ఈ విధంగా ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానాన్ని కోరుతూ, ఒకసారి శిష్యుడు గురువును అడిగాడు: “ఈ ఇంద్రియాల స్వభావం ఏమిటి? అవి తాము తాముగా పనిచేస్తాయా? వాటిని నియంత్రించేది ఎవరు?” గురువు సమాధానమిచ్చారు: “ఇవి ఆత్మ స్వభావమే. ఆత్మే వీటి మూలం. అప్సరసులు, సూర్యకిరణాలు వీటి రూపాలు. ఐదు కిరణాల ద్వారా, ఆత్మ ఈ లోకంలోని విషయాలను అనుభవిస్తుంది. ఈ ఆత్మ ఏది? అది నిర్మలమైనది, పరిశుద్ధమైనది, ఖాళీగా, శాంతితో కూడిన లక్షణాలతో ఉంటుంది. దాని లక్షణం ఎలాగంటే—ఎరుపులో వేడి, నీటిలో సారం, చీకటిలో ఆనందం ఉన్నట్లు. కొందరు దీనిని వాక్కు, శ్రవణం, దృష్టి, మనస్సు, శ్వాస అని అంటారు. మరి కొందరు దీనిని బుద్ధి, స్థిరత్వం, జ్ఞాపకం, వివేకం అంటారు. మరికొందరు, విత్తనంలో నుండి మొలక ఎలా పుడుతుందో, అగ్నిలో నుండి పొగ, జ్వాల, రేఖలు ఎలా వస్తాయో, అలాగే శ్వాస మొదలైనవి ఆత్మ నుండి ఉద్భవిస్తాయని చెబుతారు. ఉదాహరణగా, అగ్నిలో నుండి చిమ్మిన చినుకులు, సూర్యుని నుండి వెలుగుకిరణాలు ఎలా వస్తాయో, అలాగే ఆత్మ నుండి శ్వాస మొదలైనవి వస్తాయి. కాబట్టి, ఈ ఆత్మ నుండే అన్ని శ్వాసలు, అన్ని లోకాలు, అన్ని వేదాలు, దేవతలు, ప్రాణులు ఉద్భవిస్తాయి. ఈ ఆత్మ యొక్క ఉపనిషత్తు సత్యంలో సత్యం. తడి అగ్నిలో నుండి వేరుగా పొగ ఎలా వస్తుందో, అలాగే ఈ మహానుభావుడి నుండి శ్వాసలు, ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేద, అథర్వవేద, ఇతిహాస, పురాణ, జ్ఞానం, ఉపనిషత్తులు, శ్లోకాలు, సూత్రాలు, వివరణలు, వ్యాఖ్యానాలు—ఇవి అన్నీ ఆత్మకు స్వంతమైనవే. ఈ అగ్ని ఐదు రూపాల్లో ఉంది, అవి సంవత్సరంలో ఋతువులు: వసంతం, గ్రీష్మం, వర్షాకాలం, శరదృతువు, హేమంతం. ఇవే తల, రెక్కలు, పక్కలు, తోకగా ఉంటాయి. ఇది పురుషుని జ్ఞానాన్ని పొందిన వారి అగ్ని; ఇది ప్రజాపతికి మొదటి వేదిక. వీటి ద్వారా, యజమానిని మధ్యలోని స్థలానికి ఎత్తి, వాయువుకు సమర్పిస్తారు. శ్వాసే వాయువు, శ్వాసే అగ్ని; దాని బిందువులు ప్రాణ, వ్యాన, అపాన, సమాన, ఉదాన. ఇవే తల, రెక్కలు, పక్కలు, తోక. ఇది పురుషుని జ్ఞానాన్ని పొందిన వారి రెండవ వేదిక. వీటి ద్వారా, యజమానిని స్వర్గానికి ఎత్తి, ఇంద్రునికి సమర్పిస్తారు. ఆదిత్యుడే ఇంద్రుడు, ఇది అతని అగ్ని; దాని బిందువులు ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేద, అథర్వాంగిరస, ఇతిహాస, పురాణ. ఇవే తల, రెక్కలు, తోక, పక్కలు. ఇది పురుషుని జ్ఞానాన్ని పొందిన వారి మూడవ వేదిక. వీటి ద్వారా, యజమానిని ఆత్మజ్ఞానికి ఎత్తి, బ్రహ్మనికి సమర్పిస్తారు. అక్కడ అతడు ఆనందంగా, తృప్తిగా ఉంటాడు. భూమి గార్హపత్యాగ్ని, మధ్యలోని స్థలం దక్షిణాగ్ని, స్వర్గం ఆహవనీయాగ్ని. వీటి నుండే పరిశుద్ధమైన, పరిశోధించే, ప్రకాశించే అగ్నులు ఉద్భవిస్తాయి; వీటితో యజ్ఞం ప్రకాశిస్తుంది. ఈ పరిశుద్ధమైన అగ్నుల సమాహారం కడుపే; అందువల్ల అగ్నిని పూజించాలి, ధ్యానించాలి, స్తుతించాలి, ఆలోచించాలి. యజమాని హవనం తీసుకుని, దేవత ధ్యానం కోరుతాడు: “సువర్ణవర్ణుడు, పక్షి, హృదయంలో స్థితుడైన సూర్యుడు, హంస, ప్రకాశవంతమైన వృషభుడు, ఈ అగ్నిలోనే యజ్ఞం సమర్పించాం.” అలాగే, “సవితృదేవుని ఆరాధ్యమైన తేజస్సును మనస్సులో స్థాపించి, మనస్సు శాంతి మార్గాన్ని అనుసరిస్తూ, ఆ తేజస్సును ఆత్మలో స్థాపించాలి” అని మంత్రార్థాన్ని ఆలోచిస్తాడు. ఈ విషయంపై శ్లోకాలు ఇలా చెబుతాయి: ఇంధనం లేకపోతే అగ్ని తన మూలానికి లీనమైపోతుంది; అలాగే, మనస్సు చలనం ఆగితే తన మూలమైన ఆత్మలో లీనమవుతుంది. మనస్సు శాంతంగా తన మూలంలో నిశ్చలమై, సత్యాన్ని కోరినా, ఇంద్రియ విషయాలతో మోహితుడైతే, దాని చర్యలు అసత్యం వైపు నడిపిస్తాయి. మనస్సే సంసారం; కాబట్టి దాన్ని శుద్ధి చేయాలి. మనస్సు ఎలాంటి ఉంటే, మనిషి కూడా అలానే అవుతాడు; ఇదే పురాతన రహస్యం. మనస్సు స్పష్టంగా ఉన్నప్పుడు, పుణ్యపాపాలను నాశనం చేసి, శాంతమైన ఆత్మను ఆత్మలో స్థాపించి, మారని ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాడు. మనస్సు ఇంద్రియ విషయాలకు ఎంతగా ఆకర్షితమై ఉంటుందో, అదే ఆకర్షణ బ్రహ్మనికి ఉంటే, ఎవరు బంధనంలో ఉండరు? మనస్సు రెండు రకాలది—శుద్ధమైనది, అశుద్ధమైనది; కామంతో కలిసినపుడు అశుద్ధం, కామం లేనపుడు శుద్ధం. మనస్సు విచ్ఛిన్నత, చంచలత లేకుండా, స్థిరంగా, అమనం స్థితికి చేరినపుడు, అదే పరమస్థితి. మనస్సును హృదయంలో స్థిరపరిచే వరకు నియంత్రించాలి; ఇదే జ్ఞానం, మోక్షం; మిగిలినది గ్రంథాల విస్తరణ మాత్రమే. సమాధి ద్వారా మనస్సు శుద్ధమై, ఆత్మలో స్థిరపడినపుడు కలిగే ఆనందాన్ని మాటలతో వివరించలేరు; అది అంతర్గతంగా అనుభవించబడుతుంది. నీటిలో నీరు, అగ్నిలో అగ్ని, ఆకాశంలో ఆకాశం ఎలా కనిపించవు, అలాగే మనస్సు అంతర్నినివేశించినవాడికి సంపూర్ణ విముక్తి. మనస్సే బంధన, విముక్తికి కారణం; విషయాలకు ఆకర్షితమైతే బంధం, వాటి నుంచి విముక్తమైతే ముక్తి. కాబట్టి, అగ్నిహోత్రం చేయని, అగ్ని వెలిగించని, జ్ఞానంతో ధ్యానం చేయని వారికి బ్రహ్మ మార్గాన్ని గుర్తుంచడం వ్యర్థం. అందువల్ల అగ్నిని పూజించాలి, ధ్యానించాలి, స్తుతించాలి, ఆలోచించాలి. భూమిలో స్థితుడైన అగ్నికి నమస్కారం; యజమానికి ఈ లోకాన్ని అనుగ్రహించు. మధ్యలోని స్థలంలో స్థితుడైన వాయువుకి నమస్కారం; యజమానికి ఈ లోకాన్ని అనుగ్రహించు. స్వర్గంలో స్థితుడైన ఆదిత్యునికి నమస్కారం; యజమానికి ఈ లోకాన్ని అనుగ్రహించు. అన్నింటిలోని బ్రహ్మకు నమస్కారం; అన్నివిషయాలను యజమానికి అనుగ్రహించు. సత్య ముఖాన్ని బంగారు పాత్ర కప్పివుంది; ఓ పుషన్, దాన్ని తీర్చివేయి, ధర్మార్థం, విష్ణువుకోసం. సూర్యునిలో ఉన్న పురుషుడే నేను. ఇదే సత్యధర్మం: సూర్యుని సూర్యత్వం ఆ పరిపూర్ణ నిరాకార పురుషుడే, ఆకాశంలోని ప్రకాశానికి ఒక భాగం మాత్రమే. కళ్లలోని అగ్నిలో బ్రహ్మ, అమృతత్వం, తేజస్సు, సత్యధర్మం—all are just a portion of the light in the sun. అమృతుడు, ప్రాణమే సోమరసం, మొలక. ఇదే బ్రహ్మ, ఇదే అమృతత్వం, ఇదే తేజస్సు, ఇదే సత్యధర్మం, ఆకాశంలోని వెలుగులోని భాగం. యజుస్సు మెరిసిపోతుంది—ఓం, నీరు, తేజస్సు, సారం, అమృతత్వం, బ్రహ్మ, భూమి, మధ్యలోని స్థలం, స్వర్గం. ఎనిమిది పాదాల, శుద్ధమైన హంస, త్రిపుణ్డ్రధారి, సూక్ష్మమైనది, నశించని, ద్వంద్వ స్వభావం, అంధుడు, వెలుగు వెలిగించే, అన్నిటిని చూసే, ఆకాశంలోని వెలుగులోని భాగాన్ని చూస్తాడు. అది కిరణంగా అవుతుంది—ఇది సవితృధర్మం, యజుస్సు, వేడి, అగ్ని, వాయువు, శ్వాస, నీరు, చంద్రుడు, శుద్ధమైనది, అమృతత్వం, బ్రహ్మ, సూర్యుడు, సముద్రం. అందులో యజమాని ఉప్పు నీటిలో కలిసిపోవడం లాగా లీనమవుతాడు. ఇదే బ్రహ్మైక్యం; ఇక్కడ అన్ని కోరికలు లీనమవుతాయి. దీనిపై ఇలా చెబుతారు: కిరణం, సూక్ష్మమైన గాలితో నడిపించబడి, లోపల దేవతల మధ్య కంపించిపోతుంది. దీన్ని తెలిసినవాడు సవితృజ్ఞాని, ద్వైతజ్ఞాని, అద్వైతజ్ఞాని, అదే స్వరూపుడు.