शृणुत, भगवतः मैत्रायणीयोपनिषदि यः परमात्मज्ञानस्य मार्गः सूक्ष्मतया प्रतिपाद्यते, तस्य कथा अनुक्रमेण प्रवहति। क्वचित् एव उच्यते—अत्र सुषुम्ना नामोर्ध्वगामिनी नाडी वायोर्वाहिनी, या तालुकान्तः प्रवृत्तिः संनिरुद्धा दृश्यते। तस्यां वायुः ओंकारेण च मनसा च संयुक्तः सम्यक् उर्ध्वं याति। तालुकान्ते अधस्तात् अग्रभागं नयन्, इन्द्रियाणि संहृत्य, महतो महिमानं पश्यति। तदा निरात्मतां प्राप्य, सुखदुःखयोः अतीतः, पूर्णैक्यं लभते। प्रथमं परं संस्थाप्य, प्राणं संयम्य, उत्तमेनोपायेन अतीत्य, उपरि प्रक्षिपेत्—एवं ह्युक्तम्। अन्यत्र अपि उच्यते—ब्रह्मणः द्वे रूपे ध्येये—शब्दात्मिकं च अशब्दात्मिकं च। केवलं शब्देन अशब्दं प्रकाशते। अत्र ओंकारः शब्दः; तेनैव उपरि गच्छित्वा अशब्दे लीयते। एषः एव मार्गः, एषः अमृतत्वं, एषः संयोगः, एषः मोक्षः। यथा उर्विलासः स्वसूत्रेण आकाशं याति, तथैव ध्याता ओंकारेण उपरि गच्छित्वा मोक्षं प्राप्नोति। अन्ये तु शब्दमार्गानुगाः, कर्णे अङ्गुष्ठं स्थापयित्वा, हृदयगुहायां सप्त शब्दान् शृण्वन्ति—नद्यः, घंटाः, कांस्यपट्टाः, मण्डूकाः, शलभाः, वर्षा, वायुः इति। तान् लङ्घ्य, अशब्दे अव्यक्ते ब्रह्मणि एकत्वं यथाऽमृतमधु स्वादरूपं लीयते। तस्मात् शब्दब्रह्मणः पारंगतः परब्रह्म प्राप्नोति। अन्यत्र अपि—शब्दः ओंकारः, स्यादयं अक्षरः। तस्यादिः शान्तः, अशब्दः, अभयः, अशोकः, सुखमयः, तृप्तः, स्थिरः, अचलं, अमृतः, अप्रपतन्, नित्यः, विष्णुर्नाम परमोत्कर्षसाधनाय। एतान्येव पूजयेत्। यत् परं च अपरं च, तदेव देवता ओंकारनाम्ना। अशब्दत्वेन शून्यं कृत्वा, मस्तके तद् अभ्यासनीयम्। अन्यत्र—शरीरं धनुः, ओंकारः शरः, मनः अग्रभागः। तमःलक्ष्यं विदार्य, तमःपरं प्रविश्य, तत्र प्रविष्टं पुनः विदार्य, यथा चक्रवर्त्मशिखा, तेजस्विनं ब्रह्म पश्यति, यः सूर्ये, चन्द्रे, वह्नौ, विद्युत्सु दीप्तिमान् शोभते। तद् दृष्ट्वा अमृतत्वं प्राप्नोति। ध्यानं परसत्त्वे च लिङ्गेषु स्थाप्यते; अव्यक्तज्ञानात् व्यक्तत्वं प्राप्यते। मनः लीनं चेत्, आत्मना अनुभूतं सुखं तदेव ब्रह्म, अमृतं, शुद्धं; एषः एव मार्गः, एषः एव लोकः। अन्यत्र—यदा स्वप्नवत् इन्द्रियाणि संहृत्य, शुद्धमना, स्वप्नदृशा इन्द्रियगुहायां, अनुकम्प्य, प्रणवाख्यं गन्तारं, गुरुत्वमूर्तिं, स्वप्नरहितं, जरारहितं, मृत्युरहितं, शोकवर्जितं पश्यति, सः अपि प्रणवः गन्ता गुरुत्वमूर्ति इत्येव भवति। यतः इतः प्राण ओंकारश्च सर्वं नानाप्रकारेण संयुज्यते, तस्मात् योगः इति। प्राणमनसोरिन्द्रियाणां ऐक्यं, सर्वावस्थात्यागश्च योगः इति। अन्यत्र—यथा पक्षीवेत्सु तन्त्रीपाशेन पक्षिणः जलात् आहृत्य, उदरे अग्नौ समर्पयति, एवं ओंकारेण प्राणान् आहृत्य देहाग्नौ समर्पयेत्। यथा तप्तं सुवर्णं तृणकाष्ठसंस्पर्शात् दीप्तिमान् भवति, तथा प्राणः प्राणसंस्पर्शात् दीप्तिमान् भवति। यद् दीप्तिमान्, तदेव ब्रह्मरूपं, विष्णोः परमं पदं, रुद्रस्य रुद्रत्वं। सः अनन्तरूपः, एतेषु लोकेषु व्याप्य तिष्ठति। यथा वह्नेः स्फुलिङ्गाः, सूर्यस्य रश्मयः, तथैव अस्मात् प्राणादयः पुनः पुनः क्रमशः उत्पद्यन्ते। अन्यत्र—ब्रह्मणः तेजो, परमं, अमृतं, शरीररहितं, यत् देहिनः तापः, तदेव तस्य घृतम्। स्फुटिते आकाशे स्थित्वा, एकाग्रचित्ताः हृदयगुहां विदार्य, तस्य प्रकाशसदृशं तत्स्थानं शीघ्रं प्राप्नुवन्ति। यथा मृत्पिण्डः भूमौ स्थितः भूमिभूतः शीघ्रं भवति, तथा मनः। हृदयाकाशमयं कोशं, आनन्दं, परमायतनं—एषः एव अस्माकं योगः, वह्नेः सूर्यस्य च तेजः। अन्यत्र—भूतान्यतीत्य, इन्द्रियार्थांश्च, संकल्पदण्डं, त्यागधनुः, असङ्गशरं गृहित्वा, ब्रह्मद्वारपालं, मूळमोहं, तृष्णालोभमौलिं, आलस्यवलयं, क्रोधदण्डं, मदधनुः, कामशरं च, एतान् हत्वा, ओंकारनौका हृदयपारं गच्छेत्। तत्र हृदयाकाशे प्रकटे, विहग इव स्वनिदं प्रविश्य, तत्त्वे प्रविशति। ततः चतुर्जालं, ब्रह्मकोशं, गुरुपदेशेन विदार्य, शुद्धः, विशुद्धः, शून्यः, शान्तः, अप्राणः, निरात्मा, अनन्तः, अजरः, स्थिरः, नित्यः, अजन्यः, स्वात्मनिष्ठः भवति। एवं स्वमात्मानं पश्यन्, संसारचक्रं स्थितचक्रवत् पश्यति। षड्भिः मासैः सततसंयमेन, देहस्थः मुक्तः, परं रहस्यं योगः सिध्यति। रजस्तमसाभिभूतः, गृहेषु आसक्तः, न सिध्यति। एवं उक्त्वा, शाकायन्यः अन्तर्मनाः, राजा प्रति उवाच—एतेन ब्रह्मविद्यया प्रजापतेः पुत्राः ब्रह्मपथं गतवन्तः। तुष्टिः, द्वन्द्वसहनं, शमश्च योगाभ्यासात् प्राप्यते। एषः परमगुह्योपदेशः; न पुत्राय, न शिष्याय, न अशान्ताय वक्तव्यः; भक्ताय सर्वगुणसम्पन्नाय एव दातव्यः। ओम्। शुद्धे देशे, शुद्धः, सत्त्वस्थः, नित्याध्यायी, सत्यवादी, जपकः, यजमानश्च भवेत्। यः परब्रह्मकामः, कृतकृत्यः, फलबंधनच्छिन्नः, निराशः, आत्मवत् सर्वान् पश्यन्, निर्भयः, निराकाङ्क्षः, अक्षयममृतसुखं प्राप्तः, स एव स्थितः। परमं वै निराकाङ्क्षत्वं, तदेवोत्तममार्गः। सङ्कल्पादिलक्षणैः पुरुषः बद्धः; विपरीतः मुक्तः। सत्त्वभेदात् गुणो जायते, सङ्कल्पदोषनाशात् मोक्षः। मनसा एव पश्यति, मनसा शृणोति—कामः, सङ्कल्पः, संशयः, श्रद्धा, अश्रद्धा, धृति, अधृति, लज्जा, मेधा, भीः—एतत्सर्वं मन एव। गुणैः प्रेरितं मनः अशुद्धं, चपलम्, विक्षिप्तं, स्पृहावन्तं, मदाविष्टं भवति। ‘अहं एषः, एषः मम’ इति बन्धनं करोति। तस्मात् सङ्कल्पादिलक्षणैः बद्धः बन्धनं, विपरीतः मुक्तिः। तस्मात्, निरसङ्कल्पः, निरसङ्कल्पः, निर्मदः भवेत्। एषः लक्षणं मोक्षस्य, एषः ब्रह्मपथः, एषः द्वारमुक्तिः। अत्र सर्वे कामाः संह्रियन्ते। यथा—पञ्चेन्द्रियाणि मनसा सह विश्रान्तानि, बुद्धिः स्थिरा, तद् परमं पदम् इति। एवं उक्त्वा, शाकायन्यः अन्तर्मनाः, प्रणम्य, विधिवत् क्रियाः कृत्वा, प्रयोजनं पूरयित्वा, उत्तरायणवायुम् उपगतवान्। अत्रोर्ध्वमार्गे गमनं नास्ति; एषः ब्रह्मपथः। सूर्यद्वारं विदार्य, उपरि याति। अस्य दृष्टान्तः—शतशः रश्मयः, दीपवत्, हृदि स्थिताः—श्वेताः, कृष्णाः, कपिलाः, नीलाः, पिङ्गलाः, रक्ताः। तेषु एकः ऊर्ध्वस्थितः, सूर्यमण्डलं विदार्य, ब्रह्मलोकं अतीत्य, तेन परं पदं प्राप्नोति। शतं रश्मीनां ऊर्ध्वगाः देवस्थानानि ददाति, अधः सौम्याः कर्मफलभोगाय; तैः संसारः। तस्मात् सूर्यः सृष्टेः, स्वर्गस्य, मोक्षस्य च कारणम्। इन्द्रियाणां स्वरूपं किं? स्वयमेव कर्म करोति वा, को वा नियन्ता? आत्मैव तदात्मा, आत्मा तेषां मूलम्। अप्सरसो रश्मयः, सूर्यरश्मयः तेषां रूपम्। पञ्चभिः रश्मिभिः विषयान् अनुभवति। कः आत्मा? यः शुद्धः, विशुद्धः, शून्यः, शान्तः, स्वलक्षणग्राह्यः। तस्य लक्षणं यथा वह्नौ तापः, आप्सु सारः, तमसि आनन्दः। अन्ये वदन्ति—वाक्, श्रुतिः, दृष्टिः, मनः, प्राणः। अन्ये बुद्धिः, धृतिः, स्मृतिः, प्रज्ञेति। अन्ये—बीजादङ्कुरः, वह्नेरधूमः, ज्वाला, स्फुलिङ्गा इति। दृष्टान्तः—यथा वह्नेः स्फुलिङ्गाः, सूर्यस्य रश्मयः, एवं तस्मात् प्राणादयः उत्पद्यन्ते। तस्मात् आत्मनः सर्वे प्राणाः, लोकाः, वेदाः, देवाः, भूतानि च उत्पद्यन्ते। अस्योपनिषद् सत्यम् सत्यम्। यथा स्निग्धवह्नेरधूमः, एवं महतः अस्य निःश्वासः ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्वाङ्गिरसः, इतिहासः, पुराणम्, विद्या, उपनिषदः, श्लोकाः, सूत्राणि, व्याख्यानानि, विज्ञानानि, समस्तानि भूतानि तस्यैव। एषः अग्निः पञ्चधा, संवत्सरः; तस्य इटो वसन्तः, ग्रीष्मः, वर्षा, शरत्, हेमन्तः, शिशिरः—एते शिरः, पक्षा, पार्श्वे, पुच्छं च। एषः पुरुषवेदिनां वह्निः, प्रजापतेः प्रथमो वेदीः। एतेन यजमानं हस्ताभ्यां मध्यं लोकं नीत्वा, वायवे समर्पयति। प्राणो वायुः, प्राणोऽग्निः; तस्य इटो प्राणः, व्यानः, अपानः, समानः, उदानः—एते शिरः, पक्षा, पार्श्वे, पुच्छं च। एषः द्वितीयो वेदीः। तेन यजमानं स्वर्गं नीत्वा, इन्द्राय समर्पयति। स आदित्यः इन्द्रः, तस्य वह्निः ऋक्, यजुः, साम, अथर्वाङ्गिरसः, इतिहासः, पुराणम्—एते शिरः, पक्षा, पुच्छं, पार्श्वे च। तृतीयो वेदीः। तेन आत्मविदं ब्रह्मणि समर्पयति, सः तत्र तुष्टः, प्रमुदितः भवति। भूमिः गर्हपत्यः, अन्तरिक्षं दक्षिणाग्निः, द्यौः आहवनीयः। तस्मात् शुद्धः, विशुद्धः, तेजस्वी अग्निः जायते, येन यज्ञः प्रकट्यते।