మైత్రాయణీయోపనిషద్

अथ किमेतैर्वा परेऽन्ये महाधनुर्धराश्चक्रवर्तिनः केचित्सुद्युम्नभूरिद्युम्नेन्द्रद्युम्नकुवलयाश्वयौवनाश्ववद्धिया श्वाश्वपतिः शशबिन्दुर्हारिश्चन्द्रोऽम्बरीषो ननूक्तस्वयातिर्ययातिनरण्योक्षसेनोत्थमरुत्तभरतप्रभृतयो राजानो मिषतो बन्धुवर्गस्य महतीं श्रियं त्यक्त्वास्माल्लोकादमुं लोकं प्रयान्ति

ఇంకా, గొప్ప ధనవంతులు, మహా ధనుర్ధారులు, చక్రవర్తులు అయిన సుద్యుమ్నుడు, భూరిద్యుమ్నుడు, ఇంద్రద్యుమ్నుడు, కువలయాశ్వుడు, యౌవనాశ్వుడు, వద్ధియుడు, శ్వాశ్వపతి, శశబిందు, హరిశ్చంద్రుడు, అంబరీషుడు, నౌక్తుడు, స్వరాట్, యయాతి, నరుడు, అయుక్షుడు, సేనోత్తుడు, మరుత్తుడు, భరతుడు లాంటి రాజులు, తమ బంధువులు చూస్తుండగానే, అపారమైన ఐశ్వర్యాన్ని వదిలి, ఈ లోకాన్ని విడిచి పోయారు.

अथ किमेतैर्वान्यानां शोषणं महार्णवानां शिखरिणां (किमेतैर्वार्ण्यानां) प्रपतनं ध्रुवस्य प्रचलनं (व्रश्चनं वातरज्जूनां) (स्थानं वा तरूणां) निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणं सोऽहमित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगैर्यैरेवाश्रितस्यासकृदिहावर्तनं दृश्यत इत्युद्धर्तुमर्हसीत्यन्धोदपानस्थो भेक इवाहमस्मिन्संसारे भगवंस्त्वं नो गतिस्त्वं नो गतिः

ఇంకా, మహాసముద్రాలు ఎండిపోవడం, పర్వతాలు కూలిపోవడం, ధ్రువతార మారడం, గాలిపట్టీలు తెగిపోవడం, చెట్లు పడిపోవడం, భూమి మునిగిపోవడం, దేవతలు స్థానాలు మారడం లాంటివన్నీ జరుగుతున్నాయి. ఇలాంటి మార్పుల ప్రపంచంలో, 'నేనేను' అని అనుకుంటూ, పునఃపునః జన్మలు ఎత్తుతూ తిరుగుతున్నప్పుడు, ఇంద్రియ సుఖాలకు ఏమి విలువ? అంధకారపు బావిలో కప్పలా, నేను కూడా ఈ సంసారంలో చిక్కుకున్నాను. ప్రభూ, మీరు మా ఆశ్రయం, మీరు మా ఆశ్రయం.

अथ खल्वियं ब्रह्मविद्या सर्वोपनिषद्विद्या वा राजन्नस्माकं भगवता मैत्रेयेण व्याख्याताहं ते कथयिष्यामीत्यथापहतपाप्मानस्तिग्मतेजस ऊर्ध्वरेतसो वालखिल्या इति श्रुयन्तेऽथैते प्रजापतिमब्रुवन्भगवञ्शकटमिवाचेतनमिदं शरीरं कस्यैष खल्वीदृशो महिमातीन्द्रियभूतस्य येनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयितास्य को भगवन्नेतदस्माकं ब्रूहीति तान्होवाच

రాజా! ఈ బ్రహ్మవిద్య, లేదా ఉపనిషత్తులన్నింటి విద్య, మాకు భగవాన్ మైత్రేయుడు వివరించారు. నేను నీకు చెప్పబోతున్నాను. పాపరహితులు, తేజస్సుతో నిండిన వారు, వీర్యాన్ని పైకి ఎత్తిన వారు 'వాలఖిల్యులు' అని పిలవబడతారు. వారు ప్రజాపతిని అడిగారు: 'ప్రభూ! ఈ శరీరం బండిలా చైతన్యం లేనిది. ఇంద్రియాలకు అందని గొప్పతనం ఎవరిది? దీనికి చైతన్యం కలిగించేది ఎవరు? దయచేసి మాకు చెప్పండి' అని అడిగారు. ఆయన వారికి ఇలా చెప్పారు.

यो ह खलु वाचोपरिस्थः श्रूयते स एव वा एष शुद्धः पूतः शून्यः शान्तो प्राणोऽनीशत्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठत्यनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्कथमनेनेदृशेनानिच्छेनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति कथमिति तान्होवाच

వాక్కు కన్నా పైగా వినిపించేది, అదే శుద్ధమైన, పవిత్రమైన, ఖాళీగా, శాంతంగా ఉన్న ప్రాణం. దీనికి యజమాని లేడు, అది అనంతం, క్షయించదు, స్థిరంగా, శాశ్వతంగా, జన్మ లేని, స్వతంత్రంగా తన మహిమలో నిలుస్తుంది. దీనివల్లే శరీరం చైతన్యంతో నిలబడుతుంది, దీనివల్లే శరీరం నడుస్తుంది. వారు అడిగారు: 'ప్రభూ! ఇలాంటి ప్రాణం ఎలా శరీరాన్ని చైతన్యంతో నడిపిస్తుంది?' అని. ఆయన ఇలా చెప్పారు.

स वा एष सूक्ष्मोऽग्राह्योऽदृश्यः पुरुषसंज्ञको बुद्धिपूर्वमिहैवावर्ततेंऽशेन सुषुप्तस्यैव बुद्धिपूर्वं निबोधयत्यथ योह खलु वावाइतस्यांशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपूरुषं क्षेत्रज्ञः सङ्कल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्गः प्रजापतिर्विश्वक्षस्तेन चेतनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्नीदृशस्य कथमंशेन वर्तनमिति तान्होवाच

ఇది చాలా సూక్ష్మమైనది, పట్టుకోలేని, కనిపించని, 'పురుషుడు' అని పిలవబడేది. ఇది బుద్ధితో ముందుగా ఇక్కడ తిరుగుతుంది. నిద్రలో కూడా, బుద్ధితో ముందుగా మేల్కొంటుంది. దీని భాగం ప్రతీ మనిషిలో చైతన్యంగా ఉంటుంది. అది క్షేత్రజ్ఞుడు, సంకల్పం, నిశ్చయం, అహంకారం లాంటి లక్షణాలతో ఉంటుంది. అదే ప్రజాపతి, అన్నింటిని చూసేవాడు. ఈ చైతన్యంతోనే శరీరం చైతన్యంతో నిలబడుతుంది, దీనివల్లే నడుస్తుంది. వారు అడిగారు: 'ప్రభూ! ఇలాంటి దివ్యమైనది ఎలా భాగంగా పనిచేస్తుంది?' అని. ఆయన ఇలా చెప్పారు.

प्रजापतिर्वा एषोऽग्रेऽतिष्ठत्स नारमतैकः स आत्मनमभिध्यायद्बव्हीः प्रजा असृजत्त अस्यैवात्मप्रबुद्धा अप्राणा स्थाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत्स नारमत सोऽमन्यतैतासं प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं प्राविशानीत्यथ स वायुमिवात्मानं कृत्वाभ्यन्तरं प्राविशत्स एको नाविशत्स पञ्चधात्मानं प्रविभज्योच्यते यः प्राणोऽपानः समान उदानो व्यान इति

ప్రారంభంలో ప్రజాపతి ఒక్కడే ఉండేవాడు. ఆయన సంతృప్తిగా ఉండలేదు. తనను తాను ధ్యానించి, అనేక ప్రాణులను సృష్టించాడు. అవన్నీ తన నుంచే మేల్కొన్నా, ప్రాణం లేకుండా, కఠినంగా నిలబడిపోయాయి. ఆయన చూసి సంతృప్తిగా లేడు. 'వాటిని మేల్కొలిపేందుకు లోపలికి ప్రవేశిస్తాను' అని ఆలోచించాడు. గాలిలా తనను మార్చుకుని లోపలికి ప్రవేశించాడు. ఒక్కడే ప్రవేశించలేదు, తనను అయిదు భాగాలుగా విడగొట్టి, ప్రాణం, అపాన, సమాన, ఉదాన, వ్యాన అని పిలువబడతాడు.

स वा एष पञ्चधात्मानं प्रविभज्य निहितो गुहायां मनोमयः प्राणशरीरो बहुरूपः सत्यसं कल्प आत्मेति स वा एषोऽस्य हृदन्तरे तिष्ठन्नकृतार्थोऽमन्यतार्थानसानि तत्स्वानीमानि भित्त्वोदितः पञ्चभी रश्मिभिर्विषयानत्तीति बुद्धीन्द्रियाणि यानीमान्येतान्यस्य रश्मयः कर्मेन्द्रियाण्यस्य हया रथः शरीरं मनो नियन्ता प्रकृतिमयोस्य प्रतोदनेन खल्वीरितं परिभ्रमतीदं शरीरं चक्रमिव मृते च नेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति

ఇలా అయిదు భాగాలుగా విడిపోయి, గుహలో స్థాపించబడింది. ఇది మనస్సుతో కూడినది, ప్రాణాన్ని శరీరంగా ధరించినది, అనేక రూపాలుగలది, నిజమైన సంకల్పంతో కూడిన ఆత్మ. ఇది హృదయంలో ఉండి, ఏదీ సాధించలేకపోతే, ఇతర విషయాలు ఆలోచిస్తుంది. అప్పుడు తన గోడలను దాటి, అయిదు కిరణాలతో విషయాలను అనుభవిస్తుంది. అవే బుద్ధి ఇంద్రియాలు. కర్మేంద్రియాలు గుర్రాలు, శరీరం రథం, మనస్సు రథసారథి. ప్రకృతి అనే కొరడాతో, ఈ శరీరం చక్రంలా తిరుగుతుంది. మరణించిన తర్వాత, ఈ శరీరం చైతన్యంతో ఉండదు, నడిపించబడదు.

अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्मा योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसदयोनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां गतिं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीत्यस्योपव्याख्यानं पञ्च तन्मात्राणि भूतशब्देनोच्यन्ते पञ्च महाभूतानि भूतशब्देनोच्यन्तेऽथ तेषां यः समुदायः शरीरमित्युक्तमथ यो ह खलु वाव शरीरमित्युक्तं स भूतात्मेत्युक्तमथास्ति तस्यात्मा बिन्दुरिव पुष्कर इति स वा एषोऽभिभूतः प्राकृत्यैर्गुणैरित्यतोऽभिभूतत्वात्संमूढत्वं प्रयात्यसंमूढस्त्वादात्मस्थं प्रभुं भगवन्तं कारयितारं नापश्यद्गुणौघैस्तृप्यमानः कलुषीकृतास्थिरश्चञ्चलो लोलुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानत्वं प्रयात इत्यहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनैव खचरः कृतस्यानुफलैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति

నిజంగా, ఇంకొక భూతాత్మ ఉంది. ఈయన తెలుపు-నలుపు కర్మఫలాలకు లోనై, మంచి చెడు జన్మలను పొందుతూ, ద్వంద్వాల వల్ల కిందికి పైకి తిరుగుతూ తిరుగుతుంటాడు. దీని వివరణ ఏమిటంటే: ఐదు సూక్ష్మభూతాలు 'భూతాలు' అని పిలవబడతాయి; ఐదు మహాభూతాలు కూడా 'భూతాలు' అని అంటారు; వీటి సముదాయం 'శరీరం' అని అంటారు. శరీరమే భూతాత్మ. దానికి ఒక ఆత్మ ఉంది, అది కమలంలో బిందువులా ఉంటుంది. ఇది ప్రకృతి గుణాలకు లోనై మాయలో పడుతుంది. మాయలో పడనప్పుడు, తనలోనే ఉన్న ప్రభువైన భగవంతుణ్ణి, సృష్టికర్తను చూడలేడు. గుణాల ఆనందంలో మునిగి, మలినమై, స్థిరత కోల్పోయి, చంచలంగా, ఆశతో, తపనతో, స్వార్థంతో, 'నేనే, ఇది నాదే' అనే భావనతో తనను తానే బంధించుకుంటాడు. పక్షి వలలో చిక్కినట్టు, కర్మఫలాల వల్ల తిరుగుతూ, ఫలితం లేకుండా సంచరిస్తూ ఉంటాడు.

अथान्यत्राप्युक्तं यः कर्ता सोऽयं वै भूतात्मा करणैः कारयितान्तःपुरुषोऽथ यथाग्निनायःपिण्डो वाभिभूतः कर्तृभिर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्येवं वाव खल्वसौ भूतात्मान्तःपुरुषेणाभिभूतो गुणैर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्यथ यत्त्रिगुणं चतुरशीतिलक्षयोनिपरिणतं भूतत्रिगुणमेतद्वै नानात्वस्य रूपं तानि ह वा इमानि गुणानि पुरुषेणेरितानि चक्रमिव चक्रिणेत्यथ यथायःपिण्डे हन्यमाने नाग्निरभिभूयत्येवं नाभिभूयत्यसौ पुरुषोऽभिभूयत्ययं भूतात्मोपसंश्लिष्टत्वादिति

ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: చేసేవాడు ఈ భూతాత్మే, ఇంద్రియాల ద్వారా కార్యాలు చేస్తాడు; అంతఃపురుషుడు ప్రధాన కారణం. ఇనుప ముద్దను కొట్టినప్పుడు అది ఎలా మారుతుందో, అలాగే భూతాత్మ కూడా అంతఃపురుషుని ప్రభావంతో, గుణాల వల్ల అనేక రూపాలు పొందుతుంది. మూడు గుణాల వల్ల ఎనభై నాలుగు లక్షల యోనులుగా మారేది భూతాత్మే; ఇదే అనేకత్వం. ఈ గుణాలు పురుషుని చేత నడిపించబడుతూ చక్రంలా తిరుగుతాయి. ఇనుప ముద్దను కొట్టినప్పుడు అగ్ని దెబ్బతినదు కదా, అలాగే పురుషుడు ఏమాత్రం ప్రభావితుడు కాలేడు; భూతాత్మ మాత్రమే తన అనుసంధానంతో ప్రభావితమవుతుంది.

अथान्यत्राप्युक्तं संमोहो भयं विषादो निद्रा तन्द्री व्रणो जरा शोकः क्षुत्पिपासा कार्पण्यं क्रोधो नास्तिक्यमज्ञानं मात्सर्यं वैकारुण्यं मूढत्वं निर्व्रीडत्वं निकृतत्वमुद्धातत्वमसमत्वमिति तामसान्वितस्तृष्णा स्नेहो रागो लोभो हिंसा रतिर्दृष्टिव्यापृतत्वमीर्ष्या काममवस्थितत्वं चञ्चलत्वं जिहीर्षार्थोपार्जनं मित्रानुग्रहणं परिग्रहावलम्बोऽनिष्टेष्विन्द्रियार्थेषु द्विष्टिरिष्टेश्वभिषङ्ग इति राजसान्वितैः परिपूर्ण एतैरभिभूत इत्ययं भूतात्मा तस्मान्नानारूपाण्याप्नोतीत्याप्नोतीति

ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: మాయ, భయం, నిరాశ, నిద్ర, మత్తు, గాయాలు, వృద్ధాప్యం, శోకం, ఆకలి, దాహం, దారుణత, కోపం, నాస్తికత్వం, అజ్ఞానం, అసూయ, క్రూరత, మూర్ఖత్వం, లజ్జలేమి, మోసం, అహంకారం, సమత్వం లేమి — ఇవన్నీ తామసిక లక్షణాలు. తృష్ణ, మమకారం, రాగం, లోభం, హింస, ఆనందం, దృష్టిలో మునిగిపోవడం, ఈర్ష్య, కామం, స్థిరతలేమి, ఆశ, సంపాదన, స్నేహితులకు మద్దతు, సంపదపై ఆధారం, ఇష్టమైన విషయాల్లో మమకారం, ఇష్టంలేని వాటిలో ద్వేషం — ఇవన్నీ రాజసిక లక్షణాలు. వీటితో నిండిపోయి, భూతాత్మ వీటి వశమై అనేక రూపాలు పొందుతుంది.

अथान्यत्राप्युक्तं महानदीषूर्मय इव निवर्तकमस्य यत्पुराकृतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्योरागमनं सदसत्फलमयैर्हि पाशैः पशुरिव बद्धं बन्धनस्थस्येवास्वातन्त्र्यं यमविषयस्थस्यैव बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इवामोदममदिरोन्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरगदष्ट इव विपदृष्टं महान्धकार इव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्नमिव मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोक्तम् ॥ शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येष्वासक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम्

ఇంకొకచోట ఇలా చెప్పబడింది: పెద్ద నదుల్లో అలలు తిరిగి రావడం లాంటిది, మన పూర్వకర్మల ఫలితాలు తప్పనిసరిగా వస్తాయి. మరణం సముద్రంలా అడ్డుకోలేని విషయం. మంచి చెడు కర్మఫలాల బంధనాలతో, పశువులా బంధించబడి, స్వేచ్ఛ లేకుండా, యమలోకంలో ఎన్నో భయాల మధ్య, మద్యం తాగినవాడిలా మత్తులో ఆనందిస్తూ, పాపానికి లోనై తిరుగుతూ, పెద్ద పాముకాటు తగిలినవాడిలా భయపడుతూ, రాగాంధుడై చీకటిలో, మాయలో, కలలో తప్పుడు దృశ్యాలు చూస్తూ, అరటిపండు లోపల లేని గుజ్జులా అసారంగా, నటుడిలా క్షణిక వేషంలో, చిత్రగీతంలా తప్పుడు అందంలో మునిగి ఉంటాడు. అందుకే ఇలా అంటారు: శబ్దం, స్పర్శ మొదలైన ఇంద్రియవిషయాలు నిజంగా వ్యర్థమే. వాటిలో ఆసక్తి పెడితే, భూతాత్మ పరమపదాన్ని మరచిపోతుంది.

अयं वा व खल्वस्य प्रतिविधिर्भूतात्मनो यद्येव विद्याधिगमस्य धर्मस्यानुचरणं स्वाश्रमेष्वानुक्रमणं स्वधर्म एव सर्वं धत्ते स्तम्भशाखेवेतराण्यनेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथधः पतत्येष स्वधर्माभिभूतो यो वेदेषु न स्वधर्मातिक्रमेणाश्रमी भवत्याश्रमेष्वेवावस्थितस्तपस्वी चेत्युच्यत एतदप्युक्तं नातपस्कस्यात्मध्यानेऽधिगमः कर्मशुद्धिर्वेत्येवं ह्याह ॥ तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते त्वात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तत इति

భూతాత్మకు ఇది మార్గం: విద్యను పొందడం, ధర్మాన్ని ఆచరించడం, తన ఆశ్రమంలో ఉండడం, స్వధర్మాన్ని పాటించడం. ఇవే మూలాలు; ఇవి లేకపోతే కింద పడిపోతాడు. వేదాలలో స్వధర్మాన్ని అతిక్రమించకుండా, తన ఆశ్రమంలో స్థిరంగా ఉండేవాడు తపస్వి అని పిలవబడతాడు. ఇంకా ఇలా చెప్పారు: తపస్సు లేకుండా ఆత్మధ్యానం సాధ్యం కాదు; కర్మశుద్ధి అవసరం. అందుకే ఇలా అంటారు: తపస్సుతో శుద్ధి, శుద్ధితో మనస్సు, మనస్సుతో ఆత్మను తెలుసుకోవచ్చు; ఆత్మను తెలుసుకున్నవాడు తిరిగి మాయలో పడడు.