एवं शाकायन्यः राज्ञः प्रश्नान् श्रुत्वा ब्रह्मविद्या-विस्तरं कथयितुम् आरभते। सर्वेभ्यः प्राणिनः, अन्नं एव आत्मनः परम रूपम् इति प्रतिपाद्यते। प्राणः अन्नमयः; यदि अन्नं न भक्षयेत्, तदा चिन्तयितुं, श्रोतुं, स्पर्शयितुं, द्रष्टुं, वक्तुं, घ्रातुं, स्वादयितुं च अशक्तः भवति, प्राणान् त्यजति। यः तु अन्नं भक्षयति, प्राणपूर्णः सन्, सर्वाणि इन्द्रियकार्याणि साधयितुं समर्थः भवति। अन्नात् सर्वे प्राणिनः उत्पद्यन्ते, अन्नेन एव जीवन्ति, अन्ते अन्नं एव गच्छन्ति। सर्वे प्राणिनः प्रतिदिनं अन्नं प्राप्तुं यतन्ते। सूर्यः रश्मिभिः अन्नम् आकर्षति, तेन एव तपति। प्राणाः अन्नेन अभिषिक्ताः पचन्ति; अग्निः अन्नेन ज्वलति; अन्नकामनया एष लोकः स्थितः, ब्रह्मणा निर्मितः। अन्नं आत्मरूपेण उपासनीयम्। जलात् प्राणिनः उत्पद्यन्ते, अन्नेन वर्धन्ते, अन्नं भक्षयन्ति, अन्नं भक्ष्यन्ते; तस्मात् अन्नं इति कथ्यते। भगवतः विष्णोः रूपम्, यः विश्वस्य धारकः, अन्नं एव; प्राणः अन्नस्य सारः, मनः प्राणस्य सारः, ज्ञानं मनसः सारः, आनन्दः ज्ञानस्य सारः। यः एवं वेद, स अन्नं, प्राणं, मनः, ज्ञानं, आनन्दं प्राप्नोति। अन्नं अव्ययम्, योगस्य साधनम्, पशूनां जीवितम्, ज्येष्ठम्, चिकित्सकः इति स्मृतम्। अन्नस्य मूलम् सर्वं, अन्नस्य मूलम् कालः, कालस्य मूलम् सूर्यः। रूपम् वर्षः, द्वादशभागः, क्षणादिभिः विभक्तः। अर्धं अग्नये, अर्धं वरुणाय; माघात् श्रविष्ठाय मध्यभागः अग्न्यर्धम्, ततः श्रविष्ठान्तः सोमार्धम्, नवभागः च। सूक्ष्मत्वात् मापकम्; मापकं विना माप्यं ज्ञातुं न शक्यते। कालः ब्रह्मरूपेण उपासनीयः; कालात् प्राणिनः उत्पद्यन्ते, कालात् वर्धन्ते, कालात् विलीयन्ते; कालः साकारः, निराकारः च। ब्रह्मणो द्वे रूपे—कालः च अकालः। सूर्यपूर्वं अकालः, सूर्यादारभ्य कालः। वर्षः कालरूपः; तस्मात् प्राणी उत्पद्यन्ते, वर्धन्ते, विलीयन्ते। वर्षः प्रजापतिः; कालः अन्नं, ब्रह्मणः नीडः, आत्मा। कालः सर्वे प्राणी महात्मनि पचति; यः कालः पच्यते, स वेदज्ञः। कालः साकारः, नदीनां, प्राणिनां राजा; सविता सूर्यः तत्र स्थितः, यस्मात् चन्द्र, तारा, ग्रहाः, वर्षः उत्पद्यन्ते। तस्मात् सर्वं शुभाशुभं दृश्यते। अतः सूर्यं ब्रह्मरूपेण, कालरूपेण आदित्यं उपासनीयम्। सूर्यः ब्रह्मेति केचन वदन्ति। यज्ञकर्ता, भोक्ता, मन्त्रः, विष्णुः, प्रजापतिः, साक्षी, सर्वे तस्य तेजस्वि मण्डले स्थितः। आदि ब्रह्मणः अनन्तम् आसीत्—पूर्वे, दक्षिणे, पश्चिमे, उत्तरदिशि, ऊर्ध्वे, अधः, सर्वत्र अनन्तम्। दिशाः नास्ति, सीमाः नास्ति; परमात्मा, अगोचरः, अचिन्त्यः। आकाशात्मा, जाग्रतः, सर्वं ग्रसति। तस्माद् आकाशात् चेतनां जायत; तेन ध्यानं, तत्र सर्वं लीयते। सूर्ये, अनल-रहिते अग्नौ, उदरे तेजः, अन्नपाकः—एषः तेजस्वि आत्मा। यः एवं वेद, स एकत्वम् प्राप्नोति। योगाङ्गानि—प्राणायामः, इन्द्रियनिग्रहः, ध्यानम्, धारणा, तर्कः, समाधिः—षट्। तेन काञ्चनवर्णं ब्रह्मणं द्रष्टुं शक्यते; ज्ञानी पुण्यपापं त्यक्त्वा परम अक्षरे लीयते। ब्रह्मज्ञः दोषैः न स्पृश्यते। मनः बाह्यवस्तूनि संयम्य, प्राणं स्थित्वा, मनः चतुर्थे स्थापनीयम्। मनः अमनः, चेतनायाः मध्यः, अचिन्त्यः, परम रहस्यं—तत्र मनः स्थापनीयम्। अतः, तालुजिह्वाग्रद्वारा, प्राणमनः संयम्य, तर्केण ब्रह्मणं पश्येत्। मनसा आत्मानं पश्यति, सूक्ष्मतमं, दीप्तम्, मनोनाशेन। आत्मना आत्मं दृष्ट्वा, निरात्मा भवति; निरात्मत्वात् अनन्तः, अजातः, अचिन्त्यः, मुक्तिलक्षणः। मनः शुद्ध्या पुण्यपापं नाशयति; शान्तात्मानं आत्मनि स्थाप्य, अव्ययम् सुखम् अनुभवति। सुषुम्ना नाम नाडी प्राणवाहिनी; तालु मध्ये विच्छिन्ना। तया ओम्कारमनसा प्राणः ऊपरं गच्छति। तालु अधः जिह्वाग्रं स्थाप्य, इन्द्रियनिग्रहं कृत्वा, महत्त्वं पश्यति। निरात्मा भवति; सुखदुःखातीतः, एकत्वम् प्राप्नोति। प्राणनिग्रहं कृत्वा, परमं स्थाप्य, उत्तरमार्गे गच्छेत्। ब्रह्मणः द्वे रूपे—शब्दः, अशब्दः। शब्देन अशब्दः प्रकाश्यते। ओम्कारः शब्दः; तेन ऊपरं गच्छति, अशब्दे लीयते। एषः पन्थाः, अमृतम्, योगः, मोक्षः। यथा जालकः तन्तुभिः आकाशं गच्छति, तथा ध्यानशीलः ओम्कारस्य योगेन मोक्षम् प्राप्नोति। शब्दवादिनः हृदयाकाशे शब्दं शृण्वन्ति; सप्त शब्दाः—नदी, घंटा, कांस्य, मेंढक, झिल्लिका, वर्षा, वायु। तान् अतीत्य, अशब्दे, अव्यक्ते ब्रह्मणि लीयन्ते, यथा मधु विविधरसे एकत्वम्। द्वे ब्रह्मणि ज्ञेयम्—शब्दब्रह्म, परमब्रह्म; शब्दब्रह्मविद् परमब्रह्म प्राप्नोति। ओम्कारः—शान्तः, अशब्दः, अभयः, दुःखरहितः, आनन्दः, तृप्तः, स्थिरः, अचलः, अमृतः, अव्ययः, नित्यः, विष्णु नाम्ना, परमातिशयस्यार्थे। तस्य पूजा कार्यः। ओम्कारः देवता, नाम्ना; अशब्दः शून्यः, शीर्षे साधनीयः। शरीरं धनुः, ओम्कारः बाणः, मनः अंशः। अन्धकारं विदार्य, तदतीतं प्रविश्य, यथा अग्निचक्रं, तेजस्वि ब्रह्मणं पश्यति—सूर्ये, चन्द्रे, अग्नौ, विद्युत्—दीप्तम्। तद् दृष्ट्वा अमृतत्वम् प्राप्नोति। ध्यानं परमसारं, लक्षणेषु स्थाप्य; अव्यक्तज्ञानात् व्यक्तत्वम् प्राप्तम्। मनोनाशे, आत्मदृष्टं सुखम्—एतत् ब्रह्म, अमृतम्, शुद्धम्; एषः पन्थाः, एषः लोकः। यदा निद्रावत् इन्द्रियाणि संयम्य, शुद्धचित्तः, स्वप्नवत् इन्द्रियगुहायां प्रपश्यति, 'प्रणवः', गतिः, भाररूपः, निद्रारहितः, जरारहितः, मृत्यु रहितः, दुःखरहितः—सः अपि 'प्रणवः', गतिः, भाररूपः, निद्रारहितः, जरारहितः, मृत्यु रहितः, दुःखरहितः भवति। प्राण, ओम्कारः, सर्वं युक्तं, योगः इति। प्राण, मनः, इन्द्रियाणां एकत्वम्, सर्ववृत्तिनां त्यागः—योगः इति। यथा पक्षीधारः सूत्रेण पक्षिणः जलात् आकृष्य उदराग्नौ समर्पयति, तथा ओम्कारेण प्राणान् उदराग्नौ समर्पयेत्। यथा तप्तं सुवर्णं दर्भादिना स्पृष्ट्वा दीप्तिम् प्राप्नोति, तथा प्राणः प्राणेन स्पृष्ट्वा दीप्तिम् प्राप्नोति। सा दीप्तिः ब्रह्मरूपम्, विष्णोः परमस्थानम्, रुद्रस्य रुद्रत्वम्। अनन्तरूपेण विभज्य, लोकान् पूरयति। यथा अग्नेः शिखाः, सूर्यस्य रश्मयः, तथा तस्मात् प्राणादयः पुनः पुनः उत्पद्यन्ते। ब्रह्मणः परमस्य अमृतस्य शरीररहितस्य दीप्तिः—शरीरस्य तापः तस्य घृतम्। आकाशे स्थितम्, हृदयाकाशं एकाग्र्येन विदार्य, तस्य दीप्तिसदृशं शीघ्रं प्राप्नोति। यथा मृत्तिकापिण्डः भूमौ शीघ्रं भूमिः भवति, यथा कुम्भकारस्य मृत्तिका अग्निना न नश्यति, तु आधारसहितः नश्यति, तथा मनः। हृदयाकाशमयं आवरणम्, आनन्दः, परमस्थानम्—एषः योगः, अग्निसूर्ययोः दीप्तिः। पञ्चमहाभूतातीत्य, इन्द्रियविषयातीत्य, धृतिदण्डं, वैराग्यधनुः, अनासक्तिबाणं गृहीत्वा, द्वारपालं ब्रह्मरूपं, मूलमोहं, तृष्णासूत्रेण, ईर्ष्याग्रिवेण, आलस्यकुण्डलेन, क्रोधदण्डेन, गर्वधनुषा, कामबाणेन, तान् हत्वा, ओम्काररज्जुना हृदयाकाशतीरे पारं गच्छेत्। हृदयाकाशे प्रकटीभूते, पक्षीव नीडं प्रविश्य, भूतैः युक्तः ब्रह्महॉलं प्रविश्य, चतुर्विधजालं विदार्य, ब्रह्मावरणं, गुरुप्रवचनात् शुद्धः, विशुद्धः, रिक्तः, शान्तः, निरप्राणः, निरात्मा, अनन्तः, अक्षरः, स्थिरः, नित्यः, अजातः, स्वतंत्रः, स्वमहिम्नि स्थितः। स्वमहिम्नि स्थित्वा, संसारचक्रं स्थिरं इव पश्यति। षण्मासं सदा संयमेन, सदा देहविमुक्तः, अनन्तं परमगुप्तं योगं प्राप्नोति; रजस्तमःयुक्तः, पुत्रदारगृहासक्तः, न प्राप्नोति। एवं उक्त्वा शाकायन्यः अन्तर्मुखः, राज्ञे नमस्कृत्य, उक्तवान्—एतया ब्रह्मविद्यया प्रजापतेः पुत्राः ब्रह्मपथम् आरुह्य। तृप्तिः, द्वन्द्वसहनम्, शमः—योगाभ्यासात् लभ्यन्ते। एषः परमगोप्यः; न पुत्राय, न शिष्याय, न अशान्ताय वक्तव्यः; भक्ताय, सर्वगुणयुक्ताय दातव्यः। शुद्धे स्थले, शुद्धः सत्त्वस्थितः, नित्यं अध्ययनं, सत्यवचनम्, जपः, यज्ञः—एवं भवेत्। यः ब्रह्मकामः, तृप्तः, फलबंधनच्छिन्नः, निराशः, सर्वेषु आत्मवत् पश्यति, निर्भयः, निरकामः, अक्षरानन्तसुखं प्राप्तः, स स्थितः। परमं निराकामत्वम्, सर्वोत्तमं लिफ्टनम्; सर्वकाममयः पुरुषः धृतिसङ्कल्पगर्वबन्धनात् बद्धः। विपरीतम् मोक्षः। गुणभेदात् धृतिः बन्धनहेतु; धृतिदोषनाशात् मोक्षः। मनसा एव पश्यति, शृणोति; कामः, सङ्कल्पः, संशयः, श्रद्धा, अश्रद्धा, धृतिः, अधृतिः, लज्जा, बुद्धिः, भयम्—सर्वं मनः। गुणैः प्रेरितम्, अशुद्धम्, चञ्चलम्, विक्षिप्तम्, कामम्, गर्वयुक्तम्। 'अहं एषः, एषः मम' इति बन्धनम्। धृतिसङ्कल्पगर्वयुक्तः बद्धः; विपरीतम् मुक्तः। अतः निरधृतिः, निरसङ्कल्पः, निरगर्वः भवेत्; एषः मुक्तिलक्षणम्, ब्रह्मपथः, द्वारविवरणम्; तेन अन्धकारं पारं गच्छेत्। सर्वकामाः तत्र संगृहीताः। यदा पञ्चेन्द्रियाणि मनसा सह विश्रान्ति, बुद्धिः न चलति, तदा परमं पदम्। शाकायन्यः अन्तर्मुखः, नमस्कृत्य, विधिवत् कृत्यं कृत्वा, उत्तरीयवायुम् गतः; उत्तरमार्गे गमनं नास्ति; एषः ब्रह्मपथः। सूर्यद्वारं विदार्य, ऊपरं गच्छति। सूर्यस्य शतशः रश्मयः—श्वेतः, कृष्णः, पीतः, नीलः, कपिलः, रक्तः—हृदयस्थः। तेषु एकः ऊर्ध्वः स्थितः, सूर्यमण्डलम् विदार्य, ब्रह्मलोकात् परम्, तेन परमं पदम्। शतशः रश्मयः दिव्यलोकप्राप्तये; अधः सौम्यरश्मयः कर्मफलभोगाय; तेन सूर्यः सृष्टेः, स्वर्गस्य, मोक्षस्य कारणम्। इन्द्रियाणां स्वरूपम्—स्वात्मा; आत्मा तेषां मूलम्। अप्सरः, सूर्यरश्मयः तेषां रूपम्; पञ्चरश्मिभिः विषयान् अनुभवति। आत्मा—शुद्धः, विशुद्धः, रिक्तः, शान्तः, तस्य चिन्हानि स्वलक्षणैः गृहीताः। अग्नौ तापः, जले सारः, अन्धकारे आनन्दः; अन्ये वदन्ति—वाणी, श्रोत्रम्, दृष्टिः, मनः, प्राणः; अन्ये—बुद्धिः, धृतिः, स्मृतिः, विज्ञानम्; अन्ये—बीजाद् अंकुरः, धूमः, शिखा, शिखाः अग्नेः; तस्मात् प्राणादयः क्रमशः उत्पद्यन्ते। एतस्माद् आत्मनः सर्वे प्राणाः, लोकाः, वेदाः, देवाः, प्राणी उत्पद्यन्ते। तस्य उपनिषद्—सत्यस्य सत्यः। यथा सिक्तात् अग्नेः धूमः, तस्मात् महात्मनः ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्वाङ्गिरसः, इतिहासः, पुराणम्, विज्ञानम्, उपनिषदः, श्लोकाः, सूत्राणि, व्याख्यानानि, टीकाः—सर्वे प्राणी तस्य स्वस्य। पञ्चविधः अग्निः—वर्षः; तस्य ईंटाः—वसन्तः, ग्रीष्मः, वर्षाः, शरद्, हेमन्तः, शिरः, पक्षः, पार्श्वः, पुच्छम्। एषः पुरुषवेदिनां अग्निः, प्रजापतेः प्रथमवेदिः। तैः हस्ताभ्यां यजमानं मध्यं प्राप्य, वायवे समर्पयति। प्राणः वायुः, प्राणः अग्निः; तस्य ईंटाः—प्राणः, व्यानः, अपानः, समानः, उदानः—शिरः, पक्षः, पार्श्वः, पुच्छम्। एषः पुरुषवेदिनां अग्निः, प्रजापतेः द्वितीयवेदिः।