एवं सन्तः, शिष्यः गुरुम् उपसृत्य पप्रच्छ—“एते इन्द्रियाणि किंस्वरूपाणि? किं स्वयमेव क्रियन्ते? को वा तेषां नियन्ता इह?” गुरुः प्रहसन्नुवाच—“आत्मस्वरूपाण्येतानि, आत्मैव तेषां मूलम्। आप्सरः सूर्यरश्मयश्च तेषां रूपाणि। पञ्चभिः रश्मिभिः विषयान् अनुभवति। कः स आत्मा? शुद्धः, शुद्धीकृतः, रिक्तः, शान्तिलक्षणाद्यभिव्यक्तः, स्वलक्षणग्राह्यः। यथा वह्नौ तापः, आप्सु सारः, तमसि सुखम्, एवं केचित्; अन्ये वदन्ति—वाक्, श्रुतिः, दृष्टिः, मनः, प्राणः; अन्ये बुद्धिः, धृतिः, स्मृतिः, प्रज्ञा; अन्ये—बीजादिवाङ्कुरः, धूमज्वालाशिखाः यथा वह्नेः, एवं तस्मादिति। यथा वह्नेः स्फुलिङ्गाः, सूर्यस्य रश्मयः, एवं तस्माद् प्राणादयः स्वक्रमेण जायन्ते।” “अतः अस्मादात्मनः सर्वे प्राणाः, सर्वे लोकाः, सर्वे वेदाः, सर्वे देवाः, सर्वाणि भूतानि जायन्ते। अस्योपनिषत् सत्यमेव सत्यम्। यथा स्निग्धाग्नेर् विशेषधूमः उत्पद्यते, एवं अस्माद् महतः पुरुषात् ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरसइतिहासपुराणविद्योपनिषदः श्लोकसूत्रव्याख्यानान्यखिलानि स्वमेव।“ “एष पञ्चविधोऽग्निः संवत्सरः; तस्य स्थापना वसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्-हेमन्ताः—शिरः पक्षौ पार्श्व tail इत्येष प्राजापत्याग्नेयवेदिः। एष ज्ञातृपुरुषाणां वह्निः। एष प्रथमो वेदि: प्रजापतेः। एषां साहाय्येन हस्ताभ्यां यजमानं मध्यगं नीत्वा वायवे समर्पयति। प्राणो वायुः, प्राणोऽग्निः, तस्य स्थापनानि—प्राणव्यनापानसमानोदानाः—शिरः पक्षौ पार्श्व tail इत्येष द्वितीयो वेदि: प्रजापतेः। एवं स्वर्गं नीत्वा यजमानं इन्द्राय समर्पयति। स आदित्य इन्द्रः, तस्य वह्निः—ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरसितिहासपुराणानि—शिरः पक्षौ tail पार्श्व। एष तृतीयो वेदि: प्रजापतेः। ज्ञातृपुरुषाणां वह्निः। एवं आत्मवित् ब्रह्मणि समर्प्य, तत्रानन्द्यति।” “एष पृथ्वी गर्हपत्यः, अन्तरिक्षं दक्षिणाग्निः, द्युलोकः आहवनीयः। तस्माद् विशुद्धशुद्धिपावकाः वह्नयः उत्पद्यन्ते, येन यज्ञो दृश्यते। पाचकाग्निसंहतिरेव पावकः, तस्मात् वह्निः पूज्यः, ध्यान्यः, स्तुत्यः, चिन्त्यः। यजमानः हविः गृहित्वा देवताध्यानं प्रार्थयते—‘हिरण्यवर्णः, पक्षी, हृदि स्थितः, सूर्यः, हंसः, तेजःवृषभः, एषेऽग्नौ जुहोमि।’ एवं तस्य मन्त्रस्यार्थमपि चिन्तयति—‘तत्सवितुर्वरेण्यं तेजो ध्यायेत्, यन्मनसि स्थितं शान्तिपथं यायात्, आत्मनि स्थापयेत्।’ अत्र श्लोकाः पठ्यन्ते—यथा वह्निः अनाहारः स्वस्मिन्शाम्यति, तथा मनः प्रवृत्तिक्षये स्वस्मिन्शाम्यति। स्वस्मिन्शान्तं सत्यकामं मनः विषयैः मोहितं, तस्य कर्माण्यसत्येन नीयन्ते। मन एव संसारः, तद् यत्नेन शुद्धयेयम्। यथा मनः, तथा भवति। मनश्शुद्ध्या पुण्यपापे विनश्यतः। आत्मनि प्रशान्तात्मानं स्थाप्य, नित्यसुखं भुङ्क्ते। मनः विषयेषु यथा लग्नं, तथा ब्रह्मणि चेत्, को न बन्धात् मुच्येत? मनो द्विविधम्—शुद्धमशुद्धं; कामसंगात् अशुद्धं, कामवियोगात् शुद्धम्। मनः नाशविक्षेपशून्यं स्थिरं, अमनस्कं यदा, तदा परमं पदम्। हृदि मनो निगृह्य, विश्राम्येत्; एष ज्ञानमुक्तिः, अन्यत् शास्त्रविस्तरः। समाधिना विशुद्धे मनसि आत्मनि स्थिते, यत्सुखं जायते, तद् वाचानिर्वचनीयम्, अन्तःकरणग्राह्यम्। जलं जले, वह्निर्वह्नौ, व्योमनि व्योम—न दृश्यते; एवं मनसि लीनः सर्वतः मुक्तः। मन एव बन्धमोक्षकारणम्; विषयासक्तं बद्ध्यते, निरासक्तं मुक्तम्। अतः येऽग्निहोत्रं न कुर्वन्ति, न वह्निं सन्दीपयन्ति, न ज्ञानध्यानं कुर्वन्ति, तेषां ब्रह्मपथस्मरणं विरोधि। तस्मात् वह्निः पूज्यः, ध्यान्यः, स्तुत्यः, चिन्त्यः।” “नमः पृथ्वीस्थायाग्नये, स्मृत्यै लोकाय, यजमानाय लोकं ददातु। नमो वायवे, अन्तरिक्षस्थाय, स्मृत्यै लोकाय, यजमानाय लोकं ददातु। नमोऽदित्याय, दिविस्थाय, स्मृत्यै लोकाय, यजमानाय लोकं ददातु। नमो ब्रह्मणे, सर्वस्थाय, सर्वस्मृत्यै, सर्वं यजमानाय ददातु। सत्यस्य मुखं हिरण्मयेन पात्रेण छन्नम्; पूषन्, तत्त्वं सत्यधर्माय, विष्णवे, अपावृणु। यः पुरुषः सूर्ये स्थितः, सोऽहमस्मि। एष सत्यधर्मः—सूर्यस्य सूर्यत्वं, एष शुद्धः, रूपरहितः पुरुषः, केवलः किञ्चित् तेजोऽन्तरिक्षे। नेत्राग्नौ एष ब्रह्म, अमृतम्, तेजः, सत्यधर्मः, किञ्चित् तेजोऽन्तरिक्षे, सूर्ये मध्ये। अमृतस्य सोमः प्राणाः, स एव अङ्कुरः। एष ब्रह्म, एष अमृतम्, एष तेजः, एष सत्यधर्मः, किञ्चित् तेजोऽन्तरिक्षे, सूर्ये मध्ये। यजुः दीप्तम्, ओम्, आपः, तेजः, रसः, अमृतम्, ब्रह्म, पृथ्वी, अन्तरिक्षं, द्युलोकः। अष्टपादो, शुद्धः हंसः, त्रिसूत्रः, सूक्ष्मः, अव्ययः, द्विस्वभावः, अन्धः, दीप्तिजनकः, सर्वदृश्, किञ्चित् तेजोऽन्तरिक्षे, सूर्ये मध्ये पश्यति। उदयमानः रश्मिः भवति; एष सवितुः धर्मः, एष यजुः, एष तापः, एष वह्निः, एष वायुः, एष प्राणः, एष आपः, एष सोमः, एष शुद्धः, एष अमृतम्, एष ब्रह्म, एष सूर्यः, एष सागरः। तत्र यजमानः लवणमिव जले लीयते। एष ब्रह्मणोऽद्वैतम्, यत्र सर्वे कामाः संलिनाः। अत्र श्लोकः—रश्मिः सूक्ष्मवायुनाऽपि चालयमानः, अन्तर्यामी देवेषु स्पन्दते। एवं जानन् सवितृविद्, द्वैतविद्, अद्वैतविद् भवति। जलबिन्दव इव, विद्युतः इव, परमेषु दिवः, ताः रश्मयः श्रीस्थानानि, श्यामपथे जटालाः इव दृश्यन्ते।” “द्वे रूपे ब्रह्मतेजसः—शान्तम्, बहुलम्। शान्तं व्योम्नि प्रतिष्ठितम्, बहुलं अन्ने। अतः मन्त्रैः, ओषधीः, घृतम्, मांसम्, पिष्टपाकं च, याज्यशेषं च, ‘एष आहवनीयः’ इति मन्यते। तेजसः वृद्धये, पुण्यलोकविजये, अमृतत्वाय। अत्र श्लोकः—‘स्वर्गकामः अग्निहोत्रम् कुर्यात्; अग्निष्टोमे यमलोकः, उक्तेन सोमलोकः, षोडशिना सूर्यलोकः, अतिरात्रे आत्मराज्यम्, सहस्रसंवत्सरे संवत्सरान्तः।’ यथा दीपः वात्यायाम् उपाधिभिः तिष्ठति, एवं द्वौ आत्मानौ गर्भोपयोगेन तिष्ठतः।” “तस्मात् ओमित्यनेन अनन्तं तेजः उपासीत। एष त्रिधा उक्तम्—वह्निः, सूर्यः, प्राणः। अत्रोच्यते—‘न बहु खाद्यं,’ यतः यज्जुहोति वह्नौ, तत् सूर्ये प्रतिष्टते।