన నుంచే మేల్కొన్నా, ప్రాణం లేకుండా, కఠినంగా నిలబడిపోయాయి. ఆయన చూసి సంతృప్తిగా లేడు. 'వాటిని మేల్కొలిపేందుకు లోపలికి ప్రవేశిస్తాను' అని ఆలోచించాడు. గాలిలా తనను మార్చుకుని లోపలికి ప్రవేశించాడు. ఒక్కడే ప్రవేశించలేదు, తనను అయిదు భాగాలుగా విడగొట్టి, ప్రాణం, అపాన, సమాన, ఉదాన, వ్యాన అని పిలువబడతాడు.

స వా ఏష పఞ్చధాత్మానం ప్రవిభజ్య నిహితో గుహాయాం మనోమయః ప్రాణశరీరో బహురూపః సత్యసం కల్ప ఆత్మేతి స వా ఏషోఽస్య హృదన్తరే తిష్ఠన్నకృతార్థోఽమన్యతార్థానసాని తత్స్వానీమాని భిత్త్వోదితః పఞ్చభీ రశ్మిభిర్విషయానత్తీతి బుద్ధీన్ద్రియాణి యానీమాన్యేతాన్యస్య రశ్మయః కర్మేన్ద్రియాణ్యస్య హయా రథః శరీరం మనో నియన్తా ప్రకృతిమయోస్య ప్రతోదనేన ఖల్వీరితం పరిభ్రమతీదం శరీరం చక్రమివ మృతే చ నేదం శరీరం చేతనవత్ప్రతిష్ఠాపితం ప్రచోదయితా చైషోఽస్యేతి

ఇలా అయిదు భాగాలుగా విడిపోయి, గుహలో స్థాపించబడింది. ఇది మనస్సుతో కూడినది, ప్రాణాన్ని శరీరంగా ధరించినది, అనేక రూపాలుగలది, నిజమైన సంకల్పంతో కూడిన ఆత్మ. ఇది హృదయంలో ఉండి, ఏదీ సాధించలేకపోతే, ఇతర విషయాలు ఆలోచిస్తుంది. అప్పుడు తన గోడలను దాటి, అయిదు కిరణాలతో విషయాలను అనుభవిస్తుంది. అవే బుద్ధి ఇంద్రియాలు. కర్మేంద్రియాలు గుర్రాలు, శరీరం రథం, మనస్సు రథసారథి. ప్రకృతి అనే కొరడాతో, ఈ శరీరం చక్రంలా తిరుగుతుంది. మరణించిన తర్వాత, ఈ శరీరం చైతన్యంతో ఉండదు, నడిపించబడదు.

అస్తి ఖల్వన్యోఽపరో భూతాత్మా యోఽయం సితాసితైః కర్మఫలైరభిభూయమానః సదసదయోనిమాపద్యత ఇత్యవాచీం వోర్ధ్వాం గతిం ద్వన్ద్వైరభిభూయమానః పరిభ్రమతీత్యస్యోపవ్యాఖ్యానం పఞ్చ తన్మాత్రాణి భూతశబ్దేనోచ్యన్తే పఞ్చ మహాభూతాని భూతశబ్దేనోచ్యన్తేఽథ తేషాం యః సముదాయః శరీరమిత్యుక్తమథ యో హ ఖలు వావ శరీరమిత్యుక్తం స భూతాత్మేత్యుక్తమథాస్తి తస్యాత్మా బిన్దురివ పుష్కర ఇతి స వా ఏషోఽభిభూతః ప్రాకృత్యైర్గుణైరిత్యతోఽభిభూతత్వాత్సంమూఢత్వం ప్రయాత్యసంమూఢస్త్వాదాత్మస్థం ప్రభుం భగవన్తం కారయితారం నాపశ్యద్గుణౌఘైస్తృప్యమానః కలుషీకృతాస్థిరశ్చఞ్చలో లోలుప్యమానః సస్పృహో వ్యగ్రశ్చాభిమానత్వం ప్రయాత ఇత్యహం సో మమేదమిత్యేవం మన్యమానో నిబధ్నాత్యాత్మనాత్మానం జాలేనైవ ఖచరః కృతస్యానుఫలైరభిభూయమానః పరిభ్రమతీతి

నిజంగా, ఇంకొక భూతాత్మ ఉంది. ఈయన తెలుపు-నలుపు కర్మఫలాలకు లోనై, మంచి చెడు జన్మలను పొందుతూ, ద్వంద్వాల వల్ల కిందికి పైకి తిరుగుతూ తిరుగుతుంటాడు. దీని వివరణ ఏమిటంటే: ఐదు సూక్ష్మభూతాలు 'భూతాలు' అని పిలవబడతాయి; ఐదు మహాభూతాలు కూడా 'భూతాలు' అని అంటారు; వీటి సముదాయం 'శరీరం' అని అంటారు. శరీరమే భూతాత్మ. దానికి ఒక ఆత్మ ఉంది, అది కమలంలో బిందువులా ఉంటుంది. ఇది ప్రకృతి గుణాలకు లోనై మాయలో పడుతుంది. మాయలో పడనప్పుడు, తనలోనే ఉన్న ప్రభువైన భగవంతుణ్ణి, సృష్టికర్తను చూడలేడు. గుణాల ఆనందంలో మునిగి, మలినమై, స్థిరత కోల్పోయి, చంచలంగా, ఆశతో, తపనతో, స్వార్థంతో, 'నేనే, ఇది నాదే' అనే భావనతో తనను తానే బంధించుకుంటాడు. పక్షి వలలో చిక్కినట్టు, కర్మఫలాల వల్ల తిరుగుతూ, ఫలితం లేకుండా సంచరిస్తూ ఉంటాడు.

అథాన్యత్రాప్యుక్తం యః కర్తా సోఽయం వై భూతాత్మా కరణైః కారయితాన్తఃపురుషోఽథ యథాగ్నినాయఃపిణ్డో వాభిభూతః కర్తృభిర్హన్యమానో నానాత్వముపైత్యేవం వావ ఖల్వసౌ భూతాత్మాన్తఃపురుషేణాభిభూతో గుణైర్హన్యమానో నానాత్వముపైత్యథ యత్త్రిగుణం చతురశీతిలక్షయోనిపరిణతం భూతత్రిగుణమేతద్వై నానాత్వస్య రూపం తాని హ వా ఇమాని గుణాని పురుషేణేరితాని చక్రమివ చక్రిణేత్యథ యథాయఃపిణ్డే హన్యమానే నాగ్నిరభిభూయత్యేవం నాభిభూయత్యసౌ పురుషోఽభిభూయత్యయం భూతాత్మోపసంశ్లిష్టత్వాదితి

ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: చేసేవాడు ఈ భూతాత్మే, ఇంద్రియాల ద్వారా కార్యాలు చేస్తాడు; అంతఃపురుషుడు ప్రధాన కారణం. ఇనుప ముద్దను కొట్టినప్పుడు అది ఎలా మారుతుందో, అలాగే భూతాత్మ కూడా అంతఃపురుషుని ప్రభావంతో, గుణాల వల్ల అనేక రూపాలు పొందుతుంది. మూడు గుణాల వల్ల ఎనభై నాలుగు లక్షల యోనులుగా మారేది భూతాత్మే; ఇదే అనేకత్వం. ఈ గుణాలు పురుషుని చేత నడిపించబడుతూ చక్రంలా తిరుగుతాయి. ఇనుప ముద్దను కొట్టినప్పుడు అగ్ని దెబ్బతినదు కదా, అలాగే పురుషుడు ఏమాత్రం ప్రభావితుడు కాలేడు; భూతాత్మ మాత్రమే తన అనుసంధానంతో ప్రభావితమవుతుంది.

అథాన్యత్రాప్యుక్తం సంమోహో భయం విషాదో నిద్రా తన్ద్రీ వ్రణో జరా శోకః క్షుత్పిపాసా కార్పణ్యం క్రోధో నాస్తిక్యమజ్ఞానం మాత్సర్యం వైకారుణ్యం మూఢత్వం నిర్వ్రీడత్వం నికృతత్వముద్ధాతత్వమసమత్వమితి తామసాన్వితస్తృష్ణా స్నేహో రాగో లోభో హింసా రతిర్దృష్టివ్యాపృతత్వమీర్ష్యా కామమవస్థితత్వం చఞ్చలత్వం జిహీర్షార్థోపార్జనం మిత్రానుగ్రహణం పరిగ్రహావలమ్బోఽనిష్టేష్విన్ద్రియార్థేషు ద్విష్టిరిష్టేశ్వభిషఙ్గ ఇతి రాజసాన్వితైః పరిపూర్ణ ఏతైరభిభూత ఇత్యయం భూతాత్మా తస్మాన్నానారూపాణ్యాప్నోతీత్యాప్నోతీతి

ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: మాయ, భయం, నిరాశ, నిద్ర, మత్తు, గాయాలు, వృద్ధాప్యం, శోకం, ఆకలి, దాహం, దారుణత, కోపం, నాస్తికత్వం, అజ్ఞానం, అసూయ, క్రూరత, మూర్ఖత్వం, లజ్జలేమి, మోసం, అహంకారం, సమత్వం లేమి — ఇవన్నీ తామసిక లక్షణాలు. తృష్ణ, మమకారం, రాగం, లోభం, హింస, ఆనందం, దృష్టిలో మునిగిపోవడం, ఈర్ష్య, కామం, స్థిరతలేమి, ఆశ, సంపాదన, స్నేహితులకు మద్దతు, సంపదపై ఆధారం, ఇష్టమైన విషయాల్లో మమకారం, ఇష్టంలేని వాటిలో ద్వేషం — ఇవన్నీ రాజసిక లక్షణాలు. వీటితో నిండిపోయి, భూతాత్మ వీటి వశమై అనేక రూపాలు పొందుతుంది.

అథాన్యత్రాప్యుక్తం మహానదీషూర్మయ ఇవ నివర్తకమస్య యత్పురాకృతం సముద్రవేలేవ దుర్నివార్యమస్య మృత్యోరాగమనం సదసత్ఫలమయైర్హి పాశైః పశురివ బద్ధం బన్ధనస్థస్యేవాస్వాతన్త్ర్యం యమవిషయస్థస్యైవ బహుభయావస్థం మదిరోన్మత్త ఇవామోదమమదిరోన్మత్తం పాప్మనా గృహీత ఇవ భ్రామ్యమాణం మహోరగదష్ట ఇవ విపదృష్టం మహాన్ధకార ఇవ రాగాన్ధమిన్ద్రజాలమివ మాయామయం స్వప్నమివ మిథ్యాదర్శనం కదలీగర్భ ఇవాసారం నట ఇవ క్షణవేషం చిత్రభిత్తిరివ మిథ్యామనోరమమిత్యథోక్తమ్ ॥ శబ్దస్పర్శాదయో యేఽర్థా అనర్థా ఇవ తే స్థితాః । యేష్వాసక్తస్తు భూతాత్మా న స్మరేచ్చ పరం పదమ్

ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: పెద్ద నదుల్లో అలలు తిరిగి రావడం లాంటిది, మన పూర్వకర్మల ఫలితాలు తప్పనిసరిగా వస్తాయి. మరణం సముద్రంలా అడ్డుకోలేని విషయం. మంచి చెడు కర్మఫలాల బంధనాలతో, పశువులా బంధించబడి, స్వేచ్ఛ లేకుండా, యమలోకంలో ఎన్నో భయాల మధ్య, మద్యం తాగినవాడిలా మత్తులో ఆనందిస్తూ, పాపానికి లోనై తిరుగుతూ, పెద్ద పాముకాటు తగిలినవాడిలా భయపడుతూ, రాగాంధుడై చీకటిలో, మాయలో, కలలో తప్పుడు దృశ్యాలు చూస్తూ, అరటిపండు లోపల లేని గుజ్జులా అసారంగా, నటుడిలా క్షణిక వేషంలో, చిత్రగీతంలా తప్పుడు అందంలో మునిగి ఉంటాడు. అందుకే ఇలా అంటారు: శబ్దం, స్పర్శ మొదలైన ఇంద్రియవిషయాలు నిజంగా వ్యర్థమే. వాటిలో ఆసక్తి పెడితే, భూతాత్మ పరమపదాన్ని మరచిపోతుంది.

అయం వా వ ఖల్వస్య ప్రతివిధిర్భూతాత్మనో యద్యేవ విద్యాధిగమస్య ధర్మస్యానుచరణం స్వాశ్రమేష్వానుక్రమణం స్వధర్మ ఏవ సర్వం ధత్తే స్తమ్భశాఖేవేతరాణ్యనేనోర్ధ్వభాగ్భవత్యన్యథధః పతత్యేష స్వధర్మాభిభూతో యో వేదేషు న స్వధర్మాతిక్రమేణాశ్రమీ భవత్యాశ్రమేష్వేవావస్థితస్తపస్వీ చేత్యుచ్యత ఏతదప్యుక్తం నాతపస్కస్యాత్మధ్యానేఽధిగమః కర్మశుద్ధిర్వేత్యేవం హ్యాహ ॥ తపసా ప్రాప్యతే సత్త్వం సత్త్వాత్సమ్ప్రాప్యతే మనః । మనసా ప్రాప్యతే త్వాత్మా హ్యాత్మాపత్త్యా నివర్తత ఇతి

భూతాత్మకు ఇది మార్గం: విద్యను పొందడం, ధర్మాన్ని ఆచరించడం, తన ఆశ్రమంలో ఉండడం, స్వధర్మాన్ని పాటించడం. ఇవే మూలాలు; ఇవి లేకపోతే కింద పడిపోతాడు. వేదాలలో స్వధర్మాన్ని అతిక్రమించకుండా, తన ఆశ్రమంలో స్థిరంగా ఉండేవాడు తపస్వి అని పిలవబడతాడు. ఇంకా ఇలా చెప్పారు: తపస్సు లేకుండా ఆత్మధ్యానం సాధ్యం కాదు; కర్మశుద్ధి అవసరం. అందుకే ఇలా అంటారు: తపస్సుతో శుద్ధి, శుద్ధితో మనస్సు, మనస్సుతో ఆత్మను తెలుసుకోవచ్చు; ఆత్మను తెలుసుకున్నవాడు తిరిగి మాయలో పడడు.